«هوای نو»تلاشی برای رسیدن هیئت به نهاد اجتماعی/زنان موتور پیشران جامعه

خبرگزاری مهر- گروه دین، حوزه و اندیشه- فاطمه علی آبادی: در سال‌هایی که هیئت های مذهبی بیش از گذشته در معرض پرسش درباره کارکرد اجتماعی، نسبت با آینده و مواجهه با تحولات فرهنگی قرار گرفته‌اند، مهرواره هوای نو تلاش کرده است قرائتی تازه اما ریشه‌دار از هویت هیئت ارائه دهد؛ قرائتی که هیئت را از یک محفل صرفاً مناسبتی، به نهادی اجتماعی، اثرگذار و آینده‌نگر ارتقا می‌دهد. در همین راستا، وحید ملتجی دبیر مهرواره هوای نو ، با تبیین فلسفه شکل‌گیری این رویداد، به تشریح نگاه حاکم بر آن، نسبت سنت و نوآوری، دغدغه اخلاص، نقش بانوان، بُعد بین‌الملل و طراحی جوایز ویژه این دوره پرداخته است که حاصل آن در ادامه تقدیم مخاطبان می شود.

*شما بارها از افق ۱۴۴۰ و آینده‌نگری در هیئات صحبت کرده‌اید. بفرمایید هوای نو دقیقاً چگونه می‌خواهد ریل‌گذاری هیئت‌ها را از یک محفل مناسبتی به یک نهاد اجتماعی پیشران تغییر دهد؟

تغییر ریل طبیعتاً امری ابلاغی نیست؛ بلکه فرآیندی زمان‌بر است که با فرهنگ جامعه گره خورده است. برای این تحول، باید باورهایی را در فرهنگ جاری سازیم که بر اساس آن‌ها، خودِ افراد تغییر را در نگاهشان لحاظ کنند؛ تغییری که ابتدا در نگرش ایجاد شده و سپس به رفتار سرایت می‌کند.

نقش هوای نو در این مسیر، ارائه محتوای متفاوت و انتخاب هوشمندانه رشته‌هاست. ما در قالب این رویداد و جشنواره، با تعریف و تفسیر جدیدی که از هیئت در رشته‌های مختلف ارائه می‌دهیم و در نهایت با انتخاب هوشمندانه پرچمداران توسط داورانی که به این نگاه باور دارند، مسیر را هموار می‌کنیم. این یک سیر زمان‌بر است که طی آن، هیئت‌ ها نسبت به آینده دغدغه‌مند شده، صاحب تصویر آینده می‌شوند و بر مبنای آن تصویر، اقدامات عملی خود را سامان می‌دهند.

* برخی معتقدند جشنواره‌ای کردن فضای هیئت‌ ممکن است به اخلاص یا اصالت سنتی آن ضربه بزند؛ پاسخ شما به این دغدغه چیست؟

بله، این احتمال وجود دارد و اگر مراقبت نشود، ممکن است چنین اتفاقی بیفتد. البته مفهوم اخلاص مقوله متفاوتی است؛ اخلاص در هر شرایطی می‌تواند در معرض آسیب باشد و لزوماً حضور در یک کارزار یا رویداد به معنای از بین رفتن آن نیست. همان‌طور که برگزاری یک دسته عزاداری پرشکوه که مورد تمجید قرار می‌گیرد، لزوماً به معنای عدم اخلاص یا ریا نیست، حضور در رویداد هم چنین حکمی ندارد. شاید لازم است زاویه دیدمان را نسبت به اخلاص تغییر دهیم؛ کما اینکه یک عمل مستحبی در خلوت هم می‌تواند دچار آسیب شود.

بنابراین، ضربه به اخلاص یا سنت، بیش از آنکه به خودِ رویداد وابسته باشد، به نوع نگاه و انگیزه شرکت‌کنندگان برمی‌گردد. ما باید مراقبت کنیم که انتخاب یک پرچمدار به معنای نفی یا نادیده گرفتن دیگران نباشد. از سوی دیگر، رقابت در امور خیر امری پسندیده است و نباید به بهانه ترس از آسیب، از دیدن و معرفی کارهای خوب اجتناب کرد.

هوای نو به دنبال انتخاب و معرفی پرچمدارانی است که در عرصه فرهنگی امروز و آینده، مسیر درست‌تری را می‌پیمایند. این معرفی هیچ منافاتی با اخلاص یا سنتی بودن ندارد. گرچه خود واژه سنتی بودن نیز محل بحث و صحبت است، اساساً تقابل میان سنت و فضای امروز یا همان مدرنیته یک دوگانگی غلط است. ما در امتداد همان مسیر سنتی هستیم و از آن دانش انباشته بهره می‌بریم. هوای نو خودش را در امتداد هویت فرهنگی و دینی تعریف می‌کند، نه در مقابل آن. ما سنت را ارج می‌نهیم، اما توقف در گذشته را برنمی‌تابیم. اینکه تصور کنیم با همان زبانِ گذشته باید در دنیای امروز فعالیت کرد، محل تأمل و اختلاف است. پس بنابراین قرار دادن سنت در برابر مقتضیات انتقال فرهنگ در امروز و آینده، رویکرد درستی نیست.

* در فصل چهارم، شاهد اضافه شدن جایزه ویژه ایرانِ اباعبدالله هستیم. چه شد که به این طراحی رسیدید و مصادیق این جایزه دقیقاً شامل چه فعالیت‌هایی می‌شود؟

جایزه ایران اباعبدالله با هدف تجلیل از هیئت هایی طراحی شده است که در وقایع حساس اخیر، از جمله جنگ دوازده‌روزه (ایران و اسرائیل) و جریان ناآرامی‌ها و اغتشاشات، درک درستی از شرایط جامعه داشتند. این هیئت ها در نقطه درست تاریخ ایستادند، در میدان حضور یافتند و برخلاف برخی که دچار تردید یا کناره‌گیری شدند، با شجاعت به انجام کارهای تمیز فرهنگی پرداختند.

مصادیق این جایزه تمامی عرصه‌هایی را در بر می‌گیرد که در آن‌ها محتوای حق پیش برده شده است؛ از تبلیغات و فضاسازی هوشمندانه و برنامه‌های ویژه در هیئت‌ گرفته تا تولیدات رسانه‌ای، سخنرانی و مداحی. اما مهم‌تر از همه این‌ها، موضوع اتحاد مقدس است. وقایع اخیر فرصت بزرگی بود تا هیئت‌ ها آغوش خود را برای همه مردم با سلیقه‌های مختلف باز کنند؛ هدفی که هوای نو چهار سال است بر آن پافشاری می‌کند.

ما به دنبال تمجید از هیئت‌ هایی هستیم که به فناوریِ در کنار هم قرار دادن مردم دست یافتند؛ هیئت‌ هایی که با خلق ادبیات جدید و تقویت روحیه دعوت‌کنندگی، توانستند چتر هیئت را بر سر همگان بگسترانند. جایزه ایران اباعبدالله به دنبال دیده شدن و توجه خاص به این حرکت‌های وحدت‌آفرین و هوشمندانه است.

* بخش بین‌الملل در این دوره چه تفاوت محسوسی با دوره‌های قبل دارد؟

ما در حوزه بین‌الملل طبق یک برنامه چندساله، گام‌به‌گام به سمتی حرکت می‌کنیم که فرهنگ هوای نو را در کشورهای دیگر طرح مسئله و تبیین کنیم. منظور از فرهنگ هوای نو، ترویج نگاه به هیئت اجتماعی است؛ نگاهی که البته متناسب با زیست‌بوم و چارچوب جغرافیایی هر کشور می‌تواند متفاوت باشد.

ما به دنبال این هستیم که هیئت را به عنوان یک نهاد اجتماعی معرفی کنیم که در تمام ابعاد زندگی مردم حضور دارد. هیئت صرفاً یک برش زمانی یا پاسداشتِ صرفِ مناسک نیست، بلکه جریانی است که با زندگی، دین و فرهنگ مردم عجین می‌شود. خاستگاه اصلی هیئت اجتماعی همین مطلب است.

سال گذشته در اولین گام، میزبان هیئت هایی از ۱۵ کشور بودیم که آغازگر مباحثه در این زمینه بود. امسال این بخش را توسعه داده‌ایم و علاوه بر هیئت های سایر کشورها، فعالیت‌های هیئت های ایرانی در خارج از کشور و هیئت های غیرایرانی مقیم ایران را نیز مدنظر قرار داده‌ایم. البته ادعایی بر رصد کامل تمامی هیئت های جهان نداریم، بلکه تمرکز ما بر شناسایی این نوع تفکر و نگاه ویژه است. تفاوت عمده این دوره با سال گذشته، ارتقای این بخش از یک رشته به سه رشته است که نشان‌دهنده نگاه وسیع‌تر ما به حوزه بین‌الملل است.

* آیا قرار است مدل هوای نو به هیئت های سایر کشورهای اسلامی هم صادر شود؟

درباره اینکه آیا مدل هوای نو به دیگر کشورهای اسلامی صادر می‌شود یا خیر، شاید کلمه صدور چندان دقیق نباشد؛ ترجیح ما این است که بگوییم ما دستاوردهای خود را در حوزه فرهنگ و تمدن در چارچوب هیئت، عرضه می‌کنیم. هوای نو به دنبال این عرضه فرهنگی است، آن هم نه فقط برای کشورهای اسلامی، بلکه برای تمامی مسلمانانی که در هر کجای دنیا محب اهل‌بیت (ع) هستند و در مسیر احیای امر ولایت گام برمی‌دارند. این نگاه حتی فراتر از شیعیان، شامل تمام علاقه‌مندان به این مسیر می‌شود.

در مورد اینکه آیا این حرکت در خارج از مرزها نیز در قالب یک جشنواره یا مهرواره برگزار شود، تصور می‌کنم هنوز کمی زود است؛ اما قطعاً دغدغه انتقال این نگاه و تفکر را داریم و آن را دنبال می‌کنیم. البته اولویت نخست ما فضای داخلی ایران و پرداختن به هیئت هایی است که چنین رویکردی دارند، اما در یک برنامه درازمدت، به‌طور جدی به دیگر کشورها نیز خواهیم پرداخت.

* با توجه به تأکید ویژه شما بر نقش بانوان در دوره‌های اخیر، امسال چه بستر جدیدی برای دیده شدن مدیریت بانوان در هیئت ها فراهم شده است؟

سیاست هوای نو از سال نخست بر پایه توجه جدی به حضور و به‌ویژه اراده‌ورزی بانوان در هیئت بنا شده است. منظور ما از اراده‌ورزی، فراتر از حضور صرف، یعنی نقش‌آفرینی جدی در طراحی، ایجاد، حفظ و بقای هیئت است. ما با استناد به نگاه مقام معظم رهبری در موضوع الگوی سوم زن، اگر بخواهیم این نگاه را در ساختار هیئت طراحی کنیم، به افقی متمایز از وضعیت موجود دست می‌یابیم؛ نگاهی که اکنون در حال بروز و ظهور در هیئت هاست.

این رویکرد در تمام ارکان مهرواره هوای نو جاری است؛ از طراحی‌های اولیه که با نگاه زنانه همراه بوده تا حضور جدی بانوان در شوراهای برنامه‌ریزی. بدون اغراق، امروزه یک‌سوم از تصمیم‌گیرندگان هوای نو (در شوراها و تیم‌های داوری) از بانوان هستند و این حضور، نه یک اقدام تشریفاتی به معنای (زینت المجالس) بلکه ناشی از یک باور واقعی است؛ چرا که معتقدیم زنان موتور پیشران جامعه هستند.

تفاوت محسوس امسال نسبت به سال گذشته در تفکیک رشته‌هاست. ما در بخش ارکان هیئت، برخی رشته‌ها را کاملاً مستقل و ویژه بانوان طراحی کرده‌ایم. در محورهایی نظیر سخنران، ستایشگر و مدیر هیئت، رشته‌های جداگانه‌ای برای آقایان و خانم‌ها در نظر گرفته شده است. هدف ما این بود که نقش‌آفرینی و نگاه زنانه در هیئت به‌صورت جدی‌تر دیده شود و هنگام بررسی و داوری، این فعالیت‌ها به‌صورت تخصصی و مستقل مورد ارزیابی قرار گیرند.

*بعد از برگزاری سه دوره، آیا خروجی ملموسی دارید که نشان دهد نگاه مردم یا رسانه‌ها به هیئت واقعاً تغییر کرده است؟

در امور فرهنگی می‌دانید که استمرار مهم است و نتیجه‌گیری زمان‌بر خواهد بود؛ یعنی شکی نداریم و می‌دانیم که این مسیر نیازمند زمان و استقامت است.

نکته دوم این است که ما درباره حوزه‌ای صحبت می‌کنیم که قدمت چندصدساله دارد؛ بنابراین باید ملاحظات را به‌دقت رعایت کرد و توجه داشت که ماجرای هیئت، ماجرایی جدی و ریشه‌دار است.

نکته‌ای که می‌خواهم بگویم بسیار مهم است و حتی می‌تواند تیتر صحبت‌های ما باشد: هوای نو بسیار دقت می‌کند که قرار نیست فضای اکوسیستم هیئت را به هر قیمتی تغییر بدهیم. این کار باید کاملاً هوشمندانه باشد. البته پیرایه‌هایی وجود دارد که باید مراقب آن‌ها بود و نسبت به اصلاحشان اقدام کرد؛ اما اصل و ذات مسأله، یک نهاد ریشه‌دار، کهن و قوی است که توانسته تا الان دوام بیاورد و ان‌شاءالله در آینده هم پیش خواهد رفت، چرا که به یک منبع تمام‌نشدنی متصل است.

بنابراین نگاه هوای نو اصلاً این نیست که ما آمده‌ایم حرف نویی بزنیم و تمام آنچه تاکنون بوده را نفی کنیم؛ اصلاً این‌طور نیست. این حرف بسیار مهمی است که بدانیم هوای نو برخاسته و برآمده از همان نگاه سنتی هیئت است. ما همان حرف‌ها را می‌زنیم، اما با ادبیاتی به‌روز و رو به آینده. این به‌روز بودن هم به این معنا نیست که هرچه تا به حال گفته شده را تغییر دهیم و چیز دیگری بگوییم. اتفاقاً بخشی از آنچه در ذات و ادبیات هیئت وجود داشته، شاید بیان حرفه‌ای نشده است؛ لذا همان مفاهیم اصیل باید بیان بشوند، اما بیانی هنرمندانه، حرفه‌ای و با زبان روز. پس ما مراقبت می‌کنیم که فضای هیئت را به هر قیمتی تغییر ندهیم.

اما تحقق این نگاه، بالاخره زمان می‌برد. باید زمان بگذرد تا اصحاب هیئت، هوشمندان و نخبگان این عرصه که متوجه این ماجرا هستند، بر اساس نیاز روز جامعه متوجه شوند که ما با وجود این ظرفیت عظیمِ هیئت، در بیان برخی مسائل ضعیف عمل کرده‌ایم و باید با زبان نو آن حرف‌ها را بزنیم. این دقیقاً همان جایی است که هوای نو ایستاده است.

من شخصاً روند کلی را مثبت می‌بینم؛ چرا که باور دارم این تحول، امری زمان‌بر است و باید مستمراً تکرار شود تا آرام‌آرام رخ دهد. این را هم در نظر بگیرید که وقتی از ایجاد یک جریان فکری جدید در هیئت می‌گوییم، طبیعتاً نمی‌خواهیم همه هیئت ها و همه اصحاب هیئت متحول شوند و این نگاه را پیش ببرند. توانایی هضم این فضا و پیوند نگاه سنتی و ریشه‌دار با زبان روز، کار هرکسی نیست. برخی از اصحاب هیئت این توان و فهم را دارند که این کار را انجام دهند، پس این رسالت بر دوش آن‌هاست.

ما بارها به این موضوع اشاره کرده‌ایم؛ اگر بخواهم عددی بگویم، حدود یک‌دهم از هیئت های ما، هیئت هایی هستند که می‌توانند به فضای هیئت جامع نزدیک شوند. بنابراین اگر قرار است حرفی زده شود یا نسخه‌ای پیچیده شود، در گام اول برای این یک‌دهم است، تا آرام‌آرام این فضا پیش برود و ان‌شاءالله اثرات فضای هیئت در فرهنگ جامعه، بیش از پیش خود را نشان دهد.