اصفهان شهر جهانی صنایع دستی؛ برندی که هنوز کامل نشده است

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، کوروش دیباج: در سال‌هایی که اقتصاد ایران زیر فشار تحریم‌ها، نوسانات ارزی و بحران‌های منطقه‌ای قرار گرفته است، صنایع دستی بیش از گذشته به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های مغفول اقتصاد غیرنفتی مطرح می‌شود؛ حوزه‌ای که در عین ریشه داشتن در هویت فرهنگی و تاریخی ایران، می‌تواند به موتور محرک اشتغال، صادرات و دیپلماسی فرهنگی تبدیل شود.

اصفهان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کانون‌های صنایع دستی کشور سال‌هاست دو عنوان مهم جهانی را یدک می‌کشد؛ عنوان «شهر جهانی صنایع دستی» و همچنین «شهر خلاق» در شبکه شهرهای خلاق جهان. این دو عنوان در ظاهر نشان‌دهنده جایگاه ممتاز این شهر در حوزه هنرهای سنتی است، اما پرسش اساسی اینجاست که این عناوین تا چه اندازه توانسته‌اند به بهبود وضعیت اقتصادی هنرمندان، توسعه صادرات و تقویت بازار صنایع دستی کمک کنند.

همزمان با شرایط ویژه اقتصادی و منطقه‌ای که بسیاری از فعالان اقتصادی از آن به‌عنوان جنگ اقتصادی یاد می‌کنند، صنایع دستی نیز مانند بسیاری از حوزه‌های دیگر با چالش‌های جدی روبه‌رو شده است. کاهش ورود گردشگران خارجی، محدودیت‌های صادراتی، مشکلات گمرکی و ارزی، افزایش هزینه مواد اولیه و ضعف در بازاریابی بین‌المللی از جمله مسائلی است که هنرمندان و فعالان این حوزه با آن مواجه هستند. در چنین شرایطی این پرسش مطرح می‌شود که آیا عناوین جهانی اصفهان توانسته‌اند به‌عنوان یک سپر اقتصادی و ابزار دیپلماسی فرهنگی عمل کنند یا همچنان بیشتر جنبه نمادین دارند.

خبرگزاری مهر در میزگردی تخصصی با حضور استاندار اصفهان، جمعی از هنرمندان، فعالان اقتصادی، مدیران و مسئولان استان اصفهان تلاش کرده است ابعاد مختلف این موضوع را بررسی کند. در این نشست محمد عطریان هنرمند و فعال صنایع دستی، علی بردبار فعال حوزه صادرات دستبافته‌ها و صنایع دستی، عباس شیردل هنرمند قلمزن و رئیس پیشین اتحادیه صنایع دستی اصفهان، مجدالدین تاج رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان، علیرضا خواجه‌احمدعطاری رئیس دانشگاه هنر اصفهان، امیر کرم‌زاده مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان و مهدی جمالی‌نژاد استاندار اصفهان حضور داشتند و هر یک از زاویه‌ای به وضعیت امروز صنایع دستی اصفهان و آینده آن پرداختند.

صنایع دستی؛ میان میراث فرهنگی و اقتصاد

صنایع دستی در ایران همواره در مرز میان هنر، فرهنگ و اقتصاد قرار داشته است. این حوزه نه صرفاً یک فعالیت هنری و نه صرفاً یک بخش اقتصادی، بلکه ترکیبی از هویت تاریخی، مهارت‌های سنتی، ذوق هنری و ارزش‌های فرهنگی است. با این حال، در سال‌های اخیر نگاه اقتصادی به صنایع دستی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته، چراکه این بخش می‌تواند به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ابزارهای توسعه اقتصاد غیرنفتی ایفای نقش کند.

محمد عطریان در این میزگرد با اشاره به جایگاه صنایع دستی اصفهان می‌گوید: این حوزه ظرفیت بسیار بزرگی برای ارزآوری دارد، اما ساختارهای موجود اجازه نمی‌دهد این ظرفیت به‌صورت کامل فعال شود.

وی ادامه می‌دهد هنرمندان صنایع دستی تنها تولیدکننده آثار هنری نیستند، بلکه می‌توانند به‌عنوان یکی از بازیگران اصلی اقتصاد فرهنگی و غیرنفتی کشور مطرح باشند، مشروط بر اینکه سیاست‌های حمایتی و زیرساخت‌های صادراتی به شکل جدی تقویت شود.

وی ادامه می‌دهد: یکی از مشکلات اساسی در این حوزه، فاصله میان تولید و بازار است. بسیاری از هنرمندان آثار باکیفیت و ارزشمند تولید می‌کنند، اما مسیر مشخص و پایدار برای رساندن این آثار به بازارهای جهانی وجود ندارد.

این هنرمند صنایع دستی یادآور می‌شود: در حالی که بسیاری از کشورها از صنایع فرهنگی به‌عنوان یک مزیت رقابتی استفاده می‌کنند، ایران هنوز نتوانسته شبکه‌ای منسجم و حرفه‌ای برای معرفی، بازاریابی و فروش صنایع دستی در سطح بین‌المللی ایجاد کند.

چالش معیشت هنرمندان صنایع دستی

یکی از مهم‌ترین محورهای مطرح‌شده در این میزگرد، وضعیت معیشتی هنرمندان صنایع دستی بود؛ موضوعی که به باور کارشناسان، مستقیماً بر تداوم حیات این هنر و صنعت اثرگذار است.

علی بردبار با اشاره به شرایط اقتصادی هنرمندان این حوزه اظهار می‌کند: بسیاری از فعالان صنایع دستی با وجود مهارت بالا و سابقه طولانی فعالیت، با مشکلات جدی اقتصادی مواجه هستند.

او ادامه می‌دهد: افزایش هزینه مواد اولیه، نوسانات بازار، کاهش تقاضا و نبود حمایت‌های پایدار موجب شده بسیاری از کارگاه‌های صنایع دستی با ظرفیت پایین فعالیت کنند و در برخی موارد حتی در آستانه تعطیلی قرار بگیرند.

این فعال حوزه صادرات دستبافته‌ها و صنایع دستی تأکید می‌کند: هنرمندان صنایع دستی بیش از هر زمان دیگری نیازمند حمایت‌های عملی و نه صرفاً حمایتی در سطح شعار هستند همچنین در حالی که صنایع دستی در اسناد و برنامه‌ها به‌عنوان یکی از ظرفیت‌های مهم صادرات غیرنفتی مطرح می‌شود، در عمل سیاست‌های اقتصادی کشور کمتر به نیازهای واقعی این بخش توجه کرده‌اند.

بردبار می‌گوید: یکی از چالش‌های جدی این حوزه، مسائل مربوط به صادرات، نقل‌وانتقال مالی و پیچیدگی‌های گمرکی است که موجب شده بسیاری از هنرمندان انگیزه ورود به بازارهای خارجی را از دست بدهند.

وی تأکید می‌کند: اگر صنایع دستی بخواهد به جایگاه واقعی خود در اقتصاد کشور برسد، باید از یک فعالیت صرفاً هنری به یک صنعت اقتصادی جدی و ساختارمند تبدیل شود.

صادرات؛ حلقه مفقوده صنایع دستی

در ادامه این میزگرد، موضوع صادرات به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین چالش‌های صنایع دستی مطرح شد؛ موضوعی که از نگاه فعالان این حوزه، حلقه مفقوده اتصال تولید به بازار جهانی است.

عباس شیردل با تأکید بر اهمیت صادرات می‌گوید: بازار داخلی به‌تنهایی پاسخگوی ظرفیت بالای تولید هنرمندان نیست و بدون توسعه صادرات، رونق پایدار در این حوزه امکان‌پذیر نخواهد بود.

او با اشاره به تجربه حضور در بازارهای خارجی تصریح می‌کند که صنایع دستی ایران در بسیاری از کشورها با استقبال روبه‌رو می‌شود و مشتریان خاص خود را دارد، اما نبود سازوکارهای حرفه‌ای صادراتی موجب شده این ظرفیت به‌طور کامل بالفعل نشود.

این هنرمند قلمزن و رئیس پیشین اتحادیه صنایع دستی اصفهان می‌افزاید: مشکلاتی نظیر قوانین پیچیده گمرکی، محدودیت‌های ارزی و نبود حمایت‌های ساختاری، از مهم‌ترین موانع توسعه صادرات صنایع دستی است.

شیردل با اشاره به ضرورت توجه به ذائقه بازارهای جهانی اظهار می‌کند:تولیدکنندگان علاوه بر حفظ اصالت آثار، باید به نیازهای روز و سلیقه مصرف‌کنندگان جهانی نیز توجه داشته باشند. در غیر این صورت، صنایع دستی ایران به تدریج بخشی از سهم خود در بازار جهانی را از دست خواهد داد.

عناوین جهانی اصفهان؛ فرصت یا ظرفیت مغفول

در بخش دیگری از این میزگرد، موضوع جایگاه جهانی اصفهان در حوزه صنایع دستی مورد بررسی قرار گرفت.مجدالدین تاج در این رابطه می‌گوید: عناوین جهانی اصفهان از جمله «شهر جهانی صنایع دستی» و «شهر خلاق» می‌تواند به یک برند بین‌المللی قدرتمند تبدیل شود، اما تاکنون بهره‌برداری کامل از این ظرفیت صورت نگرفته است.

او ادامه می‌دهد: اگر این عناوین با برنامه‌ریزی اقتصادی، تجاری و فرهنگی همراه شوند، می‌توانند نقش مهمی در جذب گردشگر، توسعه صادرات و معرفی هنرمندان ایفا کنند. با این حال، یکی از موانع اصلی را بروکراسی پیچیده اداری است که مسیر فعالیت هنرمندان و فعالان اقتصادی را دشوار کرده است.

رئیس اتحادیه صنایع دستی اصفهان تصریح می‌کند: بسیاری از هنرمندان برای انجام ساده‌ترین امور اداری یا صادراتی با فرآیندهای زمان‌بر و پیچیده مواجه هستند که این مسئله انگیزه فعالیت را کاهش می‌دهد.

او همچنین پیشنهاد می‌کند سیاست‌های تحریک تقاضا برای رونق بازار صنایع دستی در دستور کار قرار گیرد؛ اقدامی که در بسیاری از کشورها از طریق یارانه خرید یا برنامه‌های حمایتی انجام می‌شود.

لزوم پیوند دانشگاه و بازار صنایع دستی

علیرضا خواجه‌احمدعطاری در این میزگرد بر اهمیت ارتباط میان دانشگاه و بازار صنایع دستی تأکید می‌کند و می‌گوید: یکی از مشکلات اساسی این حوزه نبود آمار دقیق و نظام اطلاعاتی منسجم است.

او ادامه می‌دهد: در حال حاضر حتی اطلاعات دقیقی از تعداد هنرمندان فعال یا میزان صادرات صنایع دستی وجود ندارد و این خلأ آماری، برنامه‌ریزی دقیق را دشوار کرده است.

رئیس دانشگاه هنر اصفهان تأکید می‌کند: دانشگاه‌ها می‌توانند نقش مهمی در حل این مسئله ایفا کنند و با انجام پژوهش‌های کاربردی و طراحی دوره‌های آموزشی متناسب با نیاز بازار، به توسعه این حوزه کمک کنند.

او ادامه می دهد: اگر آموزش‌های دانشگاهی با نیازهای واقعی بازار پیوند بخورد، می‌توان نسل جدیدی از هنرمندان را تربیت کرد که علاوه بر مهارت‌های سنتی، به دانش بازاریابی، طراحی محصول و تجارت بین‌المللی نیز مسلط باشند.

میراث فرهنگی؛ محور هماهنگ‌کننده صنایع دستی

امیر کرم‌زاده در این میزگرد با اشاره به نقش این نهاد در ساماندهی حوزه صنایع دستی اظهار می‌کند: میراث فرهنگی می‌تواند به‌عنوان یک محور هماهنگ‌کننده میان هنرمندان، بازار و بخش گردشگری عمل کند.

او ادامه می‌دهد: اصفهان یکی از مهم‌ترین مراکز صنایع دستی کشور است و بسیاری از رشته‌های هنری این استان سابقه چندصدساله دارند. ضمن اینکه حفظ این میراث ارزشمند نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت و حمایت‌های هدفمند است.

مدیر کل میراث فرهنگی استان اصفهان بر ضرورت شناسنامه‌دار شدن محصولات صنایع دستی تأکید می‌کند و می‌افزاید: این اقدام می‌تواند به افزایش اعتماد مشتریان و جلوگیری از عرضه محصولات تقلبی کمک کند.

نسل جدید هنرمندان؛ نشانه‌ای از آینده صنایع دستی

مهدی جمالی‌نژاد در این میزگرد با نگاهی امیدوارانه به آینده صنایع دستی استان اظهار می‌کند :یکی از نشانه‌های مهم پویایی این حوزه، ورود نسل جوان به عرصه هنرهای سنتی است.

او ادامه می‌دهد: برخلاف گذشته که صنایع دستی بیشتر به نسل‌های مسن‌تر محدود می‌شد، امروز جوانان و دانشجویان با انگیزه وارد این حوزه شده‌اند و این موضوع نشان‌دهنده تداوم حیات این هنر است.

استاندار اصفهان تأکید می‌کند: عناوین جهانی اصفهان ظرفیت مهمی برای تقویت جایگاه بین‌المللی شهر ایجاد کرده‌اند و می‌توانند زمینه‌ساز توسعه بازارهای خارجی باشند.

او تصریح می‌کند: اگر برنامه‌ریزی مناسبی در حوزه صادرات، بسته‌بندی، بازاریابی و دیپلماسی فرهنگی انجام شود، صنایع دستی می‌تواند به یکی از پایه‌های مهم اقتصاد غیرنفتی کشور تبدیل شود.

جمالی‌نژاد بر نقش دیپلماسی شهری و شهرهای خواهرخوانده در توسعه بازار صنایع دستی تأکید می‌کند و می‌افزاید: این ظرفیت می‌تواند به معرفی بهتر محصولات ایرانی در سطح جهانی کمک کند.

ظرفیت بزرگ در برابر چالش‌های ساختاری

برآیند دیدگاه‌های مطرح‌شده در بخش اول این میزگرد نشان می‌دهد که صنایع دستی اصفهان با وجود برخورداری از ظرفیت‌های عظیم تاریخی، فرهنگی و هنری، همچنان با چالش‌های ساختاری جدی روبه‌رو است. مشکلات معیشتی هنرمندان، ضعف زیرساخت‌های صادراتی، بروکراسی پیچیده اداری، نبود نظام اطلاعاتی دقیق و بهره‌برداری ناکامل از عناوین جهانی از مهم‌ترین مسائل این حوزه است.

با این حال، نقطه اشتراک سخنان تمامی حاضران این است که صنایع دستی همچنان یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های اقتصاد فرهنگی و غیرنفتی ایران محسوب می‌شود و در صورت اصلاح ساختارها، تقویت سیاست‌های حمایتی و توسعه ارتباطات بین‌المللی، می‌تواند به یکی از پیشران‌های مهم اقتصاد کشور تبدیل شود.

در بخش دوم این میزگرد که فردا(دوشنبه) منتشر می‌شود، ابعاد سیاست‌گذاری کلان، موانع ساختاری و راهکارهای اجرایی برای فعال‌سازی کامل ظرفیت‌های جهانی صنایع دستی اصفهان مورد بررسی دقیق‌تر قرار خواهد گرفت.