وفاداری حضرت عباس(ع) تعصب خانوادگی نبود/شجاعتی که ریشه در شناخت داشت

خبرگزاری مهر، دین، حوزه اندیشه، عصمت علی آبادی : چهارم شعبان، روز میلاد قمر بنی‌هاشم، حضرت ابوالفضل العباس (ع)، روزی است که آسمان از شکوه وفاداری و زمین از عطر ایثار لبریز می‌شود. عباس بن علی (ع) نه فقط برادر امام حسین (ع)، بلکه پرچمدار کربلا و مظهر غیرت، شجاعت و ادب در برابر ولایت است. ولادت آن بزرگ‌مرد، تولد مردی است که تا همیشه تاریخ، نامش با وفا، بصیرت و فداکاری گره خورده است. امروز دل‌ها به شوق میلادش می‌تپد و زبان‌ها به ذکر رشادت و وفاداری‌اش متبرک می‌شود.

از جمله امامانی که مدح حضرت عباس را گفته اند می‌توان به حضرت سیدالشهدا (ع)، امام سجاد (ع)، امام صادق (ع)، امام باقر (ع) و امام زمان (عج) اشاره کرد.حضرت عباس امامزاده‌ای هستند که به صورت خاص امام صادق علیه السلام برایشان زیارت نامه خوانده اند. این درحالی است که ما در میان امامزادگان، امامزاده‌ای نداریم که زیارت نامه داشته باشد.

ویژگی دیگر حضرت عباس علیه السلام مطیع پیامبر اکرم (ص), امام علی علیه السلام و امام حسن (ع) و امام حسین (ع) بودند. در قرآن کریم سه نوع اطاعت آمده است: نخست اطاعتی که صددرصد ممنوع است، دیگر اطاعتی که صددرصد درست بوده و آخر اطاعتی که مشروط است؛ اطاعت صددرصد ممنوع مانند اطاعت از کفار و مشرکان، اطاعت مطلق تبعیت از خدا، پیامبر و امامان معصوم و اطاعت مشروط مربوط به اطاعتی می‌شود که گناه در آن صورت نپذیرد. بنابراین حضرت عباس مطیع محض بودند. برای همین است وقتی امام حسین علیه السلام به حضرت می‌گویند تو میدان نبرد نرو بلکه برو و آب بیاور اعتراض نمی‌کنند و انجام می‌دهند. از دیگر ویژگی‌های حضرت وفاداری و تسلیم بودن در برای پروردگار و اولیایی الهی است. وفاداری را باید از حضرت آموخت.بر همین اساس برای شناخت شخصیت حضرت عباس علیه السلام با حجت الاسلام امیر علی حسنلو استاد حوزه علمیه به گفتگو پرداختیم که حاصل آن در ادامه تقدیم می‌شود.

*مهم‌ترین ویژگی شخصیتی حضرت عباس(ع) چیست؟

مهم‌ترین و محوری‌ترین ویژگی شخصیتی حضرت ابوالفضل العباس (ع)، بصیرت برخاسته از ایمان و ولایت‌پذیری مطلق است؛ ویژگی‌ای که اگر درست فهمیده شود، همه فضایل دیگر ایشان شجاعت، وفاداری، ایثار، ادب و فداکاری ذیل آن معنا پیدا می‌کند.

حضرت عباس(ع) صرفاً یک انسان شجاع یا یک رزمنده دلاور نبود؛ تاریخ اسلام کم از این افراد به خود ندیده است. آنچه عباس را عباس کرد، شناخت عمیق او از امام زمان خویش و انتخاب آگاهانه راه ولایت بود. او می‌دانست در کدام سوی تاریخ ایستاده و چرا باید تا آخرین نفس در آن مسیر بماند. این شناخت، احساسی و هیجانی نبود، بلکه حاصل تربیت در مکتب امیرالمؤمنین علی(ع) و رشد در فضای معرفت و عقلانیت اهل‌بیت(ع) بود.

بصیرت حضرت عباس(ع) را می‌توان در شب عاشورا به‌روشنی دید؛ آن‌گاه که امام حسین(ع) بیعت را از یاران برداشت و راه رفتن را بر آنان گشود. در چنین لحظه‌ای، بسیاری از انسان‌ها دچار تردید می‌شوند، اما عباس(ع) بدون مکث، وفاداری خود را اعلام کرد و فرمود آیا زنده بمانیم تا پس از تو زندگی کنیم؟ خدا هرگز چنین روزی را نیاورد. این جمله، نه شعار است و نه صرفاً بیان احساس؛ بلکه بیانی از مکتب امیرالمؤمنین علی(ع) و رشد در فضای معرفت و عقلانیت اهل‌بیت(ع) بود.

از دل همین بصیرت است که وفاداری بی‌نظیر عباس(ع) معنا پیدا می‌کند. وفاداری او، تعصب کور خانوادگی نبود؛ اگر چنین بود، می‌توانست به‌عنوان برادری دلسوز، امام حسین(ع) را به سازش یا عقب‌نشینی دعوت کند. اما عباس(ع) هرگز چنین نکرد، زیرا می‌دانست که حسین(ع) امام حق است و حق، جای سازش ندارد. وفاداری عباس، وفاداری به حقیقت بود.

ویژگی دیگر که از همین بصیرت سرچشمه می‌گیرد، ادب شگفت‌انگیز حضرت عباس(ع) در برابر امام است. او با آن جایگاه رفیع، قامت رشید و قدرت نظامی، خود را همواره عبد امام می‌دانست. هرگز امام حسین(ع) را با عنوان برادر خطاب نکرد، مگر در آخرین لحظه‌های حیات. این ادب، نشانه ضعف یا خودکم‌بینی نیست؛ بلکه اوج معرفت است. عباس(ع) فهمیده بود که ادب در برابر حجت خدا، نشانه کمال انسان است. حضرت عباس(ع) فقط قهرمان کربلا نیست؛ الگوی انسان مؤمن آگاه در همه عصرها است.

*چرا شخصیت حضرت عباس(ع) فراتر از یک قهرمان تاریخی تلقی می‌شود؟

شخصیت حضرت ابوالفضل العباس(ع) را اگر تنها در قالب یک قهرمان تاریخی یا یک پهلوان جنگی تحلیل کنیم، در حقیقت به او جفا کرده‌ایم. تاریخ پر است از جنگاوران شجاع و فرماندهان قدرتمند، اما آنچه حضرت عباس(ع) را از همه آنان متمایز می‌کند، ترکیب کم‌نظیر قدرت، معرفت، ایمان، ادب و آگاهی است؛ ترکیبی که او را از سطح قهرمان به مرتبه الگو ارتقا می‌دهد.

قهرمان تاریخی معمولاً کسی است که با نیروی بازو، مهارت نظامی یا شجاعت فردی شناخته می‌شود؛ اما حضرت عباس(ع) پیش از آنکه صاحب بازو باشد، صاحب بصیرت بود. او دقیقاً می‌دانست در کدام جبهه ایستاده و چرا باید تا آخرین لحظه در این مسیر بماند. انتخاب او، انتخابی احساسی یا خانوادگی نبود؛ بلکه تصمیمی آگاهانه و مبتنی بر شناخت عمیق از جایگاه امام حسین(ع) به‌عنوان امام حق و حجت خدا بود.

ماجرای شریعه فرات، نقطه اوج فراتر رفتن عباس(ع) از یک قهرمان تاریخی است. قهرمان معمولاً در چنین لحظه‌ای به فکر بقا و پیروزی شخصی است؛ اما عباس(ع) در اوج تشنگی، آب را به یاد تشنگی امام و کودکان رها کرد. این رفتار، صرفاً یک حرکت احساسی نیست؛ بلکه اوج خودسازی، غلبه عقل ایمانی بر غریزه و ترجیح حق بر نفس است. چنین انسانی، دیگر صرفاً قهرمان نیست؛ او معلم انسانیت است.

از همین روست که نام حضرت عباس(ع) محدود به تاریخ کربلا نمانده است. او در وجدان جمعی شیعه و حتی غیرشیعه، به نماد وفاداری، ایثار و انسان‌بودن تبدیل شده است. قهرمانان تاریخی متعلق به زمان خود هستند، اما حضرت عباس(ع) فراتاریخی و فرامکانی است؛ زیرا پیام او، پیام انتخاب آگاهانه حق در سخت‌ترین شرایط است.

*جایگاه حضرت عباس(ع) در منظومه فکری و اعتقادی شیعه چگونه تعریف می‌شود؟

در منظومه فکری و اعتقادی شیعه، جایگاه حضرت ابوالفضل العباس(ع) جایگاهی عاطفی صرف یا اسطوره‌ای نیست؛ بلکه جایگاهی دقیق، تعریف‌شده و ریشه‌دار در مفاهیم امامت، ولایت، عبودیت و شفاعت است. شیعه، عباس(ع) را نه امام می‌داند و نه معصوم، اما او را در قله ایمان عملی و ولایت‌پذیری کامل قرار می‌دهد.

نخستین محور در تعریف جایگاه حضرت عباس(ع)، تجلی کامل ولایت‌مداری است. در اندیشه شیعه، محور هدایت، امام معصوم است و ارزش هر فرد به میزان معرفت و تبعیت او از امام زمانش سنجیده می‌شود. حضرت عباس(ع) در این منظومه، نمونه اعلای انسانی است که همه هستی خود را در مسیر اطاعت از امام حسین(ع) معنا می‌کند. او نه تصمیم مستقل از امام می‌گیرد و نه حتی خواسته شخصی خود را بر خواست امام مقدم می‌داند.

به همین دلیل است که در زیارات، از حضرت عباس(ع) با تعابیری چون عبد صالح، مطیع لله و لرسوله و لأمیرالمؤمنین و الحسن و الحسین یاد می‌شود. این عبارات، جایگاه کلامی او را مشخص می‌کند: عباس(ع) مظهر بندگی آگاهانه است؛ بندگی‌ای که از سر اجبار نیست، بلکه از سر معرفت است.

محور دوم، جایگاه خاص حضرت عباس(ع) در مسئله شفاعت و قرب الهی است. بر اساس روایات، امام سجاد(ع) می‌فرمایند: إنّ للعباس عندالله منزلةً یغبطه بها جمیع الشهداء این روایت نشان می‌دهد که مقام حضرت عباس(ع) در آخرت، مقامی ممتاز و ویژه است؛ مقامی که حتی دیگر شهدا به آن غبطه می‌خورند. این جایگاه، نتیجه اخلاص، ایثار و فداکاری بی‌چشم‌داشت اوست.

از همین منظر است که در فرهنگ شیعه، حضرت عباس(ع) به عنوان باب‌الحوائج شناخته می‌شود. این عنوان، نه یک باور احساسی بی‌پایه، بلکه جلوه‌ای از اعتقاد شیعه به کرامت اولیای الهی و نقش شفاعت آنان به اذن خداوند است. مردم، عباس(ع) را واسطه‌ای امین می‌دانند؛ نه مستقل از خدا، بلکه نزدیک به خدا است.