غدیر، ضامن تداوم هدایت الهی و کمال دین است

حجت‌الاسلام فرهاد عابدی، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر درباره ابعاد مختلف واقعه غدیر خم اظهار داشت: غدیر در هجدهم ذی‌الحجه سال دهم هجری و در بازگشت پیامبر اکرم(ص) از حجةالوداع رخ داد و از همان زمان، به عنوان یکی از تعیین‌کننده‌ترین رخدادهای تاریخ اسلام شناخته شد؛ زیرا این واقعه صرفاً یک اعلام محبت یا سفارش اخلاقی نبود، بلکه ابلاغ یک مأموریت بزرگ الهی برای آینده امت اسلامی به شمار می‌رفت.

وی افزود: در تحلیل واقعه غدیر باید به این نکته اساسی توجه کرد که این حادثه را نمی‌توان تنها از زاویه یک رویداد تاریخی یا حتی یک انتصاب سیاسی محدود فهم کرد، بلکه غدیر مجموعه‌ای از پیام‌های اعتقادی، اجتماعی، اخلاقی و تمدنی را در خود جای داده است. اگر کسی بخواهد غدیر را درست بشناسد، باید آن را هم به عنوان یک «واقعه» و هم به عنوان یک «مکتب» مطالعه کند.

حجت‌الاسلام عابدی با اشاره به آیات سوره مائده تصریح کرد: آنچه به غدیر عظمت ویژه می‌بخشد، پیوند مستقیم آن با وحی الهی است. آیه ۶۷ سوره مائده، یعنی «یَا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ»، نشان می‌دهد که پیامبر اکرم(ص) مأمور به ابلاغ امری بودند که از چنان اهمیتی برخوردار بود که اگر ابلاغ نمی‌شد، گویی اصل رسالت به انجام کامل نرسیده بود. همچنین آیه سوم همین سوره، یعنی «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ...» به روشنی نشان می‌دهد که با ابلاغ این فرمان، دین به مرحله کمال رسید و نعمت الهی بر امت تمام شد.

وی ادامه داد: از این منظر، غدیر را باید حلقه اتصال نبوت به امامت دانست. نبوت بدون تبیین مسیر آینده امت، در معرض سوءبرداشت، تفرقه و انحراف قرار می‌گرفت. غدیر آمد تا راه آینده را روشن کند و نشان دهد که هدایت الهی پس از ختم نبوت، در قالب امامت و ولایت استمرار پیدا می‌کند.

مهم‌ترین پیام غدیر، ولایت است

این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه غدیر دارای پیام‌های متنوعی است، گفت: در غدیر می‌توان پیام اعتقادی، پیام سیاسی، پیام اجتماعی، پیام اخلاقی و حتی پیام تمدنی مشاهده کرد، اما اگر بخواهیم از میان همه این پیام‌ها به اصلی‌ترین و جامع‌ترین آنها اشاره کنیم، باید بدون تردید از «ولایت» سخن بگوییم. ولایت در غدیر، یک مفهوم محدود و تک‌بعدی نیست؛ بلکه حقیقتی چندلایه است که هم بعد معنوی ، هم بعد معرفتی، هم بعد اجتماعی و هم بعد سیاسی دارد.

وی توضیح داد: ولایت در اینجا به معنای صرف محبت یا دوستی نیست، هرچند محبت اهل‌بیت(ع) جزئی از حقیقت ولایت است. اما در خطبه غدیر، پیامبر اکرم(ص) پیش از آنکه بفرمایند «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ»، از مردم اقرار می‌گیرند که «أَلَسْتُ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ». این نشان می‌دهد که مقصود از «مولا»، همان اولویت در تدبیر، رهبری، سرپرستی و اداره جامعه است؛ یعنی همان مقامی که پیامبر نسبت به مؤمنان داشتند، پس از ایشان در امتداد الهی به امیرالمؤمنین علی(ع) سپرده شد.

ولایت؛ ضامن هدایت دینی و اجتماعی

حجت‌الاسلام عابدی افزود: اگر ولایت را از ساختار دین حذف کنیم، اسلام به مجموعه‌ای از احکام پراکنده و فاقد محور تبدیل می‌شود. مهم‌ترین کارکرد ولایت، حفظ اصالت دین و جلوگیری از انحراف در فهم قرآن و سنت است. جامعه پس از پیامبر(ص) نیازمند مرجعی معصوم، عالم و منصوب از سوی خداوند بود تا بتواند حقایق دین را بدون خطا تبیین کند. در غیر این صورت، تفسیرهای متعارض، برداشت‌های شخصی و منازعات سیاسی می‌توانستند جامعه اسلامی را به سمت گسست هدایت ببرند.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، ولایت صرفاً مسئله‌ای علمی و اعتقادی نیست، بلکه نسبت مستقیم با زندگی اجتماعی مسلمانان دارد. ولایت در غدیر یعنی جامعه اسلامی نباید بدون معیار الهی در مسئله رهبری رها شود. اسلام درباره نماز، روزه، حج، اقتصاد، قضاوت و اخلاق سخن گفته، چگونه ممکن است درباره رهبری جامعه و آینده امت سکوت کرده باشد؟ غدیر در واقع پاسخ روشن اسلام به مسئله رهبری و حکومت است.

غدیر، سند روشن خط‌مشی سیاسی امت

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه تصریح کرد: یکی از پیام‌های برجسته غدیر، تعیین خط‌مشی سیاسی امت اسلامی است. پیامبر اکرم(ص) در اوج اجتماع مسلمانان، در حساس‌ترین مقطع زمانی و در حضور هزاران نفر، امیرالمؤمنین علی(ع) را به عنوان محور هدایت بعد از خود معرفی کردند. اگر مسئله غدیر فقط یک توصیه اخلاقی درباره محبت به علی(ع) بود، نیازی به آن تشریفات گسترده، توقف کاروان‌ها، ایراد خطبه طولانی و گرفتن بیعت عمومی وجود نداشت. مجموعه قرائن تاریخی و لفظی خطبه نشان می‌دهد که مسئله، فراتر از محبت شخصی و ناظر به آینده امت بوده است.

وی افزود: همین‌جا باید تأکید کرد که غدیر به معنای دعوت به اختلاف نیست، بلکه برعکس، می‌خواهد امت را حول محور حق و عدالت متحد کند. اگر جامعه اسلامی در همان نقطه به فرمان پیامبر(ص) تمسک می‌کرد، بسیاری از اختلافات و انشعاب‌های بعدی پدید نمی‌آمد. بنابراین، فهم درست غدیر می‌تواند امروز هم وحدت‌آفرین باشد.

حجت‌الاسلام عابدی با اشاره به بعد اخلاقی و اجتماعی واقعه غدیر گفت: غدیر تنها یک ابلاغ نبود، بلکه یک پیمان بود. پس از ابلاغ خطبه، مسئله بیعت مطرح شد و مسلمانان موظف شدند با امیرالمؤمنین(ع) به عنوان ولی و رهبر پس از پیامبر(ص) تجدید عهد کنند. این بیعت، بار اخلاقی و اجتماعی مهمی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد در فرهنگ اسلامی، رابطه امت با رهبری الهی، رابطه‌ای مسئولانه و مبتنی بر تعهد است.

وی تأکید کرد: وفاداری به عهد، یکی از ارکان مهم دینداری است. غدیر به ما می‌آموزد که دینداری بدون وفای به میثاق الهی کامل نمی‌شود. همان‌گونه که مسلمانان نسبت به نماز و روزه مسئولیت دارند، نسبت به ولایت و تبعیت از مسیر حق نیز مسئول‌اند.

چرا عید غدیر «عیدالله‌الاکبر» است؟

این استاد حوزه و دانشگاه در پاسخ به پرسشی درباره جایگاه عید غدیر در میان اعیاد اسلامی بیان کرد: در منابع روایی، غدیر با تعابیری چون «عیدالله الاکبر»، «أعظم الأعیاد» و «سید الأعیاد» معرفی شده است و این جایگاه، تصادفی یا صرفاً احساسی نیست. علت این عظمت آن است که غدیر با اصل هدایت، رهبری و تکمیل دین گره خورده است. عید فطر و عید قربان، هرچند بسیار عظیم و مبارک‌اند، اما به نوعی پایان یک دوره عبادی محسوب می‌شوند؛ در حالی که غدیر عید «جهت‌دهی» به همه عبادت‌ها و اعمال دینی است.

وی گفت: اگر نماز، روزه، حج و دیگر فرایض را اجزای ساختمان دین بدانیم، ولایت در حکم ستون اصلی این بناست؛ ستونی که اگر نباشد، اجزای دیگر هرچند مهم، در معرض فروپاشی و بی‌سامانی خواهند بود. از همین رو، در روایات اهل‌بیت(ع) برای روز غدیر اعمالی ویژه همچون روزه، غسل، اطعام مؤمنان، صله رحم و اظهار سرور توصیه شده و برای آنها ثواب‌های بزرگی ذکر شده است.

حجت‌الاسلام عابدی ادامه داد: مبعث آغاز رسالت است، اما غدیر تداوم و تکمیل آن. اگر مبعث روز آغاز نزول وحی و بعثت نبی اکرم(ص) است، غدیر روز تضمین استمرار هدایت در جامعه اسلامی است. از این جهت، میان مبعث و غدیر رابطه‌ای عمیق وجود دارد؛ یکی آغاز راه است و دیگری تثبیت مسیر آینده. غدیر به این معنا، نه در عرض رسالت، بلکه در امتداد آن قرار دارد.

وی افزود: عظمت غدیر همچنین در این است که صرفاً یک یادبود تاریخی نیست، بلکه هر سال فرصتی برای تجدید میثاق با ولایت، بازخوانی فلسفه امامت و احیای ارزش‌های فراموش‌نشده عدالت، وفاداری و هدایت در جامعه اسلامی است.

مفهوم ولایت در خطبه غدیر

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به دلالت‌های خطبه غدیر گفت: برای فهم درست مفهوم ولایت، باید به ساختار کلی خطبه توجه کرد. در این خطبه، پیامبر اکرم(ص) فقط یک جمله کوتاه بیان نمی‌کنند، بلکه مجموعه‌ای از معارف ؛ از جایگاه قرآن و عترت گرفته تا معرفی امیرالمؤمنین(ع) به عنوان ولی، امام، وصی و جانشین را تبیین می‌فرمایند.

وی افزود: پیامبر اکرم(ص) در غدیر به مردم می‌فهمانند که جامعه پس از ایشان نیازمند یک مرجع هدایت‌گر است؛ مرجعی که هم در فهم دین خطا نکند و هم در تدبیر جامعه به عدالت عمل کند. اینجاست که نسبت ولایت با هدایت دینی و اجتماعی روشن می‌شود. ولایت، ضامن تفسیر صحیح دین و در عین حال، ضامن شکل‌گیری نظم سیاسی بر مبنای حق و عدالت است.

حجت‌الاسلام عابدی با بیان اینکه خاتمیت پیامبر(ص) به معنای پایان نیاز جامعه به هدایت معصوم نیست، تصریح کرد: با پایان یافتن نبوت تشریعی، نیاز انسان به تبیین درست دین و صیانت از حقیقت وحی همچنان پابرجاست. در این نقطه، امامت و ولایت نقش خود را نشان می‌دهد. اهل‌بیت(ع) در منطق اسلامی، مفسران راستین قرآن و حافظان اصیل سنت نبوی‌اند. اگر جامعه اسلامی از این سرچشمه جدا شود، در معرض انحراف معرفتی و تحریف معنوی قرار می‌گیرد.

وی افزود: حدیث ثقلین نیز که در منابع اسلامی نقل شده، دقیقاً همین نسبت را توضیح می‌دهد. قرآن و عترت باید در کنار یکدیگر دیده شوند. قرآن، متن هدایت است و عترت، مفسر معصوم آن. بنابراین، ولایت یک امر تزئینی در حاشیه دین نیست، بلکه سازوکار هدایت صحیح امت است.

این استاد حوزه و دانشگاه در ادامه گفت: ولایت فقط برای اداره مناسک دینی نیست؛ بلکه برای ساختن جامعه عادلانه نیز هست. در منطق غدیر، رهبری جامعه نباید به دست کسانی سپرده شود که فاقد شایستگی علمی، اخلاقی و معنوی‌اند. امام در نگاه غدیر، کسی است که علم، عصمت، عدالت و شجاعت را توأمان دارد. این الگو، الگویی است که می‌تواند جامعه را از استبداد، تبعیض، فساد و هرج‌ومرج نجات دهد.

وی خاطرنشان کرد: امیرالمؤمنین علی(ع) در تاریخ اسلام مظهر عدالت، زهد، شجاعت، مردم‌داری و دفاع از حقوق مظلومان است. معرفی چنین شخصیتی در غدیر، در واقع معرفی «الگوی حکمرانی الهی» بود. اگر امروز هم بخواهیم غدیر را به درستی بفهمیم، باید آن را از منظر عدالت اجتماعی، حقوق مردم، مسئولیت حاکمان و کرامت انسانی بازخوانی کنیم.

غدیر؛ پاسخ به بحران‌های فکری و هویتی نسل امروز

حجت‌الاسلام عابدی درباره ضرورت تبیین غدیر برای نسل جدید اظهار داشت: امروز جوانان و نوجوانان با پرسش‌هایی جدی درباره هویت، معنا، عدالت، آینده و حقیقت مواجه‌اند. دنیای مدرن با همه پیشرفت‌هایش نتوانسته به این پرسش‌ها پاسخ قانع‌کننده بدهد. انسان امروز در عین اتصال گسترده به ابزارهای ارتباطی، در سطحی عمیق‌تر دچار تنهایی، بی‌معنایی و تردید شده است. در چنین شرایطی، غدیر می‌تواند یک منبع عظیم هویتی و معنوی برای نسل امروز باشد.

وی افزود: غدیر به جوان می‌گوید که زندگی بشر بدون پیوند با حقیقت و هدایت الهی، در نهایت به سرگردانی ختم می‌شود. همچنین به او می‌آموزد که عدالت، امری شعاری و دست‌نیافتنی نیست، بلکه در الگوی زندگی و حکومت امام علی(ع) قابل مشاهده و تحقق است. از سوی دیگر، غدیر با معرفی خط امامت، به انسان امید می‌دهد که تاریخ بی‌سرانجام و بی‌معنا نیست، بلکه آینده‌ای روشن در افق هدایت الهی برای آن ترسیم شده است.

این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: یکی از مشکلات جدی نسل جدید، بحران هویت است. جوان امروز در میان انبوهی از روایت‌ها، سبک‌های زندگی، الگوهای رسانه‌ای و فشارهای فرهنگی، گاه نمی‌داند به کجا تعلق دارد و بر اساس چه معیاری باید زندگی کند. غدیر در این میان، هویتی روشن و ریشه‌دار به او می‌بخشد. وقتی جوان بداند که در امتداد یک مسیر الهی، تاریخی و معنوی ایستاده است و نسبت او با قرآن، پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) یک نسبت زنده و هویت‌ساز است، در برابر هویت‌های جعلی و زودگذر مقاوم‌تر می‌شود.

وی افزود: غدیر نه تنها هویت فردی، بلکه هویت اجتماعی و تمدنی مسلمانان را نیز بازتعریف می‌کند. جامعه‌ای که ولایت را محور خود قرار دهد، جامعه‌ای مسئول، اخلاقی، عدالت‌خواه و امیدوار خواهد بود.

حجت‌الاسلام عابدی با اشاره به مشکلات اجتماعی و سیاسی دنیای معاصر گفت: امروز بسیاری از جوانان از تبعیض، فساد، ناکارآمدی و بی‌عدالتی رنج می‌برند و نسبت به مفاهیم بزرگی چون عدالت و آزادی، دچار سوءظن یا سرخوردگی شده‌اند. غدیر می‌تواند در این زمینه نیز راهگشا باشد. در غدیر، رهبری جامعه بر اساس نسبت‌های قومی، ثروت، قدرت یا مصلحت‌سنجی‌های مقطعی تعریف نمی‌شود، بلکه بر پایه شایستگی الهی، عدالت، علم و طهارت بنا می‌شود.

وی افزود: این منطق، برای امروز نیز پیام دارد. هر جا رهبری و مدیریت جامعه از عدالت، معنویت و مسئولیت جدا شود، فساد و تباهی پدید می‌آید. غدیر به ما می‌گوید که آزادی بدون حقیقت و عدالت، به ولنگاری یا سلطه‌پذیری ختم می‌شود و عدالت بدون رهبری الهی، گرفتار سلیقه‌ها و منافع گروهی می‌شود.

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه تبیین غدیر باید عقلانی و گفت‌وگومحور باشد، اظهار داشت: نسل جدید از شعارزدگی و سخنان کلی خسته است و به دنبال استدلال، گفت‌وگو و فهم عمیق است. از همین‌رو، معرفی غدیر باید مبتنی بر عقلانیت باشد. باید برای جوان توضیح داد که چرا جامعه پس از پیامبر(ص) نیاز به امام دارد، چرا حفظ اصالت دین بدون مرجع معصوم دشوار است، و چرا مسئله رهبری نمی‌تواند از متن دین حذف شود.

وی ادامه داد: غدیر خود یک واقعه عقلانی است، نه صرفاً یک واقعه احساسی. پیامبر اکرم(ص) در آن روز با استدلال، مقدمه‌چینی، شهادت گرفتن از مردم و ابلاغ رسمی، مسیر آینده امت را ترسیم کردند. بنابراین، ما هم اگر می‌خواهیم پیام غدیر را به نسل جدید منتقل کنیم، باید با زبان فهم‌پذیر، منطقی و روزآمد سخن بگوییم.

ضرورت بازنمایی هنرمندانه غدیر

حجت‌الاسلام عابدی درباره شیوه‌های انتقال پیام غدیر به نسل جوان گفت: یکی از کاستی‌های ما این است که گاهی در بیان مفاهیم بزرگ دینی، از زبان و قالب‌های متناسب با مخاطب روز استفاده نمی‌کنیم. در حالی که غدیر ظرفیت عظیمی برای بازنمایی هنری، ادبی، رسانه‌ای و تربیتی دارد. می‌توان غدیر را در قالب داستان، فیلم کوتاه، مستند، پویانمایی، اینفوگرافیک، سرود، نمایش و روایت‌های چندرسانه‌ای برای جوانان بازآفرینی کرد.

وی افزود: خود واقعه غدیر سرشار از عناصر دراماتیک و اثرگذار است؛ اجتماع عظیم حجاج، توقف در گرمای شدید، ساختن منبر از جهاز شتران، خطبه پرشکوه پیامبر(ص)، بالا بردن دست امیرالمؤمنین(ع) و سپس بیعت مردم؛ اینها همه صحنه‌هایی زنده و تأثیرگذار است که اگر درست روایت شوند، می‌توانند عمیقاً بر ذهن و جان نسل جدید بنشینند.

این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر نقش مبلغان و عالمان دینی خاطرنشان کرد: انتقال پیام غدیر به جوانان نیازمند تحول در روش‌های تبلیغی است. جوان امروز باید احساس کند که پرسش‌هایش شنیده می‌شود و برای دغدغه‌هایش پاسخ وجود دارد. بنابراین، مبلغان باید از حالت خطابه‌های یک‌سویه فاصله بگیرند و به سمت گفت‌وگوی حکیمانه، تعاملی و مسئله‌محور حرکت کنند.

وی افزود: قرآن کریم نیز دعوت را بر پایه حکمت و موعظه حسنه سامان می‌دهد. غدیر را باید با زبان حکمت، محبت، استدلال و همدلی عرضه کرد. اگر فقط بر جنبه‌های عاطفی تأکید کنیم و از تبیین عقلانی و کاربردی غفلت داشته باشیم، نمی‌توانیم نسل جدید را اقناع کنیم.

حجت‌الاسلام عابدی تصریح کرد: برای موفقیت در تبیین غدیر، باید این واقعه را با مسائل واقعی جوانان پیوند داد. جوان امروز درباره عدالت، آزادی، حقیقت، معنویت، الگوی زندگی، آینده جهان و نسبت دین با زندگی اجتماعی پرسش دارد. غدیر می‌تواند به همه این ساحت‌ها پاسخ دهد. وقتی از امام علی(ع) سخن می‌گوییم، فقط از یک شخصیت تاریخی حرف نمی‌زنیم، بلکه از نمونه‌ای عینی از عدالت، مسئولیت‌پذیری، شجاعت، عقلانیت و کرامت انسانی سخن می‌گوییم.

وی ادامه داد: اگر این پیوند برقرار شود، غدیر از یک مناسبت تقویمی به یک منبع الهام برای سبک زندگی فردی و اجتماعی تبدیل می‌شود. آن‌گاه جوان احساس می‌کند که غدیر با زندگی او، آینده او و دغدغه‌های واقعی‌اش ارتباط دارد.

غدیر؛ فرهنگ مقاومت و امید

این استاد حوزه و دانشگاه با بیان اینکه غدیر تنها ناظر به گذشته نیست، گفت: غدیر یک فرهنگ است؛ فرهنگ ایستادگی در برابر انحراف، ظلم و تحریف. امیرالمؤمنین(ع) در این فرهنگ، نماد عدالت‌خواهی، حق‌طلبی و عدم سازش با باطل است. از این جهت، غدیر می‌تواند برای نسل امروز، منبعی برای روحیه مقاومت و پایداری در برابر انواع ظلم و بی‌عدالتی باشد.

وی افزود: از سوی دیگر، غدیر سرچشمه امید نیز هست؛ زیرا خط امامت در نهایت به افق روشن عدالت جهانی ختم می‌شود. انسان مؤمن با منطق غدیر می‌آموزد که تاریخ به پوچی و بن‌بست نمی‌رسد، بلکه در مسیر تحقق وعده‌های الهی حرکت می‌کند. این امید، برای نسل جوان که با اضطراب و ناامیدی‌های فراوان روبه‌روست، بسیار راهگشاست.

حجت‌الاسلام عابدی در پایان گفت: غدیر را نباید در گذشته متوقف کرد. غدیر یک میثاق زنده و همیشگی است؛ میثاقی برای وفاداری به حقیقت، عدالت، هدایت و رهبری الهی. اگر امت اسلامی بخواهد از تفرقه، تحریف، ظلم و سرگردانی نجات پیدا کند، باید به پیام غدیر بازگردد. غدیر به ما می‌آموزد که دین بدون ولایت، مسیر روشنی برای استمرار هدایت نخواهد داشت و جامعه بدون امامِ حق، همواره در معرض لغزش و انحراف قرار می‌گیرد.

وی خاطرنشان کرد: امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که غدیر را نه فقط جشن بگیریم، بلکه بفهمیم، تبیین کنیم و در زندگی فردی و اجتماعی خود جاری سازیم. اگر چنین شود، غدیر می‌تواند همچنان همان‌گونه که در آغاز اسلام منشأ هدایت بود، در جهان معاصر نیز چراغ راه امت اسلامی و نسل جوان باشد.