حجاب تدبیر اسلام برای امکان حضور فعال و آزادانه زن در جامعه

خبرگزاری مهر -گروه استان‌ها-راضیه سالاری: حجاب در جامعه امروز یکی از موضوعات مهمی است که دشمن دهه‌های متمادی سرمایه‌گذاری و هدف‌گذاری کرده است تا آن را در جامعه از بین ببرد یا کمرنگ کند؛ برای اینکه حجاب در جامعه ایرانی کمرنگ شود، زمان و هزینه‌های زیادی صرف شده است. بنابراین تلاش برای مقابله با تهاجم فرهنگی در این حوزه نیز نیازمند برنامه‌ریزی‌های هدفمند و مهم‌تر از همه صبر و حوصله است، چراکه کارهای ایجابی در حوزه فرهنگ زمان‌بر بوده و نتایج آن به‌صورت تدریجی نمایان می‌شود و نمی‌توان انتظار داشت در کوتاه‌مدت به ثمر بنشیند.

حجاب در هویت ایرانی‌ها ریشه دارد

حجاب پدیده‌ای اجتماعی و ریشه‌دار در هویت دینی و فرهنگی جامعه ایرانی به شمار می‌رود. از این رو، مواجهه با آن باید آگاهانه، عاقلانه و مبتنی بر اقناع فکری باشد، نه برخوردهای سطحی و مقطعی. تبیین فلسفه حجاب، پاسخ‌گویی به شبهات نسل جوان و استفاده از زبان هنر، رسانه و گفت‌وگوی مؤثر می‌تواند نقش مهمی در تقویت این ارزش فرهنگی ایفا کند. در عین حال، خانواده به عنوان نخستین نهاد اجتماعی، نقش بی‌بدیلی در نهادینه‌سازی فرهنگ حجاب دارد. انتقال غیرمستقیم ارزش‌ها، الگو بودن والدین و ایجاد فضای امن برای پرسش و گفت‌وگو، می‌تواند زمینه پذیرش آگاهانه حجاب را در فرزندان فراهم کند. مدارس، دانشگاه‌ها و مراکز فرهنگی نیز باید با برنامه‌های خلاقانه و متناسب با ذائقه نسل امروز، به این مسیر کمک کنند. در نهایت، حفظ و تقویت حجاب در جامعه نیازمند هم‌افزایی همه دستگاه‌ها، نهادها و فعالان فرهنگی است.

اگر به حجاب به‌عنوان یک ارزش فرهنگی عمیق و نه صرفاً یک الزام ظاهری نگاه شود، می‌توان امیدوار بود که با کار مستمر، صبورانه و هوشمندانه، این مؤلفه هویتی همچنان در جامعه ایرانی زنده و پویا باقی بماند.

فقدان نگاه کارشناسی موجب شده است که ابعادی از وجود زن نادیده گرفته شود

محدثه درویشی روانشناس و مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری هرمزگان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، به بررسی ابعاد مختلف موضوع حجاب و عفاف در جامعه پرداخت و با بیان اینکه دغدغه این مسئله، دغدغه‌ای اساسی و گاه منشأ چالش‌های اجتماعی بوده است، اظهار کرد: نوع نگاه و زاویه دیدهای مختلف، گاهی باعث ایجاد تنش در جامعه شده است. به‌عقیده من، عدم نگاه کارشناسانه به این موضوع موجب شده ابعادی از وجود زن نادیده گرفته شود و دچار مسئله شویم.

حجاب زمینه‌ساز حضور است نه محدودیت

درویشی با اشاره به نگاه اسلام به حجاب، تصریح کرد: اگر اسلام توصیه کرده که زن با پوشش و حجاب وارد جامعه شود، نشان‌دهنده این است که اسلام معتقد به حضور اجتماعی زن است. حجاب، پوشش خانه نیست، پوشش حضور در جامعه است. این نگاه، دقیقاً منطبق بر «الگوی سوم زن» مورد تأکید مقام معظم رهبری است؛ زنی که عفیف است و در عین حال حضور فعّال و اثرگذار در عرصه‌های اجتماعی دارد.

توصیه به حجاب بر اساس ساختار انسان و نیازهای اجتماعی است

وی با انتقاد از تبیین‌های غلط رایج افزود: متأسفانه گاهی به دختران و بانوان جامعه القا می‌شود که «چون نباید دیده شوی، باید حجاب داشته باشی». این در حالی است که اسلام با توجه به ساختار انسان و نیازهای اجتماعی او، این توصیه را کرده تا زن با پوشش و عفاف وارد جامعه شود. وقتی زنی با حجاب وارد عرصه اجتماع می‌شود، جنبه‌های جنسیتی او به حاشیه می‌رود و ابعاد انسانی، فکری و توانمندی‌هایش دیده می‌شود. اینجا زن به‌عنوان یک «انسان» شناخته می‌شود.

نگاه اسلام به انسان؛ انسانیت درجه یک، جنسیت درجه دو

مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری هرمزگان با تشریح نگاه اسلام به زن و مرد، گفت: نگاه اول اسلام به همه، نگاه به «انسان» است. در بندگی و عبادت، زن و مرد مشترک‌اند و هر دو می‌توانند به اوج برسند. پس از این نگاه انسانی، نگاه دوم، به جنسیت و نقش‌های خاص هر جنس معطوف است. بنابراین، پوشش و آراستگی‌های خاص، بهتر است در فضاهای خصوصی و خانواده حفظ شود و آن نگاه انسانی در اجتماع حاکم باشد.

مسئله حجاب نیازمند کار فرهنگی تخصصی است

درویشی با اشاره به سیاست‌گذاری‌های نادرست در این حوزه، خاطرنشان کرد: بیش از ۳۰ دستگاه در کشور متولی فرهنگ‌سازی حجاب هستند، ولی بسیاری از آن‌ها کار تخصصی و صحیحی انجام نداده‌اند. نتیجه این شده که موضوع به‌درستی تبیین نشده و بعد مجبور شده‌ایم به نگاه سلبی و برخوردی متوسل شویم. حتی نیروهای نظامی و انتظامی که بار اجرای قانون را بر دوش می‌کشند، گناهی ندارند؛ این بار باید پیش از این، با کار فرهنگی صحیح، سبک می‌شد.

عفاف ریشه است و حجاب میوه آن

وی با تأکید بر اولویت داشتن مفهوم «عفاف» بر حجاب، اظهار کرد: عفاف ریشه است و حجاب میوه آن. تا زمانی که عفاف و خودکنترلی در وجود یک خانم نباشد، تمایل به حجاب یا فایده‌ای نخواهد داشت. عفاف از «خود ارزشمندی» نشأت می‌گیرد. ما چقدر روی عزت نفس و خود ارزشمندی دختران و زنان جامعه کار کرده‌ایم؟ باید به آنان بگوییم وجود تو ارزشمند است و این پوشش کمک می‌کند تا این ارزشمندی در جامعه حفظ شود و آسیب نبینی.

القای نادرست مسئولیت یک‌جانبه

درویشی به یک آسیب جدی دیگر اشاره کرد: در قرآن ابتدا خطاب به مردان است که چشم‌های خود را بپوشانند، اما ما در جامعه تمام مسئولیت حفظ عفت و حجاب را یک‌جانبه بر دوش زنان انداخته‌ایم. این به دختران و زنان احساس بار سنگین و ناعادلانه بودن می‌دهد. این القا که «سلامت جامعه به پوشش تو بستگی دارد» نادرست است.

آزادی واقعی در چارچوب‌های سالم معنا پیدا می‌کند

وی در پاسخ به نیاز طبیعی بشر به آزادی، توضیح داد: «آزادی» یکی از نیازهای اصلی انسان است، اما آزادی به‌معنای بی ‌چارچوبی نیست. آزادی واقعی در چارچوب‌های سالم معنا پیدا می‌کند. مانند رانندگی که اگر مقررات را رعایت نکنی، آزادی عمل داری، اما به خود و دیگران آسیب می‌زنی. حجاب نیز یک چارچوب سالم برای حفظ سلامت فرد و جامعه است.

مدیرکل امور بانوان و خانواده استانداری هرمزگان در جمع‌بندی ارزیابی خود از وضعیت کنونی گفت: وضعیت فعلی را چه از نظر پوشش و چه از نظر نگاه به مقوله حجاب، مناسب نمی‌دانم. نه نگاه کسانی که صرفاً باور ظاهری دارند و گاه با مداخلات نامناسب عمل می‌کنند قابل قبول است، نه نگاه کسانی که حجاب را صرفاً محدودیت می‌دانند. حتی ما دیگر نمی‌توانیم در جامعه درباره این موضوع به‌صورت سالم و منطقی گفت‌وگو کنیم، انگار دو جبهه مقابل هم شکل گرفته‌ایم. این نشان‌دهنده عمق شکاف و نیاز فوری به بازتعریف گفتمانی صحیح، علمی و عادلانه است.

ضرورت آموزش خانواده و نقش والدین

درویشی بر نقش کلیدی خانواده و به‌ویژه والدین در شکل‌دهی نگاه صحیح به حجاب تأکید کرد و گفت: متأسفانه بسیاری از والدین فاقد مهارت‌های ارتباطی و آموزشی لازم برای گفت‌وگوی مؤثر با نسل جوان در این حوزه هستند. اگر پدران بتوانند از طریق «والد گری صحیح»، احساس ارزشمندی و امنیت عاطفی را به دختران خود منتقل کنند، نیاز آنان به جلب توجه در بیرون از خانواده به شکل ناسالم کاهش می‌یابد. حجاب باید در بستر روابط گرم خانوادگی و با تأکید بر کرامت ذاتی زن تعریف شود، نه به‌عنوان دستوری تحمیلی از بیرون. آموزش مهارت‌های زندگی و تربیت جنسی سالم از سنین نوجوانی، بستری را فراهم می‌کند که فرد به‌طور درونی به ضرورت حجاب به‌عنوان یک حفاظ شخصی پی ببرد.

لزوم وحدت رویه دستگاه‌ها و پرهیز از اقدامات سلیقه‌ای

وی با اشاره به پراکندگی و ناهماهنگی در اقدامات دستگاه‌های متولی، خاطرنشان کرد: وقتی بیش از ۳۰ دستگاه بدون هماهنگی و برنامه‌ای واحد وارد میدان شوند، نتیجه، تشتت پیام و سردرگمی جامعه است. ضروری است نهادهای فرهنگی با همکاری روانشناسان، جامعه‌شناسان و عالمان دینی، گفتمان یکپارچه و علمی‌ای را طراحی و ترویج کنند. اقدامات سلیقه‌ای و مقطعی نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه به بی‌اعتمادی دامن می‌زند. باید از «فرهنگ‌سازی نمایشی» پرهیز کرد و به جای گزارش تعداد فعالیت‌های انجام‌شده، شاخص‌های تأثیر واقعی بر نگرش و رفتار جامعه را سنجید.

بازخوانی تاریخ فرهنگی ایران و انعطاف در روش‌ها

مدیرکل امور بانوان استانداری هرمزگان با نگاهی تاریخی افزود: حجاب و عفاف، ریشه در فرهنگ اصیل ایرانی دارد و منحصر به اسلام نیست. زن ایرانی همواره نماد حیا و وقار بوده است. این پیشینه فرهنگی غنی می‌تواند به عنوان پشتوانه‌ای برای گفت‌وگو با نسل جوان مورد استفاده قرار گیرد، بدون آنکه صرفاً بر جنبه فقهی و امری آن تأکید شود. از طرفی، روش‌های فرهنگ‌سازی باید با ویژگی‌های نسلی هماهنگ باشد. استفاده از زبان هنر، رسانه‌های دیجیتال و الگوهای جوان و موفق با پوشش کامل، مؤثرتر از سخنرانی‌های کلیشه‌ای است. باید به جوانان اعتماد کرد و فضایی برای پرسش و گفت‌وگوی بی‌دفاع ایجاد نمود.

درویشی در پایان با دعوت از همه جریان‌های فکری برای تعامل سازنده، تصریح کرد: امروز نیازمند یک گفتمان ملی مبتنی بر عقلانیت، علم و اخلاق هستیم. جبهه‌گیری و تقابل، تنها عمق شکاف را بیشتر می‌کند. باید پذیرفت که جامعه پویاست و نمی‌توان با روش‌های ثابت گذشته، مسائل متغیر امروز را مدیریت کرد. هدف نهایی، حفظ کرامت زن، استحکام خانواده و سلامت اجتماعی است. حجاب زمانی در جامعه نهادینه می‌شود که از حاشیه به متن زندگی بازگردد و به‌عنوان انتخاب آگاهانه یک زن توانمند و ارزشمند، خود را نشان دهد. این مسیر طولانی است، اما با تدبیر، صداقت و همدلی قابل طی کردن است.