چگونه موشک‌های صدام، ایران را به قدرت موشکی منطقه تبدیل کرد؟

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: در سال‌های جنگ ایران و عراق، یکی از مهم‌ترین چالش‌های جمهوری اسلامی ایران، مقابله با حملات موشکی ارتش عراق به شهرهای مختلف کشور بود. در شرایطی که عراق با حمایت گسترده برخی قدرت‌های منطقه‌ای و بین‌المللی به انواع تسلیحات پیشرفته دسترسی داشت، ایران با محدودیت‌های گسترده تسلیحاتی و تحریم‌های نظامی مواجه بود. همین شرایط سبب شد موضوع ایجاد توان موشکی بومی به یکی از ضرورت‌های دفاعی کشور تبدیل شود؛ ضرورتی که نام شهید حسن طهرانی‌مقدم را در تاریخ دفاعی جمهوری اسلامی ایران برجسته کرده است.

امروز وقتی از توان موشکی ایران سخن گفته می‌شود، بسیاری از نگاه‌ها به دستاوردهای سال‌های اخیر معطوف می‌شود؛ از تولید انواع موشک‌های بالستیک و نقطه‌زن گرفته تا عملیات‌های موشکی و پهپادی که در منطقه انجام شده است. اما این توانمندی مسیری چند دهه‌ای را پشت سر گذاشته و ریشه‌های آن به سال‌های نخست جنگ بازمی‌گردد؛ دورانی که شهرهای ایران هدف حملات مداوم موشکی عراق قرار داشتند و کشور از ابزار لازم برای پاسخ متقابل برخوردار نبود.

جنگ شهرها و نیاز به یک توان بازدارنده

در میانه جنگ ایران و عراق، حملات موشکی به شهرها به یکی از ابزارهای اصلی فشار رژیم بعث عراق تبدیل شد. شهرهای مختلف ایران، به‌ویژه مناطق نزدیک به جبهه‌های نبرد، بارها هدف حملات قرار گرفتند و در ادامه حتی پایتخت نیز از این حملات در امان نماند.

تهران، دزفول، اهواز، شوش و بسیاری از شهرهای دیگر روزهایی را تجربه کردند که آژیر خطر و نگرانی از اصابت موشک به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شده بود. در آن مقطع، ایران از سامانه موشکی مؤثر برای پاسخگویی برخوردار نبود و امکان تأمین این تجهیزات از خارج نیز به‌سادگی وجود نداشت.

رهبر شهید انقلاب سال‌ها بعد در تشریح آن شرایط گفتند که کشور در برابر حملات موشکی عراق تقریباً دست خالی بود. به گفته ایشان، موشک مورد نیاز ایران در اختیار کشور قرار نمی‌گرفت و همین مسئله موجب شد نیروهای متخصص و جوان به فکر ایجاد یک توان بومی بیفتند.

این وضعیت تنها یک مسئله نظامی نبود؛ بلکه به یک دغدغه راهبردی تبدیل شده بود. مسئولان دفاعی کشور به این جمع‌بندی رسیده بودند که بدون ایجاد توان بازدارندگی، امکان مقابله مؤثر با تهدیدهای موجود وجود نخواهد داشت. از همین نقطه بود که ایده تشکیل یک یگان موشکی مستقل در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی شکل گرفت.

تأسیس یگان موشکی سپاه

آبان‌ماه سال ۱۳۶۲ را می‌توان یکی از نقاط عطف در تاریخ توان دفاعی جمهوری اسلامی ایران دانست. در این مقطع، شهید حسن طهرانی‌مقدم که پیش از آن نیز در بخش‌های مختلف دفاعی و نظامی فعالیت داشت، مأموریت یافت تا یگان موشکی سپاه پاسداران را راه‌اندازی کند.

تشکیل این یگان در شرایطی صورت گرفت که کشور تجربه چندانی در حوزه موشکی نداشت. زیرساخت‌های فنی محدود بود، تجهیزات کافی وجود نداشت و دسترسی به فناوری‌های مورد نیاز با دشواری فراوان همراه بود. با این حال، گروهی از نیروهای جوان و متخصص کار خود را آغاز کردند.

در آن سال‌ها، نخستین گام‌ها بیشتر بر آموزش نیروها، شناخت فناوری‌های موجود و ایجاد ساختارهای لازم برای بهره‌برداری از تجهیزات موشکی متمرکز بود. بسیاری از نیروهایی که بعدها در صنعت موشکی کشور نقش‌آفرین شدند، فعالیت خود را از همین مجموعه آغاز کردند.

نخستین شلیک‌های موشکی ایران

پس از تشکیل یگان موشکی سپاه، تلاش‌ها برای دستیابی به تجهیزات مورد نیاز آغاز شد. در نهایت تعدادی موشک از کشور لیبی در اختیار ایران قرار گرفت و زمینه برای انجام نخستین عملیات‌های موشکی فراهم شد.

در ۲۱ اسفند ۱۳۶۳ نخستین موشک توسط یگان موشکی سپاه به سمت شهر کرکوک عراق شلیک شد. این اقدام را می‌توان آغاز رسمی ورود ایران به عرصه عملیات موشکی دانست.

تنها چند روز بعد، عملیات‌های دیگری نیز انجام شد. یکی از موشک‌ها ساختمان بانک ۱۸ طبقه رافدین در بغداد را هدف قرار داد و موشکی دیگر به باشگاه افسران ارتش عراق اصابت کرد. این حملات نشان داد که ایران توانسته است به مرحله‌ای برسد که در برابر حملات موشکی عراق، امکان پاسخگویی متقابل داشته باشد.

اگرچه این توانمندی هنوز در مراحل ابتدایی قرار داشت، اما از نظر روانی و راهبردی اهمیت فراوانی داشت. عراق دیگر با شرایطی مواجه نبود که بتواند بدون نگرانی از پاسخ، شهرهای ایران را هدف قرار دهد.

فرمان امام خمینی(ره) و توسعه ساختار موشکی

با گسترش فعالیت‌های سپاه پاسداران، امام خمینی(ره) فرمان تشکیل نیروهای سه‌گانه سپاه را صادر کردند. در پی این تصمیم، ساختارهای نظامی سپاه شکل منسجم‌تری به خود گرفت.

در سال ۱۳۶۴ حسن طهرانی‌مقدم به عنوان فرمانده موشکی نیروی هوایی سپاه منصوب شد. این مسئولیت جدید، امکان توسعه بیشتر فعالیت‌های موشکی را فراهم کرد و زمینه را برای برنامه‌ریزی بلندمدت‌تر در این حوزه به وجود آورد.

در این دوره، نگاه شهید طهرانی‌مقدم از بهره‌برداری صرف از تجهیزات موجود فراتر رفت. او معتقد بود کشوری که امنیت خود را بر پایه تجهیزات وارداتی بنا کند، در شرایط بحرانی با مشکلات جدی روبه‌رو خواهد شد. به همین دلیل، مسئله خودکفایی به یکی از محورهای اصلی فعالیت‌های او تبدیل شد.

رؤیای خودکفایی در روزگار تحریم

شاید مهم‌ترین ویژگی شهید طهرانی‌مقدم را بتوان اصرار او بر دستیابی به فناوری بومی دانست. در شرایطی که بسیاری از کشورها حاضر نبودند فناوری‌های حساس دفاعی را در اختیار ایران قرار دهند، او معتقد بود راه‌حل اصلی، توسعه دانش داخلی است.

هدفی که وی دنبال می‌کرد، تنها خرید یا مونتاژ تجهیزات خارجی نبود. او به دنبال آن بود که ایران بتواند تمامی مراحل طراحی، تحقیق، ساخت و توسعه موشک را به‌صورت مستقل انجام دهد.

این نگاه در سال‌های دهه ۱۳۶۰ شاید برای برخی بلندپروازانه به نظر می‌رسید. کشوری که درگیر جنگ بود و با محدودیت‌های اقتصادی و صنعتی مواجه بود، اکنون قصد داشت وارد یکی از پیچیده‌ترین حوزه‌های فناوری نظامی شود. با این حال، طهرانی‌مقدم و همکارانش این مسیر را آغاز کردند.

تولد نخستین موشک ایرانی

نتیجه این تلاش‌ها در سال ۱۳۶۶ نمایان شد. در این سال، نخستین موشک ایرانی با نام «نازعات» طراحی و آزمایش شد.

تولید نازعات تنها یک موفقیت فنی نبود؛ بلکه نشانه‌ای از شکل‌گیری توان طراحی و تولید مستقل در کشور به شمار می‌رفت. این اتفاق نشان داد که ایران می‌تواند از مرحله استفاده از تجهیزات وارداتی عبور کرده و به سمت تولید محصولات بومی حرکت کند.

نازعات آغاز راه بود. پس از آن، پروژه‌های متعددی تعریف شد و گروه‌های مختلف تحقیقاتی فعالیت خود را گسترش دادند. هر پروژه تجربه‌ای تازه به همراه داشت و به تدریج دانش فنی موجود در کشور را افزایش می‌داد.

از نازعات تا شهاب

در دهه ۱۳۷۰ برنامه موشکی ایران وارد مرحله جدیدی شد. تجربیات سال‌های جنگ و دستاوردهای فنی حاصل از پروژه‌های قبلی، امکان طراحی سامانه‌های پیشرفته‌تر را فراهم کرد.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این دوره، تولید موشک شهاب ۳ بود که در سال ۱۳۷۷ معرفی شد. این موشک به عنوان یکی از نقاط عطف صنعت موشکی ایران شناخته می‌شود.

اگرچه وزارت دفاع مسئولیت رسمی تولید تجهیزات دفاعی را بر عهده داشت، اما بسیاری از گزارش‌ها از نقش مؤثر شهید طهرانی‌مقدم در تحقیقات، طراحی و توسعه این پروژه حکایت دارند. او معتقد بود نیروهای مسلح باید نیازهای خود را بر اساس تهدیدات واقعی تعریف کنند و سپس برای رفع آن نیازها به طراحی و تولید بپردازند.

همین رویکرد موجب شد برنامه موشکی ایران به صورت مرحله‌ای توسعه پیدا کند و نسل‌های مختلفی از موشک‌ها طراحی و تولید شوند.

نگاه راهبردی به مفهوم بازدارندگی

یکی از مفاهیم کلیدی در اندیشه دفاعی شهید طهرانی‌مقدم، بازدارندگی بود. او معتقد بود هدف از توسعه توان موشکی، آغاز جنگ نیست؛ بلکه جلوگیری از وقوع جنگ است.

بر اساس این نگاه، هرچه توان دفاعی کشور افزایش یابد، احتمال اقدام نظامی دشمنان کاهش پیدا می‌کند. در واقع، وجود یک قدرت دفاعی قابل اتکا می‌تواند هزینه هرگونه اقدام نظامی را برای طرف مقابل افزایش دهد.

این دیدگاه در سال‌های بعد به یکی از اصول اصلی سیاست دفاعی جمهوری اسلامی ایران تبدیل شد و در اسناد و مواضع رسمی نیز مورد تأکید قرار گرفت.

شهادت معمار برنامه موشکی

شهید حسن طهرانی‌مقدم در ۲۱ آبان ۱۳۹۰ در جریان حادثه‌ای در یکی از مراکز سپاه پاسداران به شهادت رسید. این حادثه در حالی رخ داد که وی همچنان در حال فعالیت در حوزه تحقیقات دفاعی بود.

در سال‌های پس از شهادت او، بسیاری از فرماندهان و مسئولان نظامی از نقش وی در شکل‌گیری توان موشکی کشور سخن گفته‌اند. به همین دلیل در رسانه‌ها و محافل مختلف از او با عنوان «پدر برنامه موشکی ایران» یاد می‌شود.

اما میراث اصلی او نه در یک پروژه خاص، بلکه در مجموعه‌ای از ساختارها، دانش فنی، نیروهای متخصص و فرهنگ خودباوری نهفته است که طی دهه‌ها شکل گرفت.

از یک ایده تا یک توان ملی

وقتی روند چهار دهه گذشته بررسی می‌شود، مشخص می‌شود که برنامه موشکی ایران نتیجه یک پروژه کوتاه‌مدت نبوده است. این برنامه از دل نیازهای دوران جنگ متولد شد، در سال‌های پس از جنگ توسعه یافت و به تدریج به یکی از مهم‌ترین بخش‌های توان دفاعی کشور تبدیل شد.

نسل‌های مختلفی از متخصصان، پژوهشگران، مهندسان و نیروهای نظامی در این مسیر نقش‌آفرینی کرده‌اند. با این حال، نام حسن طهرانی‌مقدم همچنان به عنوان یکی از مهم‌ترین چهره‌های این روند شناخته می‌شود؛ فردی که از همان سال‌های نخست بر ضرورت خودکفایی تأکید داشت.

«وعده صادق» و تصویری از یک مسیر چند دهه‌ای

در فروردین ۱۴۰۳، عملیات «وعده صادق» بار دیگر موضوع توان موشکی ایران را در کانون توجه رسانه‌های داخلی و خارجی قرار داد. این عملیات در پاسخ به حمله اسرائیل به ساختمان کنسولگری ایران در دمشق انجام شد و طی آن از ترکیبی از موشک‌ها و پهپادها استفاده شد.

صرف‌نظر از ارزیابی‌های سیاسی و نظامی درباره این عملیات، بسیاری از ناظران آن را نمادی از مسیری می‌دانند که از دهه ۱۳۶۰ آغاز شده است. مسیری که از چند موشک محدود وارداتی شروع شد و در ادامه به ایجاد زیرساخت‌های گسترده طراحی، تولید و بهره‌برداری از سامانه‌های موشکی انجامید.

برای نسلی که روزهای جنگ شهرها را به یاد دارد، مقایسه وضعیت امروز با سال‌های ابتدایی جنگ تفاوتی چشمگیر را نشان می‌دهد. در آن دوران، ایران برای دستیابی به تعداد محدودی موشک با دشواری فراوان روبه‌رو بود؛ اما امروز توان موشکی به یکی از مؤلفه‌های اصلی قدرت دفاعی کشور تبدیل شده است.

میراثی که همچنان ادامه دارد

نام شهید حسن طهرانی‌مقدم بیش از هر چیز با مفهوم خودکفایی گره خورده است. او در دوره‌ای که بسیاری دستیابی به فناوری‌های پیشرفته دفاعی را دور از دسترس می‌دانستند، بر توان داخلی تأکید کرد و مسیر متفاوتی را پیش گرفت.

امروز بخش مهمی از توان دفاعی جمهوری اسلامی ایران بر پایه همان نگاه شکل گرفته است؛ نگاهی که توسعه دانش بومی، تربیت نیروی متخصص و اتکا به ظرفیت‌های داخلی را لازمه حفظ امنیت کشور می‌داند.

از نخستین شلیک موشک به سمت کرکوک در اسفند ۱۳۶۳ تا عملیات‌های موشکی دهه‌های بعد، روایت صنعت موشکی ایران روایتی از تلاش برای عبور از محدودیت‌ها و دستیابی به توانمندی‌های بومی است. در این روایت، شهید حسن طهرانی‌مقدم یکی از چهره‌های محوری به شمار می‌رود؛ فرمانده‌ای که ایده خودکفایی موشکی را از یک ضرورت جنگی به یک راهبرد بلندمدت دفاعی تبدیل کرد و نامش در تاریخ صنعت دفاعی ایران ماندگار شد.