آیا CNG رایگان می‌تواند عطش بنزین را کم کند تجربه‌ای ساده با اثری بزرگ

به گزارش خبرنگارافزایش مصرف بنزین در سال‌های اخیر به یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های حوزه انرژی در ایران تبدیل شده است. رشد تعداد خودروها فاصله میان تولید و مصرف بنزین را بیشتر کرده و هزینه‌های سنگینی برای کشور ایجاد کرده است. در چنین شرایطی هر ایده‌ای که بتواند حتی بخشی از مصرف بنزین را کاهش دهد مورد توجه سیاست‌گذاران و کارشناسان قرار می‌گیرد. یکی از پیشنهادهایی که گاه در محافل کارشناسی و شهری مطرح می‌شود عرضه رایگان یا بسیار ارزان CNG در جایگاه‌های وابسته به شهرداری‌ها یا نهادهای عمومی برای مدت محدود است.

ایده ساده است. اگر چند ساعت در روز یا چند روز در هفته گاز طبیعی فشرده برای خودروهای دوگانه‌سوز رایگان عرضه شود بخشی از رانندگان به سمت این سوخت می‌روند و در نتیجه مصرف بنزین کاهش پیدا می‌کند. ایران یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر گاز طبیعی در جهان است و در عین حال زیرساخت گسترده‌ای برای توزیع CNG در شهرهای مختلف ایجاد کرده است. با این حال در سال‌های اخیر سهم CNG در سبد سوخت خودروها کاهش یافته است و بسیاری از رانندگان ترجیح می‌دهند از بنزین استفاده کنند. دلایلی مانند صف در جایگاه‌ها کاهش نسبی اختلاف قیمت بنزین و گاز و همچنین برخی نگرانی‌ها درباره عملکرد موتور باعث شده بخشی از ظرفیت موجود CNG بلااستفاده بماند. در چنین فضایی برخی کارشناسان معتقدند یک مشوق ساده و ملموس مانند عرضه رایگان CNG می‌تواند دوباره توجه رانندگان را به این سوخت جلب کند و حتی اگر به صورت موقت باشد می‌تواند بخشی از مصرف بنزین را جابه‌جا کند.

CNG ظرفیت مغفول در سبد سوخت خودروها

ایران طی دو دهه گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای توسعه CNG انجام داده است. هزاران جایگاه در شهرها و جاده‌ها ساخته شد و میلیون‌ها خودرو به صورت کارخانه‌ای یا کارگاهی دوگانه‌سوز شدند. هدف اصلی این سیاست کاهش وابستگی به بنزین و استفاده بیشتر از گاز طبیعی بود که در کشور فراوان است. در سال‌های ابتدایی اجرای این سیاست سهم CNG در سبد سوخت خودروها به شکل قابل توجهی افزایش یافت و روزانه میلیون‌ها مترمکعب گاز در بخش حمل و نقل مصرف می‌شد. اما به مرور زمان این روند کند شد. افزایش دسترسی به بنزین کاهش اختلاف قیمت میان دو سوخت و برخی مشکلات عملیاتی در جایگاه‌ها باعث شد بخشی از رانندگان کمتر از CNG استفاده کنند. در حالی که هنوز میلیون‌ها خودرو دوگانه‌سوز در کشور وجود دارد که می‌توانند به جای بنزین از گاز استفاده کنند.

این ظرفیت بالقوه اگر دوباره فعال شود می‌تواند تاثیر قابل توجهی بر مصرف بنزین بگذارد. در همین نقطه است که ایده مشوق‌های موقت مطرح می‌شود. طرفداران این ایده می‌گویند اگر جایگاه‌های دولتی یا وابسته به شهرداری‌ها در ساعات مشخصی از روز CNG را رایگان عرضه کنند بسیاری از رانندگان به ویژه رانندگان تاکسی و وانت بار به سمت این سوخت می‌روند. حتی اگر این طرح تنها چند ساعت در روز اجرا شود می‌تواند بخشی از مصرف بنزین همان روز را کاهش دهد. از سوی دیگر چنین طرحی می‌تواند یادآور این واقعیت باشد که CNG همچنان یک گزینه اقتصادی و در دسترس برای سوخت خودروها است.

تجربه‌های مشابه و چالش صف‌ها

با وجود جذابیت ایده عرضه رایگان CNG تجربه طرح‌های تشویقی در حوزه انرژی نشان می‌دهد که اجرای چنین برنامه‌ای بدون چالش نخواهد بود. مهم‌ترین نگرانی مربوط به شکل‌گیری صف‌های طولانی در جایگاه‌ها است. زمانی که یک سوخت به صورت رایگان عرضه شود طبیعی است که تقاضا به سرعت افزایش پیدا می‌کند. اگر تعداد جایگاه‌ها یا ظرفیت سوختگیری محدود باشد ممکن است صف‌های طولانی ایجاد شود و حتی باعث نارضایتی رانندگان شود. برخی کارشناسان پیشنهاد می‌کنند اگر چنین طرحی اجرا شود بهتر است محدود و هدفمند باشد.

برای مثال می‌توان آن را فقط برای ناوگان عمومی مانند تاکسی‌ها یا خودروهای خدمات شهری اجرا کرد. این گروه از خودروها سهم بالایی در مصرف سوخت دارند و تغییر الگوی سوخت آنها می‌تواند اثر قابل توجهی داشته باشد. پیشنهاد دیگر تعیین سقف مشخص برای سوخت رایگان است. به این معنا که هر خودرو تنها تا میزان محدودی بتواند از CNG رایگان استفاده کند. این کار از سوء استفاده و ازدحام بیش از حد جلوگیری می‌کند. همچنین برخی معتقدند اجرای طرح در ساعات کم تردد جایگاه‌ها می‌تواند فشار بر زیرساخت‌ها را کاهش دهد. برای مثال ساعات میانی روز یا ساعات پایانی شب زمان‌هایی هستند که معمولاً تقاضای کمتری در جایگاه‌ها وجود دارد. در چنین شرایطی اجرای طرح می‌تواند بدون ایجاد اختلال جدی انجام شود.

مشوق کوتاه مدت یا راهکار پایدار

سوال اصلی این است که آیا رایگان شدن موقت CNG می‌تواند به طور پایدار مصرف بنزین را کاهش دهد یا تنها یک اثر کوتاه مدت خواهد داشت. بسیاری از کارشناسان حوزه انرژی معتقدند چنین طرحی بیشتر نقش یک مشوق موقت یا تبلیغی را دارد. یعنی می‌تواند برای مدتی توجه رانندگان را به سمت CNG جلب کند اما به تنهایی قادر نیست الگوی مصرف سوخت را به شکل پایدار تغییر دهد. برای تغییر پایدار لازم است مجموعه‌ای از سیاست‌ها به طور همزمان اجرا شود. توسعه و نوسازی جایگاه‌های CNG یکی از این اقدامات است. اگر دسترسی به این جایگاه‌ها آسان و سریع باشد رانندگان تمایل بیشتری به استفاده از گاز خواهند داشت.

اقدام دیگر حمایت از تبدیل خودروهای بنزینی به دوگانه‌سوز است. هنوز تعداد زیادی از خودروهای فعال در کشور تنها با بنزین کار می‌کنند و تبدیل آنها می‌تواند ظرفیت مصرف CNG را افزایش دهد. از سوی دیگر سیاست‌های قیمتی نیز نقش مهمی دارند. اگر اختلاف قیمت میان بنزین و CNG به اندازه کافی محسوس باشد رانندگان به طور طبیعی به سمت سوخت ارزان‌تر می‌روند. در کنار همه این موارد اطلاع رسانی و اعتمادسازی نیز اهمیت دارد. بسیاری از رانندگان هنوز تصور می‌کنند استفاده از CNG ممکن است به موتور خودرو آسیب بزند یا قدرت آن را کاهش دهد در حالی که در خودروهای استاندارد چنین مشکلی وجود ندارد.

در نهایت ایده عرضه رایگان CNG در جایگاه‌های دولتی را می‌توان به عنوان یک آزمایش سیاستی ساده در نظر گرفت. طرحی که هزینه اجرایی آن نسبت به بسیاری از برنامه‌های بزرگ انرژی کمتر است و می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره رفتار مصرف‌کنندگان ارائه دهد. اگر این طرح در چند شهر به صورت آزمایشی اجرا شود می‌توان بررسی کرد که چه میزان از مصرف بنزین به سمت CNG منتقل می‌شود و آیا این تغییر پس از پایان طرح نیز ادامه پیدا می‌کند یا نه.

کاهش مصرف بنزین در ایران به یکی از اولویت‌های مهم حوزه انرژی تبدیل شده است. رشد سریع مصرف در کنار هزینه‌های بالای تولید و واردات باعث شده سیاست‌گذاران به دنبال راهکارهای متنوعی برای مدیریت مصرف باشند. در این میان استفاده بیشتر از CNG به عنوان سوختی که در داخل کشور به وفور تولید می‌شود همواره یکی از گزینه‌های اصلی بوده است. زیرساخت گسترده جایگاه‌های CNG و وجود میلیون‌ها خودروی دوگانه‌سوز نشان می‌دهد ظرفیت قابل توجهی برای جایگزینی بخشی از مصرف بنزین وجود دارد. ایده عرضه رایگان یا بسیار ارزان CNG در جایگاه‌های دولتی یکی از روش‌هایی است که می‌تواند به طور موقت توجه رانندگان را به این سوخت جلب کند.

چنین طرحی اگر به صورت محدود و هدفمند اجرا شود می‌تواند بخشی از تقاضای بنزین را کاهش دهد و در عین حال فرصتی برای سنجش واکنش جامعه به مشوق‌های قیمتی فراهم کند. با این حال تجربه سیاست‌های انرژی نشان می‌دهد تغییر پایدار در الگوی مصرف تنها با یک اقدام کوتاه مدت به دست نمی‌آید. برای دستیابی به نتیجه ماندگار لازم است مجموعه‌ای از اقدامات در کنار یکدیگر اجرا شود. توسعه جایگاه‌ها حمایت از تبدیل خودروها به دوگانه‌سوز حفظ اختلاف قیمت منطقی میان بنزین و CNG و اطلاع رسانی درباره مزایای این سوخت از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند استفاده از CNG را تقویت کنند. در چنین چارچوبی عرضه رایگان موقت CNG می‌تواند به عنوان یک ابزار مکمل مورد استفاده قرار گیرد. ابزاری که شاید به تنهایی معجزه نکند اما می‌تواند بخشی از مسیر کاهش مصرف بنزین را هموار کند و نشان دهد که حتی مشوق‌های ساده نیز در صورت طراحی درست می‌توانند رفتار مصرف‌کنندگان را تحت تاثیر قرار دهند.