بازطراحی حراست دانشگاه آزاد از فضای امنیتی به ایمنی و حل مسئله

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از دانشگاه آزاد اسلامی، بیژن رنجبر رئیس دانشگاه آزاد اسلامی در همایش سراسری مدیران کل حراست دانشگاه آزاد اسلامی با بیان اینکه باید تحولی جدید در بحث حراست از «فیزیک امنیت» تا «مهندسی اعتماد» صورت بگیرد، تأکید کرد: یکی از مهم‌ترین ستون‌های پایداری سازمان‌ها، حراست است. نشان می‌دهد که ما در یک گذر تاریخی مهم قرار داریم، گذار از رویکردهای سنتی مبتنی بر ممانعت و فیزیک امنیت، براین اساس باید به سمت رویکرد جدید مبتنی بر اعتماد، دانش و مهندسی سازمانی حرکت کنیم.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر ضرورت بازنگری در مدل‌های نظارتی دانشگاه‌ها گفت: دانشگاهی که به سمت مرجعیت علمی خیز برداشته می‌خواهد حل مساله کند، دیگر نمی‌توان با مدل‌های نظارتی دهه‌های گذشته دانشگاه را اداره کرد. لباسی که در گذشته برای حراست دوخته شده، امروز برای دانشگاهی که در مسیر «هوش مصنوعی و شبکه‌های اجتماعی» و تحولات نوین حرکت می‌کند، کارآمد نیست و طبیعتاً نیازمند تغییر ماهیت است.

وی با بیان اینکه حراست صرفاً به معنای «چشم و گوش بودن» نیست، تصریح کرد: امانت‌دار آرامش دانشگاه بودن، فقط به نظارت ظاهری خلاصه نمی‌شود. حراست قلب و عقل سیستم است. این سوال جدی مطرح است که آیا دانشگاه باید از ما بترسد تا احساس امنیت کند، یا باید به ما تکیه کند تا امنیت پایدار بماند. مفهوم حراست، ریشه در «نگهبان حرمت‌ها» دارد و از همین منظر باید بازتعریف شود.

رنجبر ادامه داد: هدف ما عبور از حراست صرفاً فیزیکی و حرکت به سمت حراست علمی است؛ حراستی که دست دانشجو را بگیرد و نقش تسهیل‌گر و هدایت‌کننده داشته باشد. در سند دانشگاه مأموریت‌های حراست در این چارچوب مشخص شده و از یک نقش صرفاً حفاظتی، به جایگاهی راهبردی و مشارکتی ارتقا پیدا می‌کند؛ به‌گونه‌ای که حراست به شریک راهبردی تحول، ناظر هوشمند و بازوی اعتمادساز دانشگاه تبدیل شود.

وی با تأکید بر اینکه برای حرکت در این مسیر، ابتدا باید ریشه‌های تحول را عمیقاً درک کرد، افزود: ما در دنیایی زندگی و کار می‌کنیم که تهدیدات آن دیگر صرفاً خارجی و ملموس نیست. اگر در گذشته، تهدیدها شکل فیزیکی و عینی داشت، امروز با تهدیدات نرم، سایبری، فکری و مبتنی بر نفوذهای شناختی مواجه هستیم، بنابراین ماهیت تهدیدها کاملاً تغییر کرده است.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی خاطرنشان کرد: دیگر شرایط ساده گذشته وجود ندارد و واقعاً با فضایی پیچیده مواجه هستیم. تمرکز گذشته بر موانع فیزیکی و جلوگیری از ورود تهدیدها، در زمان خود درست و قابل دفاع بود، اما امروز که جهان تغییر کرده، تهدیدات نیز شکل تازه‌ای به خود گرفته‌اند؛ از تهدیدات سایبری و مهندسی اجتماعی گرفته تا نفوذهای اطلاعاتی.

وی افزود: اگر دقیق‌تر به میدان نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که هدف تهدیدها، نه صرفاً شکست فیزیکی، بلکه نفوذ از طریق حفره‌های انسانی و اطلاعاتی است. این تهدیدها روزبه‌روز پیچیده‌تر می‌شوند و هم‌زمان با توسعه فناوری‌های نوین و گسترش ارتباطات، لایه‌های جدیدی از آسیب‌پذیری ایجاد می‌شود. در چنین شرایطی، نمی‌توان ارتباطات را محدود کرد، بلکه باید با درک این پیچیدگی، مدل‌های جدید و هوشمند حراست و نظارت را طراحی و اجرا کرد.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به شتاب بالای تحولات، گفت: سرعت توسعه به‌گونه‌ای است که دیگر فرصت کافی برای طراحی محدودیت‌های تاریخی وجود ندارد و اکنون زمان آن رسیده که مفهوم امنیت را از قالب‌های قدیمی خارج کرده و به سمت هوشمندسازی حرکت کنیم. اگر بخواهیم از این مسیر عبور کرده و به مهندسی اعتماد برسیم، باید تعریف حراست را به‌صورت عمیق تغییر دهیم؛ حراست دیگر یک نیروی ممانعت کننده صرف نیست، بلکه باید به‌عنوان موتور محرک اعتماد و پایداری دانشگاه ایفای نقش کند.

وی ادامه داد: به‌عنوان مثال، اگر یک استاد دانشگاه برای نقد علمی نگران باشد که مبادا پرونده‌اش دچار مشکل شود، این نشان می‌دهد که ما فضا را امنیتی کرده‌ایم، اما ایمن نکرده‌ایم باید اینطور نباشد. ایمن کردن یعنی نشاط علمی و مدیریت تضادها و مدیریت با اعتماد، اما امنیتی کردن یعنی سکوت، حذف صورت مساله، و مدیریت با پرونده‌سازی.

رنجبر تأکید کرد: دانشگاه امنیتی دیوارهای بلند دارد اما از درون خالی است، دانشگاه ایمن مثل گنبد است که همه زیر آن احساس امنیت می‌کنند.حراست مطلوب، پناهی همراه با انصاف است (پناهگاه انصاف)؛ جایی که اگر حقی از کسی ضایع شد، بتواند آن را با خیال آسوده مطرح کند و حتی به حراست بیشتر از برخی مسئولان، از جمله رئیس دانشکده یا رئیس دانشگاه، اعتماد داشته باشد. در این چارچوب، حراست باید بازوی کمک‌کننده رئیس دانشگاه و پناهگاه امن برای استاد و دانشجو باشد.

وی با انتقاد از رویکردهای قدیمی افزود: رویکردهای سنتی، فرهنگ عدم اعتماد را ایجاد کرده‌اند. اعتماد به این معنا نیست که کارکنان به‌عنوان متغیرهای تهدیدآمیز دیده شوند، بلکه باید آن‌ها را شرکای اصلی در حفظ امنیت دانست. مهندسی اعتماد یعنی ایجاد سیستمی که در آن فرآیندهای امنیتی به‌گونه‌ای طراحی شوند که اصطکاک را به حداقل رسانده و امنیت را به حداکثر برسانند.

‎رئیس دانشگاه آزاد اسلامی خاطرنشان کرد: یک اعتماد مهندسی شده، اعتمادی است که با فرآیندهای شفاف و ابزارهای هوشمند نشان داده شود. حراست صرفاً یک نهاد نظارتی نیست، یک مرکز تخصصی است که می‌تواند با حضور در حوزه‌های مختلف دانش به توسعه فرایندها کمک کند.

‎ رنجبر ادامه داد: وظیفه ما این است که فرایندهای امنیتی را ساده سازی و هوشمند کنیم. در یک مقطعی ممکن است برای دسترسی به یک فایل ما نیاز به مجوزهای متعددی داشته باشیم که این امر ممکن است، زمان زیادی را از کارشناسان بگیرد. امروزه حراست باید به گونه‌ای طراحی شود که همانند هوش مصنوعی اینها را در کمترین زمان و بالاترین سطح اطمینان انجام دهد. در چنین مدلی، نظام امنیتی از یک ساختار صرفاً کنترل‌کننده و تصدی‌گر، به ساختاری تسهیل کننده تبدیل می‌شود. این تسهیل‌گری به هیچ‌وجه به معنای سهل‌انگاری نیست؛ بلکه به معنای یافتن هوشمندانه‌ترین و کارآمدترین مسیر برای رسیدن به امنیت پایدار است.

‎ رنجبر اظهار کرد: حراست ساز و کار هوشمندی است که جلوی رشد انتروپی را می‌گیرد، یعنی جلوی رشد نابودی سیستم را می‌گیرد، بدون اینکه مانع جریان انرژی حیاتی شود. لذا حراست فیلترهای هوشمند این سیستم است.

‎ رنجبر افزود: در یک سیستم باز، فرهنگ، شایعه، هیجان جوانی و پویایی اجتماعی به‌طور طبیعی وجود دارد. اگر این سامانه به حال خود رها شود، دچار آنتروپی اجتماعی می‌شود، یعنی دچار بی‌نظمی، خطا یا حتی فساد اخلاقی می‌شود، اما اگر سازوکارهای هوشمندانه وجود داشته باشد، این آسیب‌ها مدیریت می‌شوند و جلوی رشد آنتروپی گرفته می‌شود. نظام امنیتی دانشگاه نیز دقیقاً در طراحی و اجرای همین سازوکارهای هوشمند است، تا امنیت با اعتماد و پایداری حفظ شود.

‎رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر ظرافت مأموریت حراست گفت: هنر حراست در این است که بتواند از بروز فساد جلوگیری کند، بی‌آنکه مانع آزادی اندیشه شود؛ به‌گونه‌ای که پیشگیری از فساد به جلوگیری از آزادی، نشاط اجتماعی یا شور جوانی منجر نشود. این حوزه‌ها باید به‌درستی از یکدیگر تفکیک شوند. حضرت آقا می‌فرمایند: هدف دستگاه‌های اطلاعاتی پیشگیری از بروز مشکل است نه صرفاً برخورد بعد از آن.

‎وی با اشاره به نقش پیشگیرانه حراست افزود: کار اصلی ما باید در حوزه پیشگیری تعریف شود؛ به‌گونه‌ای که کمترین پرونده‌های انضباطی شکل بگیرد و در عین حال، بیشترین مشاوره تربیتی را داشته باشد. ما به دنبال برخورد نیستیم بلکه به دنبال جذب هستیم. در این مسیر، سوال اساسی این است که ابزار ما برای مدیریت چیست؟

‎ رنجبر مهم‌ترین ابزار حراست در دانشگاه اسلامی را اخلاق و رازداری دانست و تصریح کرد: اخلاق و آبرو، خط قرمز ماست و هیچ مصلحتی بالاتر از آبروی انسان مؤمن نیست. در آموزه‌های دینی آمده است که حضرت امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: حرمت مؤمن نزد خداوند از حرمت کعبه بالاتر است. این موضوع یکی از پرتکرارترین و صریح‌ترین هشدارهای رهبر معظم انقلاب به دستگاه‌های نظارتی و امنیتی نیز بوده و همواره تأکید شده است که باید به‌طور جدی مراقب آبروی مؤمنان بود؛ چراکه آبروی انسان در ردیف جان او قرار دارد.

‎وی ادامه داد: زمانی که گزارشی به دست شما می‌رسد یا مطلبی شنیده می‌شود، پیش از هرگونه ثبت، تایپ یا اقدام، باید به حرمت انسان‌ها توجه شود. با سوءظن نمی‌توان دانشگاه اسلامی را ساخت. رهبر معظم انقلاب همواره بر ضرورت شکل‌گیری فضای برادری، مهربانی و حسن ظن در جامعه و دانشگاه تأکید داشته‌اند؛ چراکه دانشگاه ذاتاً محیطی زنده و پویاست و اگر در فضایی خشک و سمی قرار بگیرد، مانند گلی خواهد بود که امکان رشد و شکوفایی را از دست می‌دهد.

‎رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با اشاره به مفهوم «سکوت حرفه‌ای» اظهار کرد: در اینجا مفهومی به نام سکوت حرفه‌ای مطرح می‌شود؛ یعنی تقوا در مدیریت اطلاعات. هنر حراست در ندیدن است، ندیدن خطای کوچکی که با یک تذکر پدرانه حل می‌شود. ما اینجا هستیم تا مسیر را اصلاح کنیم، نه اینکه با تشکیل پرونده، افراد را از قطار انقلاب پیاده کنیم. هدف، همراه نگه داشتن افراد و کمک به اصلاح رفتارهاست، نه حذف و طرد انسان‌ها.

‎وی در ادامه با اشاره به آموزه‌های اخلاقی و ادبی افزود: در متون اخلاقی و حکایات کهن آمده است که گاه سخنی که از سر مصلحت بیان می‌شود، اگرچه در ظاهر با واقعیت فاصله دارد، اما در خدمت اصلاح و حفظ حرمت انسان‌هاست. این نگاه اخلاق محور، از کودکی در فرهنگ ما با مفاهیمی مانند «دروغی مصلحت‌آمیز به که راستی فتنه انگیز» مطرح بوده و نشان می‌دهد که اصل، حفظ مصلحت، کرامت انسانی و جلوگیری از آسیب‌های بزرگ‌تر است.

‎رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر ضرورت اخلاق محوری در حراست گفت: حراست باید ابتدا اخلاق محور باشد و در مسیر خود قضاوت با شتاب نداشته باشد، زیرا دانشگاه محل حذف افراد نیست، محل رشد انسان‌ها است. قضاوت‌های شتاب‌زده، امکان اصلاح را ناممکن می‌کند و حفظ عدالت، اعتماد و سلامت دانشگاه، حیاتی است. نه هر دانستنی گفتنی است و نه هر شنیدنی قابل انتشار؛ حراست ابتدا باید موضوع را بررسی کرده، نظر طرف مقابل را بشنود و تحلیل دقیق انجام دهد وفقط اگر لازم شد آن هم به مرجع صالح منتقل می‌کند. این نگفتن به موقع است. یعنی تعویق عاقلانه بیان؛ نه مخفی‌سازی یا حذف حقیقت، بلکه ارائه با آرامش و شفافیت.

‎وی با اشاره به اهمیت شفافیت خاطرنشان کرد: دانشگاه محیطی است که شایعه در آن با سرعت نور حرکت می‌کند. توضیح به موقع، مهم‌ترین ابزار مقابله با شایعات و سوءتفاهم‌هاست. حراست مقتدر، حراستی است که دلایل تصمیمات خود را در مواقع لازم ارائه می‌کند تا ابهام رفع شود. وی افزود: وقتی سکوت بی‌جا می‌کنید، شایعه جای حقیقت را می‌گیرد.در گذشته تمرکز ما بر کنترل تردد افراد بود، اما امروزه کنترل دسترسی مبتنی بر هویت دیجیتال اهمیت دارد. طراحی زیرساخت امن که در آن هویت دیجیتال فرد، کلید دسترسی به منابع فیزیکی باشد، ضرورت است. امروز نیازمند مدل‌هایی هستیم که رفتار کاربران را تحلیل کرده و ناهنجاری‌های رفتاری را شناسایی کنند، چراکه تنها ثبت ورود و خروج کافی نیست.. در این راستا، برگزاری کارگاه‌ها و ورکشاپ‌ها و دوره‌های آموزشی برای مدیران حراست ضروری است تا توانایی تشخیص ناهنجاری‌های رفتاری را کسب کنند.

رنجبر ادامه داد: حراست باید از رویکرد واکنشی گذشته عبور کند و به درک عمیق از رفتار سازمانی دست یابد. در گذشته رویکردها پاسخ به حوادث پس از وقوع بود که حضرت آقا می‌فرمایند، این رویکرد خوب نیست. این محدودیت به دلیل نبود ابزارهای پیشرفته وجود داشت، اما امروز ابزارهای پیشرفته‌ای داریم که می‌توان به کمک آن‌ها، داده‌ها را تحلیل کرد. این امر به کارکنان و دانشجویان امکان می‌دهد که مشکلات و نگرانی‌های خود را با واحد حراست در میان بگذارند، بدون ترس از پیامدهای منفی یا پرونده‌سازی و احساس امنیت روانی در محیط دانشگاه شکل گیرد.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی عنوان کرد: گاهی گزارش‌دهی‌ها با ترس از ایجاد سوءتفاهم همراه بود، ما باید این فضا را تغییر دهیم تا گزارش دهی نه تنها تشویق شود، بلکه بخشی از فرایند مدیریت ریسک محسوب شود، بنابراین باید فضای مناسبی برای آن تعریف شود.

وی با اشاره به شاخص‌ها و راهبردهای مدرن مدیریت حراست افزود: عدالت سازمانی، امنیت روانی، مدیریت شایعه، اعتماد نهادی و سرمایه اجتماعی، گذار از کنترل به تنظیم هوشمند از ارکان کلیدی این رویکرد هستند. تحقیقات نشان داده‌اند ادراک عدالت سازمانی، مهمتر از خود تصمیم است. عدالت سازمانی سه بعد دارد که شامل عدالت رویه‌ای (منصفانه بودن فرآیند)، عدالت تعاملی (احترام در برخورد)، عدالت توزیعی (تناسب تصمیم با واقعیت) می‌شود. اگر حراست این سه اصل را رعایت کند، کمتر با مقاومت پنهان، بی‌اعتمادی و شایعه مواجه می‌شود. چراکه اعتماد عامل ثبات سازمان‌های بزرگ است. وقتی افراد احساس کنند نهاد ناظر منصفانه، امانتدارانه و بدون پیش‌داوری اطلاعات را مدیریت می‌کند، هزینه نظارت کاهش یافته و کیفیت عملکرد افزایش پیدا می‌کند. در این شرایط سطح همکاری، خودکنترلی و صداقت در گزارش‌دهی به طور معناداری افزایش پیدا می‌کند.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی تصریح کرد: مهم‌ترین عامل عملکرد تیمی، نه هوش و نه تخصص بلکه احساس امنیت روانی است؛ در محیط‌هایی که افراد از قضاوت نگران نباشند و بتوانند خطاها و مسائل را گزارش دهند، خطاها زودتر شناسایی و بحران‌ها پیش از تبدیل شدن به مسائل امنیتی مهار می‌شوند. به این ترتیب، نقش حراست، تنها در جلوگیری از فساد و تهدید نیست، بلکه در ساخت و حفظ سرمایه اجتماعی و اعتماد نهادی نیز نمود پیدا می‌کند. چراکه نظارت سختگیرانه، سرمایه اجتماعی را می‌سوزاند.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی با تأکید بر ضرورت نظارت هوشمند در دانشگاه گفت: نظارتی که محرمانه، تحلیل‌محور و هوشمند باشد، خودتنظیمی را تقویت می‌کند. در این رویکرد، تنظیم هوشمند تخلفات، پیشگیری، تحلیل و مداخله، جایگزین کنترل سنتی و هزینه‌بر می‌شود.

وی افزود: شایعات ناشی از ابهام اطلاعاتی با سرعت زیادی منتشر و ماندگار می‌شوند. نهادهای نظارتی که اطلاعات ناقص را زود منتشر می‌کنند و سکوت غیرحرفه‌ای دارند، ناخواسته به افزایش اضطراب و بی‌نظمی کمک می‌کنند، اما سکوت حرفه‌ای روش مدیریتی فعال است. در واقع تنظیم هوشمند، پیش‌بینی مداخله زودهنگام است. حراست مدرن بحران‌ساز نیست و کاهش دهنده ریسک سیستماتیک است.

رنجبر با تشریح معماری جدید حراست اظهار کرد: هدف ما تکیه بر سه ستون اساسی است. یکی از موارد اخلاق ماندگار است. در واقع پس از تعامل با حراست، فرد باید احساس کند با انسانی با وجدان، روبرو است. مورد دوم عقلانیت و آرامش است؛ مدیری که تحت تأثیر هیجان یا تحریکات قرار نمی‌گیرد و با تحلیل و دقیق عمل می‌کند. اقتدار عادلانه مورد سوم است؛ اقتداری که ناشی از قانون و انصاف است.

وی ادامه داد: حراست موفق، مهندس آرامش و تنظیم کننده آنتروپی اجتماعی است. اعتماد جایگزین نظارت نیست، بلکه ضریب اثربخشی آن است. عدالت و آبرو، متغیرهای نرم این رویکرد هستند که پیامدهای سخت دارند.

وی ادامه داد: مهندسی اعتماد در حراست، تعهدی درونی است که باید به بیرون سازمان نیز تسری یابد؛ مشتریان، شرکای تجاری و ذینفعان، در دنیای امروز، به دنبال سازمان‌هایی هستند که امنیت داده‌ها و عملیات خود را به‌صورت شفاف و مهندسی‌شده تضمین کنند.

رنجبر توضیح داد: در گذشته تنها تمرکز بر امنیت داخلی بود، اما امروز زنجیره تأمین و تعاملات بیرونی به همان اندازه اهمیت دارند. بنابراین حراست آینده، واسط قابل اعتماد در اکوسیستم سازمان است.

وی افزود: ما در یک نقطه عطف تاریخی قرار داریم. مسیری که از فیزیک امنیت آغاز شد، ما را به مرحله‌ای رسانده است که نیازمند تحلیل عمیق‌تر و حرفه ای تر هستیم. این بازنگری یک فراخوان برای بلوغ و ارتقا است.

رئیس دانشگاه آزاد اسلامی افزود: سازمان‌هایی موفق هستند که امنیت را نه به‌عنوان هزینه یا مانع، بلکه به‌عنوان زیرساخت ضروری برای اعتماد و نوآوری ببینند. اعضای دانشگاه باید با تکیه بر دانش نوین، هوشمندی سازمانی و ارتقای فرهنگ اعتماد، حراست را از یک واحد سنتی به یک موتور قدرتمند مهندسی اعتماد تبدیل کنند. این امر مستلزم تعهد، همکاری، مسئولیت مشترک و رویکرد حرفه‌ای و انگیزشی است.

وی خاطرنشان کرد: حراست موفق نه در مقابل مدیریت، بلکه در کنار مدیریت عمل می‌کند. مدیریت عاقل به حراست به عنوان ابزار فشار نگاه نمی‌کند، بلکه حراست را چشم بینا و وجدان بیدار می‌بیند. مدیریت از حراست گزارش نمی‌خواهد، بلکه انتظار تحلیل عاقلانه و منصفانه، بدون بحران‌سازی دارد و می‌خواهد که حراست پیشگیری عاقلانه داشته باشد.

رنجبر با آرزوی موفقیت گفت: ان‌شاءالله خداوند متعال ما را در این مسیر یاری کند. هدف، ارتقای دانشگاه به سمت نوینی است که اعتماد تمامی ارکان آن به حراست حفظ شود. چراکه حراست می‌تواند از آبروی سازمان محافظت کند و مسیر تخلف را به حداقل برساند.