اقامه عزای محرم در هرمزگان؛ از شیر و کتل در میناب تا علم شمشیری در قشم

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها- علی ستاری: استان هرمزگان از جمله مناطق ایران است که فرهنگ عاشورایی در آن با آداب و رسوم بومی درآمیخته و مجموعه‌ای از آیین‌های منحصر به فرد را پدید آورده است؛ مردم این خطه از دیرباز با عشق و ارادت به اهل بیت (ع)، به ویژه حضرت اباعبدالله الحسین (ع)، مراسم سوگواری محرم را با شیوه‌هایی خاص برگزار کرده‌اند. بسیاری از این آیین‌ها قدمتی چندصدساله دارند و همچنان به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم هرمزگان از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شوند؛ در این میان شرق هرمزگان و به خصوص میناب، در برگزاری آیین‌های منحصر به فرد سنتی جایگاهی ویژه دارد و با گذشت صدها سال نه تنها شور و حرارت مینابی‌ها در اقامه عزای سیدالشهدا علیه السلام کمرنگ نشده است، بلکه روز به روز و سال به سال بر شکوه و عظمت آیین‌های فرهنگی میناب افزوده می‌شود.

آیین علم‌گردانی میناب؛ پرچم‌داری ایمان و ارادت

شهرستان میناب که از آن به عنوان «بام فرهنگی هرمزگان» یاد می‌شود، یکی از مهم‌ترین مراکز برگزاری آیین‌های سنتی محرم در جنوب کشور است. مشهورترین مراسم این شهرستان، آیین علم‌گردانی یا «علم پیغمبر» است که بیش از چهار قرن قدمت دارد و هر سال در پنجمین روز ماه محرم برگزار می‌شود.

این آیین برگرفته از باور مردم به برافراشته شدن پرچم پیامبر اسلام (ص) به دست امام حسین (ع) در کربلا و احیای دین اسلام است؛ آماده‌سازی علم‌ها خود دارای تشریفات ویژه‌ای است؛ چوب علم که از درخت لور (انجیر معابد) تهیه می‌شود، با آب و گلاب شست‌وشو داده شده و با پارچه‌های نذری رنگارنگ پوشانده می‌شود. در بالاترین قسمت علم نیز پنجه‌ای فلزی و حلقه‌ای نقره‌ای نصب می‌شود.

در روز مراسم، علم منسوب به پیامبر اکرم (ص) از حسینیه ماتم قلعه حرکت می‌کند و در مسیر خود با علم‌های منتسب به ائمه اطهار (ع) همراه می‌شود. استقبال نمادین علم حضرت صاحب‌الزمان (عج) از علم پیامبر (ص)، یکی از زیباترین بخش‌های این آیین است که با حضور هزاران عزادار، نوحه‌خوانی، سینه‌زنی و نذر و قربانی همراه می‌شود.

آیین شیر و کُتَل؛ بازآفرینی حماسه عاشورا در میناب

یکی دیگر از آیین‌های برجسته شهرستان میناب، مراسم «شیر و کُتَل» است که هر سال صبح روز عاشورا برگزار می‌شود. این آیین که از شهرتی ملی برخوردار است، نوعی نمایش آیینی و نمادین از وقایع کربلا محسوب می‌شود.

در این مراسم، هنرمندان و عزاداران در نقش شخصیت‌های واقعه عاشورا همچون یاران امام حسین (ع)، لشکریان یزید، شمر و کاروان اسرا ظاهر می‌شوند و با اجرای صحنه‌هایی از روز عاشورا، واقعه کربلا را برای مردم بازآفرینی می‌کنند.

مراسم شیر و کتل علاوه بر جنبه سوگواری، نقش مهمی در انتقال فرهنگ عاشورا و آشنایی نسل جوان با مفاهیم ایثار، شهادت و آزادگی دارد؛ این آیین در بندرعباس و میناب نیز برگزار می‌شود اما عظمت برگزاری آن در میناب بسیار بیشتر است و چند هزار نفر در نقش حاضران روز عاشور در آن نقش آفرینی می‌کنند.

چک‌چکو یا سنگ‌زنی؛ موسیقی حزن‌انگیز سوگواری بومی

آیین «چک‌چکو» یا سنگ‌زنی از شاخص‌ترین شیوه‌های عزاداری سنتی در هرمزگان است. در این مراسم، عزاداران دو قطعه سنگ یا چوب کوچک را در دست گرفته و همزمان با نوحه‌خوانی، آنها را با ریتمی خاص به یکدیگر می‌کوبند.

نام این آیین از صدای حاصل از برخورد سنگ‌ها گرفته شده است. چک‌چکو از نخستین شب‌های محرم آغاز شده و تا پایان دهه اول ادامه دارد. این مراسم نمادی از همدلی و هماهنگی عزاداران بوده و یکی از اصیل‌ترین جلوه‌های سوگواری جنوب ایران به شمار می‌رود.

علم شمشیری، میراث کهن و آیینی با قدمتی نزدیک به ۹ قرن

علم شمشیری، میراث کهن و آیینی با قدمتی نزدیک به ۹ قرن، هر ساله در ایام سوگواری محرم، جلوهای خاص به مراسم عزاداری شیعیان جزیره قشم می‌بخشد. این آیین که یادگار ساکنان موسوم به حیدرآبادی در قشم است، هر سال با حضور گسترده مومنان برگزار می‌شود.

در این مراسم، علم شمشیری که در مسجد علی‌ابن‌ابی‌طالب (ع) شهر قشم نگهداری می‌شود، با پای پیاده و در میان حال و هوای معنوی، مسافتی ۱۱ کیلومتری را تا روستای حمیری طی می‌کند. سوگواران حسینی این علم مقدس را بر دوش می‌کشند و در طول مسیر، زنان و مردان بسیاری با نذرهای خود شامل گوسفند، شیرینی، شکلات و شکر به پیشواز آن می‌آیند. این حرکت باشکوه تا بعد از ظهر ادامه می‌یابد و سپس علم به مکان اصلی خود در شهر قشم بازگردانده می‌شود.

بر اساس روایت‌های محلی و گفته‌های معتمدان بومی، این علم کهن، پیش از ماندگاری در قشم، همه ساله در ابتدای ماه محرم در میان سوگواران ظاهر می‌شده و با فرا رسیدن عصر روز عاشورا، ناپدید می‌گشته است. همچنین مردم قشم نقل می‌کنند که تا نزدیک ۳۰۰ سال پیش، علم در بازه زمانی ۱۷ تا ۲۱ رمضان نیز برای مدت کوتاهی دیده می‌شده و این پدیده را بسیاری از معتمدین محل به‌چشم دیده‌اند.

اما روایت ماندگاری این علم در قشم، به شخصی به نام «استاد احمد نجار» بازمی‌گردد.

ین آیین ۹۰۰ ساله، نه‌تنها یک سنت مذهبی، بلکه نمادی از ارادت دیرینه مردم جزیره قشم به خاندان عصمت و طهارت (ع) است. علم شمشیری در طول سال‌های متمادی، هویت فرهنگی و مذهبی این منطقه را شکل داده و نسل‌ها را با مفاهیم ایثار و شهادت پیوند زده است. هر ساله با فرا رسیدن محرم، این علم کهن، بار دیگر یادآور حماسه کربلا و عشق به اباعبدالله الحسین (ع) در دل مردم قشم زنده می‌شود.

سنج و دمام نوای حماسه در عزاداری‌های جنوب

سنج و دمام از شناخته‌شده‌ترین نمادهای عزاداری در جنوب ایران است. در هرمزگان نیز این آیین جایگاه ویژه‌ای دارد و در شب‌های محرم، به‌ویژه در برخی محله‌های بندرعباس، برگزار می‌شود.

صدای هماهنگ سنج، دمام و بوق فضایی حماسی و تأثیرگذار ایجاد می‌کند و مردم را برای حضور در مراسم سوگواری فرا می‌خواند. این نوای ریتمیک ضمن ایجاد شور معنوی، انسجام و هماهنگی خاصی به دسته‌های عزاداری می‌بخشد و از مهم‌ترین جلوه‌های فرهنگی محرم در سواحل خلیج فارس محسوب می‌شود.

تعزیه‌خوانی؛ روایت هنرمندانه واقعه کربلا

تعزیه‌خوانی در بسیاری از محلات بندرعباس و دیگر شهرهای هرمزگان برگزار می‌شود. این نمایش مذهبی که اغلب با لهجه و گویش محلی اجرا می‌شود، بازگوکننده حوادث عاشورا و مصائب خاندان اهل بیت (ع) است.

اوج اجرای تعزیه در روز عاشورا است؛ زمانی که هنرمندان با اجرای نقش‌های مختلف، صحنه‌های جانسوز کربلا را بازآفرینی کرده و احساسات مردم را برمی‌انگیزند. تعزیه در هرمزگان علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از میراث نمایشی و فرهنگی منطقه نیز به شمار می‌رود.

روضه‌خوانی سنتی؛ پیوند شعر، نوحه و مرثیه

روضه‌خوانی در هرمزگان دارای ساختاری متفاوت و بومی است. مراسم معمولاً با نوحه‌های محلی آغاز می‌شود و سپس فردی خوش‌صدا با اجرای چاوشی‌خوانی ، فضای مجلس را برای روضه آماده می‌کند.

در ادامه، روضه‌خوانان محلی مصائب اهل بیت (ع) را با بهره‌گیری از اشعار مرثیه‌سرایان بزرگ روایت می‌کنند. حضور اقوام مختلف در بندرعباس موجب شده است که شیوه‌های متنوع عزاداری از سراسر کشور در این شهر مشاهده شود و این تنوع فرهنگی، جلوه‌ای ویژه به مراسم محرم در هرمزگان بخشیده است.

سینه‌زنی حلقه‌ای واحد نماد اتحاد عزاداران

یکی از شیوه‌های سنتی عزاداری در هرمزگان، سینه‌زنی حلقه‌ای است. در این آیین، عزاداران به شکل دایره کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و با دست چپ کمربند فرد کناری را گرفته و با دست راست بر سینه خود می‌زنند.

حرکت هماهنگ عزاداران همراه با نوحه‌خوانی، تصویری از وحدت، همدلی و انسجام جمعی را به نمایش می‌گذارد. این شیوه سینه‌زنی در زمان اجرای «واحد» توسط نوحه‌خوان به اوج خود می‌رسد.

هرمزگان پیشتاز آیین‌های عاشورایی از تعزیه‌های کهن تا عزاداری‌های ساحلی بندرعباس

حجت‌الاسلام والمسلمین غلامعلی کاظمی، مدیرکل تبلیغات اسلامی استان استان هرمزگان در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به عمق تاریخی و گستره مردمی آیین‌های محرم در این استان، هرمزگان را یکی از استان‌های پیشتاز در ارادت به امام حسین علیه‌السلام و زنده نگه داشتن شعائر حسینی دانست و اظهار کرد: گستردگی آیین‌های عزاداری در سراسر استان نشان می‌دهد که فرهنگ عاشورا در هرمزگان صرفاً محدود به یک شهر یا مرکز خاص نیست، بلکه در تمامی نقاط شهری و روستایی ریشه دوانده و به‌صورت پیوسته در طول قرن‌ها استمرار یافته است.

وی افزود: از شرق تا غرب استان هرمزگان، هر منطقه برنامه‌ها و سبک‌های خاص خود را برای تعظیم شعائر حسینی و پاسداشت یاد امام حسین علیه‌السلام و شهدای کربلا دارد؛ امری که نشان‌دهنده پیوند عمیق هویت مذهبی مردم با آیین‌های سوگواری است.

بسیاری از آیین‌های محرم در هرمزگان به‌صورت شفاهی و نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند

کاظمی با اشاره به نقش انتقال سینه‌به‌سینه این میراث فرهنگی اظهار داشت: بسیاری از آیین‌های ماه محرم در هرمزگان به‌صورت شفاهی و نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند و همین ویژگی، به حفظ اصالت و پویایی آن‌ها کمک کرده است.

وی افزود: اشعار مورد استفاده در تعزیه‌های این استان، بخش مهمی از این میراث را تشکیل می‌دهد که برخی از آن‌ها قدمتی دیرینه دارند و همچنان در مجالس تعزیه و شبیه‌خوانی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

مدیرکل تبلیغات اسلامی هرمزگان با اشاره به جایگاه ویژه تعزیه در فرهنگ عزاداری منطقه تصریح کرد: تعزیه یا شبیه‌خوانی در هرمزگان از چنان گستردگی برخوردار است که کمتر روستایی را می‌توان یافت که این آیین در آن برگزار نشود.

تعزیه رسانه‌ای فرهنگی برای انتقال مفاهیم عاشورا به نسل‌های جدید است

وی عنوان کرد: این گستردگی نشان می‌دهد که تعزیه رسانه‌ای فرهنگی برای انتقال مفاهیم عاشورا به نسل‌های جدید است.

وی در ادامه به تنوع الگوهای عزاداری در استان اشاره کرد و گفت: هیئات مذهبی در هرمزگان علاوه بر اجرای شیوه‌های رایج عزاداری در سطح کشور، توجه ویژه‌ای به آیین‌های سنتی و بومی دارند.

مدیرکل تبلیغات اسلامی هرمزگان، به‌طور خاص به آیین «واحد» به‌عنوان یکی از جلوه‌های سنتی عزاداری در این استان اشاره کرد و آن را بخشی از هویت آیینی مردم دانست.

کاظمی همچنین از شکل‌گیری مراکز ثابت برای برگزاری برخی آیین‌های سنتی در سال‌های اخیر خبر داد و افزود: در سال‌های گذشته، روز تاسوعا در زیر پرچم ساحل بندرعباس به یکی از پایگاه‌های ثابت عزاداری سنتی تبدیل شده است. همچنین هفتم محرم در صحن مقدس امامزاده شاه قطب‌الدین حیدر و نیز صحن امامزادگان سید محمد و امیر نظام‌الدین و در سال‌های اخیر، ساحل بندرعباس در محدوده حدفاصل بازار ماهی‌فروشان تا اسکله مسافربری شهید حقانی، به یکی از محورهای اصلی برگزاری عزاداری‌های سنتی تبدیل شده است.

او در بخش دیگری از سخنان خود به آیین «نوحه‌های نشسته» اشاره کرد و گفت: این شیوه عزاداری نیز از سنت‌های ریشه‌دار مردم هرمزگان است که همچنان در برخی منابر شهر بندرعباس و همچنین در روستاهای اطراف و شهرستان‌هایی مانند میناب با استقبال مردمی برگزار می‌شود.

از تعزیه‌گردانی و شبیه‌خوانی کنارترش و بلیلی تا آیین‌های ماندگار محرم؛ روایت میراث عاشورایی میناب

سیف‌الله ذاکری، پیشکسوت مداحی اهل بیت (ع) و متولی هیئت حضرت ابوالفضل العباس (ع) کنارترش میناب در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به قدمت هیئت‌های مذهبی منطقه اظهار کرد: هیئت‌های عزاداری در روستاهای میناب سابقه‌ای طولانی دارند و بسیاری از آنها ده‌ها سال است که با حضور مردم و نسل‌های مختلف فعالیت می‌کنند.

وی با بیان اینکه هیئت حضرت ابوالفضل العباس (ع) کنارترش از هیئت‌های قدیمی و شناخته‌شده منطقه به شمار می‌رود، افزود: این هیئت در طول سالیان متمادی پایگاه ترویج فرهنگ عاشورا بوده و مردم روستا با عشق و ارادت ویژه‌ای در برگزاری مراسم‌های محرم مشارکت می‌کنند.

ذاکری ادامه داد: بسیاری از سنت‌های عزاداری که امروز در منطقه برگزار می‌شود، حاصل تلاش و اخلاص پیشکسوتانی است که عمر خود را در مسیر خدمت به دستگاه سیدالشهدا (ع) سپری کرده‌اند.

این پیشکسوت مداحی اهل بیت (ع) یکی از شاخص‌ترین مراسم‌های محرم در منطقه را تعزیه‌گردانی و شبیه‌خوانی در روستاهای کنارترش و بلیلی عنوان کرد و گفت: این آیین‌ها تنها یک نمایش مذهبی نیستند، بلکه روایتگر حماسه عاشورا و انتقال‌دهنده پیام نهضت حسینی به نسل‌های جدید هستند.

وی افزود: مردم منطقه از دیرباز با حضور گسترده در این مراسم‌ها، ارادت خود را به اهل بیت (ع) ابراز کرده‌اند و این سنت همچنان با شکوه خاصی ادامه دارد.

ذاکری با اشاره به آداب خاص عزاداری در روستاهای میناب تصریح کرد: مشارکت گسترده مردم در آماده‌سازی مراسم‌ها، نذورات مردمی، حرکت دسته‌های عزاداری و حضور خانواده‌ها در برنامه‌های مذهبی از جمله ویژگی‌های محرم در این منطقه است.

وی گفت: محرم در میناب یک حرکت فرهنگی و اجتماعی است که همه اقشار جامعه در آن سهیم هستند.

ضرورت ثبت و صیانت از آیین‌های عاشورایی

متولی هیئت حضرت ابوالفضل (ع) کنارترش با تأکید بر اهمیت حفظ این میراث معنوی اظهار داشت: بسیاری از آیین‌های سنتی عزاداری در میناب دارای ظرفیت ثبت در فهرست میراث معنوی کشور هستند و باید برای مستندسازی و حفظ آنها تلاش بیشتری صورت گیرد.

وی افزود: ثبت این آیین‌ها می‌تواند نقش مهمی در معرفی فرهنگ عاشورایی هرمزگان و انتقال این میراث ارزشمند به نسل‌های آینده داشته باشد.

ذاکری در پایان خاطرنشان کرد: ثبت خاطرات و روایت‌های پیشکسوتان هیئتی، گردآوری اسناد و تصاویر قدیمی و معرفی تاریخچه هیئت‌ها، اقدامی ارزشمند برای حفظ تاریخ شفاهی عزاداری در منطقه است.

وی تأکید کرد: هر هیئت مذهبی داستانی از عشق و ارادت مردم به اهل بیت (ع) در دل خود دارد و روایت این داستان‌ها می‌تواند نسل جوان را بیش از پیش با فرهنگ عاشورا آشنا کند.