تکثیر گورخر آسیایی؛ بازگشت امید به دشت‌های قطرویه فارس

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: گورخر آسیایی یکی از ارزشمندترین و در عین حال آسیب‌پذیرترین گونه‌های حیات‌وحش ایران و جهان به شمار می‌رود؛ گونه‌ای از خانواده اسب‌سانان که زمانی گستره‌ای وسیع از دشت‌ها و استپ‌های خشک و نیمه‌خشک آسیا را در بر می‌گرفت، اما امروز به دلیل فشارهای انسانی و تغییرات گسترده زیست‌محیطی، جمعیت آن به زیستگاه‌های محدود و پراکنده‌ای کاهش یافته است.

این جانور زیبا و مقاوم، به‌عنوان یکی از نمادهای سازگاری حیات‌وحش با شرایط سخت اقلیمی، توانایی زندگی در مناطق خشک، کم‌آب و با پوشش گیاهی محدود را دارد و همین ویژگی باعث شده است که زیستگاه‌هایی مانند مناطق حفاظت‌شده جنوب و جنوب‌شرق ایران، اهمیت دوچندان برای بقای آن پیدا کنند.

در ایران، گورخر آسیایی از جمله گونه‌های در معرض تهدید و حفاظت‌شده محسوب می‌شود که در گذشته نه‌چندان دور، در بخش‌های وسیعی از فلات مرکزی و مناطق کویری کشور حضور داشت، اما امروز تنها در چند زیستگاه محدود و تحت مدیریت حفاظتی قابل مشاهده است.

اهمیت گورخر آسیایی فراتر از یک گونه جانوری صرف است؛ این حیوان بخشی از هویت طبیعی و اکولوژیک مناطق خشک ایران محسوب می‌شود و حضور آن نشان‌دهنده سلامت نسبی زیست‌بوم‌های بیابانی و نیمه‌بیابانی است. از این رو، حفاظت از آن به معنای حفاظت از کل زنجیره زیستی و تعادل اکولوژیک این مناطق است.

کاهش جمعیت این گونه، نتیجه ترکیبی از عوامل مختلفی همچون تخریب زیستگاه، توسعه نامتوازن انسانی، شکار غیرمجاز، رقابت با دام‌های اهلی و کاهش منابع آب و علوفه در زیستگاه‌های طبیعی بوده است.

همین شرایط باعث شده که بقای این گونه نه‌تنها به عنوان یک موضوع زیست‌محیطی، بلکه به عنوان یک مسئله مهم در حوزه مدیریت تنوع زیستی و حفاظت از میراث طبیعی کشور مطرح شود.

در این میان، زیستگاه‌هایی مانند پارک ملی قطرویه نقش بسیار حیاتی در حفاظت و احیای جمعیت گورخر آسیایی ایفا کرده‌اند. این منطقه به دلیل شرایط اکولوژیک مناسب، وسعت قابل توجه و مدیریت حفاظتی مستمر، یکی از کانون‌های اصلی حفاظت و تکثیر این گونه در ایران به شمار می‌رود.

برنامه‌های حفاظتی در این زیستگاه نه‌تنها بر جلوگیری از تهدیدات مستقیم مانند شکار و مزاحمت‌های انسانی تمرکز دارد، بلکه شامل پایش جمعیت، بهبود شرایط زیستگاهی، تأمین منابع آبی و اجرای طرح‌های علمی تکثیر در اسارت و رهاسازی نیز می‌شود.

منطقه قطوریه کانون اصلی گورخر آسیایی در کشور است

لیلا جولایی رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست استان فارس در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه تنها جمعیت باقی‌مانده از گورخر آسیایی در منطقه بهرام گور استان فارس زیست می‌کند، گفت: در سال‌های گذشته نگرانی اصلی کارشناسان این بوده که افزایش جمعیت گورخرها به ظرفیت برد زیستگاه برسد و در صورت بروز بحران‌هایی مانند خشکسالی، کاهش شدید جمعیت رخ دهد.

وی با اشاره به آمار سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ افزود: در آن دوره تعداد دام موجود در بخشی از زیستگاه بهرام گور حدود سه برابر دام مجاز بود و این موضوع فشار قابل توجهی بر زیستگاه وارد کرده است.

جولایی یکی از راهکارهای مطرح‌شده برای کاهش این فشار را خرید سامانه‌های عرفی دامداری دانست و گفت: در این زمینه مذاکراتی با اداره‌کل منابع طبیعی انجام و حتی اعتباری نیز پیش‌بینی شد، اما اجرای طرح با چالش‌هایی مواجه شد.

وی تصریح کرد: حذف کامل دامداری سنتی امکان‌پذیر نیست، چراکه می‌تواند تبعات اجتماعی به همراه داشته باشد؛ بنابراین باید به سمت ساماندهی دامداری حرکت کرد و دستگاه‌هایی مانند جهاد کشاورزی و منابع طبیعی می‌توانند در کاهش دام مازاد و هدایت دامداری به سمت الگوهای نیمه‌صنعتی نقش‌آفرین باشند.

ضرورت کنترل بهره‌برداران گیاه آنغوزه در منطقه بهرام گور

رئیس اداره حفاظت و مدیریت حیات‌وحش اداره‌کل حفاظت محیط‌زیست فارس همچنین بر ضرورت هماهنگی در بهره‌برداری از مراتع و کنترل حضور بهره‌برداران گیاه آنغوزه تأکید کرد و گفت: حضور بی‌ضابطه این افراد می‌تواند امنیت زیستگاه را با چالش مواجه کند.

وی با اشاره به وضعیت فعلی جمعیت گورخرها ادامه داد: در حال حاضر جمعیت این گونه به حدی رسیده که بخشی از آن به سمت استان‌های همجوار پراکنده شده است؛ موضوعی که اگرچه از تمرکز بیش از حد جمعیت جلوگیری می‌کند، اما لزوم ایمن‌سازی زیستگاه‌های مقصد را نیز افزایش می‌دهد.

جولایی با تأکید بر اهمیت مدیریت کریدورهای مهاجرتی گورخر آسیایی افزود: یکی از برنامه‌های اصلی، شناسایی و ایمن‌سازی مسیرهای جابه‌جایی این گونه است.

به گفته وی، بهترین رویکرد حفاظتی، مدیریت یکپارچه زیستگاه‌ها و کریدورهای مهاجرتی در قالب همکاری بین‌استانی است تا مناطق مقصد نیز از سطح حفاظتی بالاتری برخوردار شوند.

جمعیت گورخر آسیایی در محدوده قره‌تپه به ۳۸۶ فرد رسیده است

حجت تیموری رئیس پارک ملی قطرویه در گفتگو با خبرنگار مهر با بیان اینکه اوایل اردیبهشت سال گذشته پارک ملی قطرویه به یکی از کانون‌های ریزگرد در منطقه تبدیل شده بود، گفت: شدت خشکسالی باعث شد بخش‌های وسیعی از زیستگاه، به‌ویژه دشت «ریگ جمشید»، با آسیب جدی در پوشش گیاهی مواجه شود؛ منطقه‌ای که از سال ۱۳۹۸ تقریباً بارندگی مؤثری دریافت نکرده بود.

وی ادامه داد: در دوره‌ای که مدیریت پارک تحویل گرفته شد، جمعیت گورخرها به دلیل کمبود علوفه به تغذیه دستی وابسته بودند و تأمین آب عمدتاً از چشمه «عین‌الجلال» انجام می‌شد؛ موضوعی که تمرکز بیش از حد حیات‌وحش در یک نقطه را به‌دنبال داشت و موجب فشار مضاعف بر پوشش گیاهی و تخریب زیستگاه شد.

تیموری با اشاره به تغییر الگوی رفتاری گورخرها در این شرایط ادامه داد: خشکسالی‌های متوالی باعث شد این گونه برای تأمین غذا و آب، جابه‌جایی‌های روزانه، فصلی و حتی مهاجرت‌های طولانی را تجربه کند و در برخی موارد به حاشیه مزارع کشاورزی ده‌چاه و حسن‌آباد وارد شود.

رئیس پارک ملی قطرویه یکی از ریشه‌های این وضعیت را پراکندگی نامناسب منابع آبی دانست و گفت: در بخش‌های دشتی زیستگاه، منابع آب کافی وجود نداشت و همین مسئله سبب شد بخشی از حیات‌وحش به سمت اراضی کشاورزی حرکت کند.

وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای مدیریت بحران اظهار داشت: بازسازی چند منبع آبی قدیمی، مرمت چشمه‌ها و نصب تانکرهای جدید آب در دستور کار قرار گرفت که این اقدامات به بهبود نسبی شرایط زیستگاه کمک کرد.

تیموری همچنین به برخی تعارضات زیست‌محیطی در منطقه حفاظت‌شده بهرام گور اشاره کرد و افزود: فعالیت معادن، عبور جاده نی‌ریز–سیرجان از دل دشت و حضور گسترده دام، از مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی حفاظت از گورخر آسیایی است؛ جاده‌ای که کریدور اصلی تردد این گونه محسوب می‌شود.

وی ادامه داد: حضور سگ‌های گله نیز یکی دیگر از عوامل تهدیدکننده حیات‌وحش است که می‌تواند گونه‌هایی مانند کره‌گور و جبیر را نیز تحت فشار قرار دهد.

حفاظت از گورخر آسیایی نیازمند همکاری چنداستانی است

رئیس پارک ملی قطرویه با تأکید بر اینکه حذف کامل دام از مناطق حفاظت‌شده امکان‌پذیر نیست، تصریح کرد: مدیریت دام و تغییر الگوی دامداری ضروری است، در غیر این صورت تمرکز حیات‌وحش در یک زیستگاه محدود، به تخریب بیشتر پوشش گیاهی منجر خواهد شد.

تیموری در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به زیستگاه‌های مکمل در منطقه گفت: مناطق کوهستانی شرق پارک و محدوده «قره‌تپه» از زیستگاه‌های مهم گونه‌هایی نظیر گورخر آسیایی، جبیر، زاغ بور و هوبره هستند.

وی افزود: بر اساس سرشماری پاییز ۱۴۰۴، جمعیت گورخر آسیایی در محدوده قره‌تپه به ۳۸۶ فرد رسیده است که نتیجه اجرای اقدامات حفاظتی و تقویت کریدورهای زیستگاهی است.

تیموری در پایان با بیان اینکه تلفات ناشی از شکار غیرمجاز همچنان در برخی نقاط از جمله استان کرمان گزارش می‌شود، تأکید کرد: حفاظت از گورخر آسیایی نیازمند همکاری چنداستانی است و مدیریت نقطه‌ای برای حفظ این گونه پاسخگو نخواهد بود.