محرم در یزد؛ از آیین‌های کهن تا تقدیر رهبر شهید از سبک عزاداری یزدی‌ها

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها: با فرا رسیدن ماه‌های محرم و صفر، استان یزد بار دیگر صحنه برگزاری آیین‌هایی می‌شود که ریشه در قرن‌ها باور و سنت مذهبی مردم این دیار دارد. بسیاری از این مراسم به دلیل قدمت و ویژگی‌های خاص فرهنگی در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شده‌اند و هر سال با حضور گسترده گردشگران داخلی و خارجی در شهرها و روستاهای استان برگزار می‌شوند.

نخل‌برداری؛ نماد سوگواری عاشورایی در شهرهای یزد

یکی از شناخته‌شده‌ترین آیین‌های عاشورایی یزد نخل‌برداری یا نخل‌گردانی است؛ مراسمی نمادین که در روز عاشورا در حسینیه‌های تاریخی شهرهایی مانند یزد، اشکذر، تفت و مهریز برگزار می‌شود. در این آیین، نخل که با پارچه‌های سیاه، شمشیر و آیینه آراسته شده است، به نشانه تابوت سیدالشهدا(ع) بر دوش عزاداران حرکت داده می‌شود. این آیین به دلیل پیشینه تاریخی و جایگاه آن در فرهنگ سوگواری مردم یزد در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شده است.

از زنجیرزنی ابرکوه تا سقاخوانی؛ جلوه‌های متنوع عزاداری در کویر

از دیگر آیین‌های شاخص استان می‌توان به مراسم سنتی زنجیرزنی ابرکوه اشاره کرد که با نظم خاص و همراهی جمعی عزاداران برگزار می‌شود. این آیین قدیمی نیز به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی ناملموس کشور ثبت شده و هر سال در ایام محرم با حضور مردم و هیئت‌های مذهبی در ابرکوه اجرا می‌شود.

آیین سقاخوانی و سقایی در عزاداری‌های یزد نیز از سنت‌های قدیمی این استان به شمار می‌رود. در این مراسم، سقاها با پوشیدن لباس‌های خاص و حمل مشک آب، یاد عطش شهدای کربلا را زنده نگه می‌دارند. این رسم نیز در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.

از دیگر آیین‌های ثبت‌شده می‌توان به پوش‌کشی حسینیه‌ها در آستانه ماه محرم اشاره کرد؛ رسمی که طی آن حسینیه‌ها و تکایا با پارچه‌های سیاه پوشانده می‌شوند تا فضای شهر برای برگزاری مراسم سوگواری آماده شود. این سنت کهن همچنان در محله‌های قدیمی یزد با مشارکت مردم اجرا می‌شود.

همچنین آیین چاووش‌خوانی و نوحه‌های سنتی یزد از دیگر جلوه‌های فرهنگی عزاداری در این استان است که با لحن و شیوه خاص خود اجرا می‌شود و بخشی از میراث فرهنگی ناملموس این منطقه محسوب می‌شود.

در کنار این آیین‌ها، سبک خاص سینه‌زنی یزدی نیز از جلوه‌های متمایز عزاداری در این استان به شمار می‌رود؛ سبکی که با نظم و ضرب‌آهنگ ویژه و هماهنگی دسته‌های عزاداری در حسینیه‌ها و کوچه‌های قدیمی شهر برگزار می‌شود.

هیئت‌های مذهبی؛ ستون اصلی برگزاری مراسم محرم در استان یزد

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان یزد در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به گستردگی مراسم عزاداری در استان و نامگذاری یزد به عنوان حسینیه ایران اظهار کرد: یزد به دلیل پیشینه مذهبی و فرهنگی خود همواره یکی از کانون‌های اصلی برگزاری مجالس عزاداری سیدالشهدا در کشور بوده است و هر ساله هیئت‌های مذهبی در شهرها و روستاهای استان برنامه‌های متعددی در ایام محرم و صفر برگزار می‌کنند.

حجت‌الاسلام مجتبی صداقت با بیان اینکه هیئت‌های مذهبی نقش محوری در برگزاری این مراسم دارند، افزود: در استان یزد حدود ۱۷۰۰ هیئت مذهبی فعالیت دارند که از این تعداد ۸۸۴ هیئت ثبت‌شده و حدود ۸۰۰ هیئت دارای مجوز رسمی هستند.

وی گفت: این هیئت‌ها در دو ماه محرم و صفر در مساجد، حسینیه‌ها و تکایا به برگزاری مجالس روضه، سخنرانی و سینه‌زنی می‌پردازند.

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان یزد ادامه داد: یکی از جلوه‌های خاص عزاداری در این استان سبک سنتی سینه‌زنی یزدی است که با ضرب‌آهنگ مشخص و هماهنگی دسته‌های عزاداری اجرا می‌شود و از قدیم در هیئت‌های یزدی رواج داشته است.

وی همچنین به استمرار سنت‌های مردمی اشاره کرد و گفت: روضه‌های خانگی همچنان یکی از پایه‌های مهم برگزاری مراسم عزاداری در یزد محسوب می‌شود و خانه‌های قدیمی بسیاری در بافت تاریخی شهر یزد صدها سال است که روضه‌های خانگی زنده است.

مدیرکل تبلیغات اسلامی استان یزد درباره تمهیدات پیش‌بینی‌شده برای ایام محرم نیز بیان کرد: در آستانه این ماه، هماهنگی‌های لازم با هیئت‌های مذهبی انجام شده و مجوز برگزاری دسته‌ها و مواکب عزاداری در سطح شهرها صادر می‌شود تا مراسم با نظم و امنیت برگزار شود.

وی افزود: در کنار این موضوع، با همکاری دستگاه‌های مرتبط، برخی اقلام مورد نیاز هیئت‌ها برای پذیرایی و برگزاری مراسم با قیمت مناسب در اختیار آنان قرار می‌گیرد تا برگزاری مجالس عزاداری با سهولت بیشتری انجام شود.

۴۳ آیین عاشورایی یزد در فهرست میراث فرهنگی کشور ثبت شده است

مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان یزد نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت آیین‌های عاشورایی این استان گفت: بسیاری از مراسم مذهبی یزد به دلیل قدمت و ویژگی‌های فرهنگی در فهرست میراث ناملموس کشور ثبت شده‌اند و تاکنون 43 آئین ماه محرم در یزد ثبت شده است.

سیدمحمد رستگاری با اشاره به آیین نخل‌برداری افزود: نخل‌گردانی از شاخص‌ترین مراسم عاشورایی استان است که در چندین شهر یزد برگزار می‌شود و به‌عنوان یکی از آیین‌های مهم ثبت‌شده در میراث فرهنگی ناملموس کشور شناخته می‌شود.

مدیرکل میراث فرهنگی استان یزد تصریح کرد: آیین‌هایی مانند زنجیرزنی سنتی، سقاخوانی و برخی رسوم محلی محرم نیز در زمره میراث معنوی استان قرار دارند و تلاش شده است با ثبت و مستندسازی آن‌ها، زمینه حفاظت و انتقال این سنت‌ها به نسل‌های آینده فراهم شود.

محرم یزد؛ ظرفیتی برای گردشگری مذهبی

وی خاطرنشان کرد: آیین‌های مذهبی محرم در یزد علاوه بر ارزش‌های دینی و فرهنگی، ظرفیت مهمی برای گردشگری مذهبی به شمار می‌روند و سال‌های گذشته در ایام تاسوعا و عاشورا گردشگران خارجی بسیاری برای شرکت در این مراسم به استان سفر می‌کردند.

روضه‌های خانگی؛ سنتی که قرن‌ها در یزد زنده مانده است

مجموعه‌ای از محلات نظیر «فهادان»، «علقمه»، «خلف باغ» و «پنبه‌کاران» به‌عنوان کانون‌های اصلی عزاداری در شهر تاریخی یزد شناخته می‌شوند، خانه‌های متعددی در بافت تاریخی با روضه‌خوانی صدها ساله، سندی زنده از استمرار روضه‌های خانگی است. پیشکسوتان و پیرغلامان هیئت‌های یزدی همواره تأکید دارند که نوحه‌خوانی یزدی باید در مسیر اصالت باقی بماند و از ملودی‌های غیرمتعارف دوری کند؛ میراثی که بزرگانی همچون استاد حسین سعادتمند با تربیت نسل جدید مداحان، پاسداری از آن را به یک فرهنگ بدل کردند.

محله پنبه‌کاران یکی از محله‌های قدیمی و مهم در قلب بافت تاریخی یزد است که نقش قابل توجهی در ثبت جهانی بافت تاریخی این شهر در سازمان یونسکو داشته است. در طول سال‌ها نیز بزرگان بسیاری در این محله زیسته‌اند و این منطقه از ارکان اصلی حیات آیین‌های عزاداری در یزد به شمار می‌رود.

سرپرست هیئت محمدی پنبه‌کاران یزد در گفت‌وگو با خبرنگار مهر بیان کرد: هیئت پنبه‌کاران از هیئت‌های شناخته‌شده یزد است که طبق سنت دیرینه، از جمله هیئت‌هایی به شمار می‌رود که پس از اقامه نماز صبح روز عاشورا حرکت کرده و مراسم عزاداری خود را آغاز می‌کند.

محمدجواد فارغی یزدی ادامه داد: آیین «جوش‌زنی» در بسیاری از هیئت‌های یزد برگزار می‌شود، اما جوش‌زنی هیئت پنبه‌کاران حال و هوای خاص خود را دارد و به تعبیر مردم یزد، این هیئت «خش‌تر می‌جوشد». البته دیگر هیئت‌های محترم نیز این سنت را برگزار می‌کنند، اما شیوه اجرای آن در هیئت پنبه‌کاران ویژگی خاصی دارد.

وی با اشاره به حضور گسترده جوانان در این هیئت گفت: یکی از ویژگی‌های قابل توجه هیئت پنبه‌کاران ترکیب جمعیتی آن است، به‌گونه‌ای که بخش عمده سینه‌زنان این هیئت را جوانان تشکیل می‌دهند و حتی می‌توان گفت حدود ۹۰ درصد عزاداران آن جوان هستند.

تقدیر رهبر شهید انقلاب از شعر، ملودی و نظم هیئت‌های عزاداری یزد

همچنین مداح هیئت باغ گندم یزد، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به ویژگی‌های عزاداری در این استان اظهار کرد: یکی از خصوصیات عزاداری در یزد این است که هیئت‌ها محل ثابتی برای اجرای مراسم ندارند. تمرین دسته‌های عزاداری معمولاً در یک مکان مشخص انجام می‌شود اما در دهه نخست محرم، هیئت‌ها هر شب از نقطه‌ای از شهر به نقطه دیگر حرکت می‌کنند و مراسم عزاداری را در محلات مختلف برگزار می‌کنند.

حاج سعید میرزایی‌نسب افزود: همین جابه‌جایی دسته‌های عزاداری در سطح شهر باعث می‌شود شور و حال عزاداری در نقاط مختلف شهر جریان داشته باشد و مردم در محله‌های مختلف در این مراسم مشارکت کنند.

این مداح یزدی با تأکید بر اهمیت شعر در نوحه‌خوانی استان یزد گفت: محتوای شعر پایه و اساس نوحه‌خوانی است و اگر شعری از نظر محتوا قوی نباشد، حتی اجرای بهترین آهنگ و ملودی نیز نمی‌تواند اثرگذاری لازم را داشته باشد.

میرزایی‌نسب ادامه داد: اشعار باید به گونه‌ای سروده شوند که در شأن و مقام اهل‌بیت(ع) باشند و همه مردم بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. در هیئت باغ گندم نیز از اشعار سیدمحمود الهام‌بخش، از شاعران و فرهیختگان یزد، استفاده می‌کنیم.

وی همچنین یادآور شد: در سال ۱۳۹۳ و پس از پخش مراسم عزاداری هیئت باغ گندم یزد از شبکه‌های سراسری، رهبر شهید انقلاب در پیامی از شعر، ملودی و نظم این هیئت قدردانی کردند.

عزاداری در یزد، تلفیقی از نظم، سنت و معنویت است؛ از ضرب‌آهنگ خاص سینه‌زنی سنتی یزدی تا شورِ نخل‌گردانی که یک شهر را با خود همراه می‌کند. محرم در یزد، یادآور این نکته است که دین و آیین، در بستر تاریخ، آن‌گاه که با مشارکت مردمی عجین شود، قرن‌ها دوام می‌آورد و هر ساله تازه‌تر از سال قبل، شورِ حسینی را در جانِ کویر می‌دمد.