«نظم نثر اللآلی» پیوند شعر فارسی با کلمات قصار امیرالمومنین(ع)

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: «نظم نثر اللآلی» نسخه ترجمه منظوم اخیراً منتشرشده از «نثر اللآلی» است، این کتاب ترجمه منظوم ۳۰۰ حدیث کوتاه و حکیمانه از امام علی (ع) را شامل می‌شود که بر اساس متن «نثر اللآلی» (مجموعه ۲۵۸ تا ۲۹۲ کلمه قصار امام در ۲۹ باب الفبایی) تنظیم شده است. اصل «نثر اللآلی» به فضل‌بن‌حسن طبرسی (قرن ششم هجری) یا قطب‌الدین راوندی نسبت داده می‌شود و این نسخه منظوم توسط حسین‌بن‌حسن اشرف مراغی در سال ۸۳۸ هجری (سده نهم) سروده شده است.

در ادامه نمونه‌ای از بخش کاف در متن کتاب را می‌خوانیم:

کَفَی لِلْحَسُودِ مِنْ حَسَدِهِ

بدترِ دردهاست دردِ حسد
مرد آزاده نیست مردِ حسود
بد نخواهم حسودِ بدخو را
حسد او کفایت است او را

کَمالُ العِلْمِ فِی الحِلْمِ

هر کمالی که هست در علم است
علم را هر کمال در حلم است
علمِ بی‌حلم بس سبک باشد
گر به صد تو بود تُنک باشد

کَمَالُ الجُودِ الاِعْتِدَارُ مِنْهُ

هیچ دانی کمال بخشش چیست؟
با تو گویم که مرد بخشش کیست
آنکه چون بخششی کند در حال
عذر خواهد ز بعد جود و سؤال

کَفَاکَ مِن عُیُوبِ الدُّنْیا أَنْ لَا یَبْقَی

عیب دنیا اگر چه بسیار است
بیشتر از شمار و گفتار است
زان همه این کفایت است تو را
که بقایی نمی کند دنیا

علی تقوی این نسخه را با تصحیح و تحقیق بر اساس نسخۀ ایاصوفیا (کتابت ۸۵۵ هجری) آماده کرده و نسخۀ‌برداری کامل آن همراه متن عربی و ابیات فارسی به خطوط ثلث و نستعلیق در کتاب گنجانده شده است. اشرف مراغی هر کلمه (عبارت یا جمله قصار) را در دو بیت فارسی ترجمه کرده و مقدمه‌ای با حمد خدا، نعت پیامبر و توصیف انگیزۀ سرایش دارد. درباره این کتاب که به تازگی توسط مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب به چاپ رسیده با او گفتگو کردیم.

داستان تصحیح و کار روی کتاب نظم نثر اللآلی چیست؟

سخنان کوتاه حکمت‌آمیز بسیاری از امام علی(ع) از همان نخستین سده‌های هجری در کتاب‌هایی چون صد کلمه، غرر الحکم و درر الکلم، دستور معالم الحکم و مأثور مکارم الشیم و نثر اللآلی ثبت و به یادگار مانده است. از سویی، از کتاب‌های مزبور که بسیار مورد توجه شاعران فارسی‌زبان قرار گرفته و هر کلمه قصار آن را در یک یا دو بیت به نظم درآورده‌اند، کتاب نثر اللآلی است و از سوی دیگر، یکی از مهم‌ترین و قابل اعتناترین ترجمه‌های منظوم از نثر اللآلی به همت حسین‌بن‌حسن اشرف مراغی، شاعر سده نهم هجری، فراهم آمده است که به نظم نثر اللآلی مشهور است. از آنجاکه از نظم نثر اللآلی اشرف مراغی تصحیح و چاپ مطلوبی در دسترس نبود، درصدد برآمدم با تهیه نسخه‌های کتاب، آن را تصحیح و همراه با نمایه موضوعی و فهرست امثال و نسخه‌برگردان نسخه اساس به همت نشر میراث مکتوب منتشر نمایم.

نثر اللآلی سروده کیست؟ و چرا سروده شده است؟

کتاب نثر اللآلی مجموع نزدیک به سیصد کلمه از سخنان کوتاه حکمت‌آمیز امام علی(ع) در ۲۹ باب است که به احتمال زیاد در سده ششم هجری تدوین شده است. کتاب نظم نثر اللآلی اشرف مراغی نیز در سال ۸۳۸ ق به نظم فارسی درآمد. وی هر سخن کوتاه حکمت‌آمیز از کتاب نثر اللآلی را در دو بیت به نظم درآورده است. شاعر در همان آغاز کتاب، در بیان سبب نظم کتاب، تأکید می‌کند در سیری روحانی، فیضی تازه از نور مرتضوی بر روح او تابید و نظم کتاب نثر اللآلی بر او تکلیف شد:

یک شب از تنگنای عالم خاک
سیرکردم به سوی عالم پاک

فیض روحم دلیل و رهبر شد
سیر روحانیم میسّر شد

روح اشرف ز نور مرتضوی
قابل فیض تازه شد به نوی

بر دلم باب معرفت بگشود
نظم نثر اللآلیم فرمود

گفت اشرف تو این دُر منثور
نظم کن تا شوی ازو مشهور

او آثار دیگری دارد؟

از اشرف مراغی جز نظم نثر اللآلی، دیوان اشعاری با نزدیک به شش هزار بیت شعر در قالب‌های قصیده، غزل، قطعه، رباعی و ترجیع‌بند با مضامین تعلیمی و عرفانی باقی مانده است. همچنین اشرف مراغی چون بسیاری از دیگر شاعران، به تقلید از خمسه حکیم نظامی، منظومه‌های پنج‌گانه‌ای با عناوین منهج الابرار، شیرین و خسرو، لیلی و مجنون، هفت اورنگ و ظفرنامه سروده است.

اصل کتاب چه ویژگی‌هایی دارد؟ و در کدام کتابخانه نگهداری می‌شود؟

از کتاب نظم نثر اللآلی با ترجمه منظوم اشرف مراغی دو نسخه معتبر موجود است. نسخه‌ای از آنکه نسخه اساس این تصحیح قرار گرفته است، در کتابخانه ایاصوفیای ترکیه و نسخه‌ای دیگر از آن در کتابخانه آیت‌الله گلپایگانی در قم نگهداری می‌شود.

کتاب نظم نثر اللآلی از چند منظر حائز اهمیت است: نخست اینکه دربردارنده نزدیک به سیصد کلمه از کلمات قصار امام علی (ع) است؛ دوم، انتخاب و گزینش کلمات قصار آن حضرت به‌نحوی است که بسیاری از معانی و مضامین حکمی و اخلاقی را در کوتاه‌ترین شکل ممکن بیان می‌کند تا چراغ راه آیندگان باشد؛ سوم، هر یک از این کلمات قصار در دو بیت به نظم فارسی درآمده است و میزان تأثیر سخن را در مخاطب فارسی‌زبان دوچندان می‌کند؛ و چهارمین نکته حائز اهمیت، وجه هنری نسخه خطی محفوظ در کتابخانه ایاصوفیای ترکیه است که به طرزی زیبا با خطوط ثلث و نسخ کتابت شده و نظر به همین نفاست آن، به‌صورت نسخه‌برگردان در کتاب حاضر نیز بازنشر شده است.