خراسان رضوی در سوگ؛ روایتی از آیین‌های کهن و شور حسینی در دیار خورشید

خبرگزاری مهر، گروه استان ها – مرجانه حسین زاده: با فرارسیدن ماه محرم، شهرها و روستاهای خراسان رضوی جامه سیاه بر تن می‌کنند و مردمانی که قرن‌ها عشق به امام حسین(ع) را در فرهنگ و آیین‌های خود حفظ کرده‌اند، هر سال با برگزاری مراسمی چون علم‌بندان، نخل‌گردانی، تعزیه‌خوانی، اذن عزا و احلی من العسل، جلوه‌هایی کم‌نظیر از ارادت و دلدادگی خود به نهضت عاشورا را به نمایش می‌گذارند.

از شهرهای بزرگ گرفته تا روستاهای دورافتاده، بیرق‌های سیاه بر سردر خانه‌ها، مساجد، حسینیه‌ها و تکایا برافراشته می‌شود و نوای «یا حسین» در کوچه‌ها و محلات طنین‌انداز می‌شود. مردمان این دیار که از دیرباز ارادت ویژه‌ای به حضرت اباعبدالله الحسین(ع) و خاندان عصمت و طهارت(ع) داشته‌اند، با آیین‌ها و سنت‌هایی ریشه‌دار و کهن به استقبال ماه عزای سید و سالار شهیدان می‌روند.

خراسان سرزمینی پهناور با اقلیم‌ها و فرهنگ‌های متنوع است و همین تنوع فرهنگی سبب شده تا هر منطقه، آیین ویژه‌ای برای سوگواری محرم و صفر داشته باشد. اگرچه محور همه این مراسم، عشق و دلدادگی به نهضت عاشورا و پیام آزادگی امام حسین(ع) است، اما شیوه‌های عزاداری در هر شهر و روستا جلوه‌ای خاص و منحصر به فرد دارد.

در بسیاری از شهرها و روستاهای خراسان، مراسم عزاداری از روزهای پایانی ذی‌الحجه آغاز می‌شود. مردم با سیاه‌پوش کردن مساجد، حسینیه‌ها و معابر، خود را برای میزبانی از عزاداران حسینی آماده می‌کنند. هیئت‌های مذهبی نیز با برپایی مجالس روضه و مرثیه‌خوانی، فضای شهرها را آکنده از یاد و نام شهدای کربلا می‌سازند.

یکی از آیین‌های شاخص و کهن خراسان، مراسم «علم‌بندان» است که در برخی مناطق از جمله شهرستان فیروزه با شکوه خاصی برگزار می‌شود. در این مراسم، علم‌ها و نشانه‌های عزاداری که نمادی از پرچمداری حضرت ابوالفضل العباس(ع) هستند، با حضور مردم، پیرغلامان و خادمان هیئت‌ها آذین‌بندی و آماده عزاداری می‌شوند. علم‌بندان علاوه بر جنبه مذهبی، نمادی از همدلی، وحدت و مشارکت اجتماعی مردم در برگزاری مراسم محرم به شمار می‌رود.

در حرم مطهر رضوی نیز آیین «اذن عزا» هرسال با شکوه خاصی برگزار می‌شود؛ مراسمی معنوی که آغاز رسمی عزاداری‌های ماه محرم را اعلام می‌کند. در این آیین، عزاداران با قرائت زیارت عاشورا، مرثیه‌سرایی و نوحه‌خوانی، از حضرت امام رضا(ع) و اهل بیت(ع) برای برپایی مجالس سوگواری اذن می‌طلبند و بدین ترتیب فصل عزای حسینی رسماً آغاز می‌شود.

«نخل‌گردانی» نیز از دیگر سنت‌های ارزشمند و دیرینه‌ای است که در برخی مناطق خراسان برگزار می‌شود. نخل که نمادی از تابوت و پیکر مطهر امام حسین(ع) تلقی می‌شود، بر دوش عزاداران قرار می‌گیرد و در میان انبوه جمعیت در مسیرهای مشخص به حرکت درمی‌آید. این آیین که ریشه در فرهنگ مذهبی و تاریخی مردم ایران دارد، هر ساله با حضور گسترده عاشقان اهل بیت(ع) برگزار می‌شود و جلوه‌ای از عشق و ارادت مردم به شهدای کربلا را به نمایش می‌گذارد.

در روزهای تاسوعا و عاشورا، اوج شور و شعور حسینی در جای جای خراسان نمایان می‌شود. دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی در خیابان‌ها و محلات به حرکت درمی‌آیند و مردم با برپایی ایستگاه‌های صلواتی و نذرهای گوناگون از عزاداران پذیرایی می‌کنند. بسیاری از خانواده‌ها نیز نذرهای خود را در قالب طبخ غذاهای سنتی، توزیع شله، آش، حلیم و دیگر خوراکی‌های نذری ادا می‌کنند.

یکی از برنامه‌های فرهنگی و مذهبی سال‌های اخیر که در بسیاری از شهرهای خراسان با استقبال گسترده نوجوانان و جوانان همراه شده، مراسم «احلی من العسل» است. این آیین که با الهام از رشادت حضرت قاسم بن الحسن(ع) برگزار می‌شود، نوجوانان را گرد هم می‌آورد تا با آرمان‌ها و ارزش‌های قیام عاشورا آشنا شوند و پیام ایثار، وفاداری و جوانمردی را از مکتب کربلا بیاموزند.

از دیگر آیین‌های شاخص و کم‌نظیر خراسان رضوی، مراسم باشکوه تعزیه‌خوانی در روستای فدیشه از توابع نیشابور است که هر ساله در روز عاشورا هزاران عزادار را از نقاط مختلف کشور به این روستا می‌کشاند. تعزیه فدیشه که بیش از سه قرن قدمت دارد، یکی از بزرگ‌ترین و مشهورترین مجالس شبیه‌خوانی ایران به شمار می‌رود و به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی این منطقه شناخته می‌شود. در این آیین، واقعه کربلا با هنرمندی شبیه‌خوانان و تعزیه‌گردانان بازآفرینی می‌شود و عزاداران از ساعات اولیه صبح تا غروب عاشورا در فضایی آکنده از حزن و معنویت، روایت جانسوز عاشورا را دنبال می‌کنند. این مراسم که آوازه آن از مرزهای خراسان فراتر رفته، هرساله ده‌ها هزار زائر و علاقه‌مند را گرد هم می‌آورد و جلوه‌ای ماندگار از پیوند هنر آیینی و فرهنگ عاشورایی مردم این دیار را به نمایش می‌گذارد. همچنین سنت شبیه‌خوانی در فدیشه، از جمله آیین‌های ارزشمند و ریشه‌داری است که نقش مهمی در حفظ و انتقال فرهنگ عاشورا به نسل‌های آینده ایفا کرده است.

ماه صفر نیز در خراسان با آیین‌های ویژه‌ای همراه است. برگزاری مراسم رحلت پیامبر اکرم(ص)، شهادت امام حسن مجتبی(ع) و شهادت امام رضا(ع)، جلوه‌ای دیگر از ارادت مردم این خطه به اهل بیت(ع) را به نمایش می‌گذارد. در این ایام، به ویژه در مشهد مقدس و شهرهای اطراف، کاروان‌های عزاداری و زائران پیاده به سوی حرم مطهر امام رضا(ع) رهسپار می‌شوند تا در سوگ هشتمین اختر تابناک آسمان ولایت به عزاداری بپردازند.

آیین اذن‌عزا

حجت‌الاسلام مرتضی همتی‌فر، سرپرست اداره کل تبلیغات اسلامی خراسان رضوی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: خراسان رضوی به خاطر پیشینه فرهنگی و مذهبی خود و وجود مضجع شریف رضوی، آیین‌های خاص خود را در ایام محرم و صفر دارد. ما هرساله قبل از شروع محرم در حرم مطهر رضوی شاهد آیین «اذن عزا» هستیم، آیینی که باحضور هیئات مذهبی و پیشکسوتان هیئات برگزار می شود و طی آن از آقا علی‌بن موسی‌الرضا(ع) به عنوان صاحب عزا برای سوگواری در این ماه اجازه می‌گیریم.

سرپرست اداره کل تبلیغات اسلامی خراسان رضوی با اشاره به دیگر آیین‌ها در حرم مطهر رضوی بیان کرد: برنامه ویژه دیگر خطبه‌خوانی است که در شب عاشورا توسط خادمان و زائران امام رئوف در حرم مطهر رضوی برگزار می شود. هرچند که نخل‌گردانی و علم‌گردانی در شهرهای مرکزی ایران رواج دارد اما در مشهد هم این مراسم هرساله با شور خاصی برگزار می شود.

وی تعزیه و شبیه‌خوانی را دارای جایگاهِ ویژه ای در عزاداری سنتی مردم خراسان رضوی دانست و اظهار کرد: مردم این خطه به این رسم هم پایبند هستند و هرساله از این ظرفیت برای گرامی داشت یاد شهدای کربلا استفاده می کنند.

همتی فر با اشاره به مراسم شام غریبان ابا عبدالله، گفت: در شب یازدهم محرم هم چراغ‌گردانی یا شام‌غریبان را داریم که مردم با شمع یا چراغی در دست، شروع به حرکت در کوچه ها و محلات می کنند که این آیین هم هرسال جلوه‌ای باشکوه و ماندگار را هم می سازد.

سرپرست اداره کل تبلیغات اسلامی خراسان رضوی گفت: همچنین هرساله در محرم و صفر ما نذورات را هم در ایستگاه های صلواتی، مواکب و در محلات داریم که از همه نذورات مشهورتر در این استان، شله مشهدی است.

هیئت‌ها کانون‌های خدمت‌رسانی به جامعه هستند

وی افزود: اگر یک جریان یا حرکت جمعی بخواهد اثرپذیر باشد باید یک پیوند رسانه ای داشته باشد و بتواند کار را ماندگار کند، هیئات مذهبی ما الحمدالله از ظرفیت رسانه، روایت سازی و الگوسازی از واقعه عاشورا و مجاهدت های امام حسین (ع) بهره می برند و ما امروز شاهد اتفاقات خوبی هستیم و می بینیم در هیئت‌ها تنها عزاداری اتفاق نمی افتد و مسئولان هیئات برای رشد این مراسم ها دست به روایت و ایجاد الگو از قهرمانان کربلا می کنند و این الگو را به مخاطب ارائه می دهند.

همتی‌فر ادامه داد: وقتی برای یک هیئت روایت‌سازی دقیق و کار رسانه ای درست اهمیت داشته باشد و محتوای سخنرانی‌ها به درستی منتشر شود و پس از آن مستندسازی و آرشیوسازی هم صورت بگیرد، قطعا نقش هیئت به عنوان کانون خدمت‌رسانی به جامعه ماندگار و موثر خواهد بود.

آیین های سوگ در خراسان به ۳ بخش تقسیم می‌شوند

پس از آن حسن احمدی فرد، نویسنده، روزنامه نگار و پژوهشگر تاریخ در گفتگو با خبرنگار مهر، سوگواری را یکی از مهم ترین وجوهِ فرهنگ کهنِ ایرانی دانست و اظهار کرد: آیین های سوگ در خراسان را می توان به ۳ بخش تقسیم کرد، یک آیین‌هایی که مقدمه شروع عزا هستند و پیش از عاشورا و تاسوعا برگزار می شوند، دوم رسومی که هم‌زمان با عاشورا و تاسوعا برگزار می شوند و اوجِ سوگواری هستند و سوم آیین‌هایی که بعد از عاشورا و تاسوعا توسط مردم انجام می شوند.

این نویسنده و پژوهشگر در خصوص آیین های پیش از عاشورا و تاسوعا گفت: این رسوم از روزهای قبل از محرم شروع می شوند نظیر «اعلان عزا» که در برخی مناطق دیگر ایران، نظیر کاشان هم برگزار می شده اما در خراسان این آیین هنوز زنده استریال بر اساس آن پیرمردها قبل از محرم در محلات شروع به حرکت می کنند و اشعاری می خوانند که خبر از رسیدن محرم می دهد، پس از آن مکان عزا مشخص می شود که اغلب تکایا بوده اند و بعد از آن، حیاطِ تکیه را به شیوه «خیمه‌پوشان» برای آیین عزا آماده می کنند و روی خیمه را با نقوشی نظیر سرو و شیر منقش می کنند. من خیمه‌پوشانی را در روستای پیوه‌ژن دیده‌ام که ثبت‌ملی هم شده، همینطور در تکیه کرمانی‌ها در مشهد این آیین هنوز وجود دارد.

وی با اشاره به آیین «تکیه بندان» گفت: این رسم هم بعد از خیمه‌پوشان برگزار می شود که همان سیاه‌پوش کردنِ درب و دیوار تکیه است، این دو مراسم یعنی خیمه‌پوشانی و تکیه‌بندان در هرجایی که تکیه وجود داشته، برگزار می شده.

احمدی فرد افزود: بعد از تکیه‌بندان نوبت به علم‌بندان می رسیده، علم در خراسان ستون‌های بزرگِ چوبی بوده که از شکل درخت سرو الهام گرفته شده است، در واقع درختِ سرو نمادین بوده و «کتل» هم گفته می شده. اما آنچه این سالها به عنوان علم معروف شده، شامل سازه‌ای است که پهلوانان آن را بر دوش می گذارند، این علم نیست بلکه «نشانه» است و پیشاپیش دسته عزادار حرکت می کند. در صورتی که علم همین ستون بزرگ چوبی است که یادآور درخت سرو است و با پارچه سبز درست می شده. به هر روی آیین علم‌بندان هم در روزهای قبل از محرم و صفر در خراسان برگزار می شده و پس از اتمام محرم و صفر و عزاداری، مردم پارچه های سبزِ بسته شده به علم را به عنوان تبرک، با خود به منازل‌شان می بردند.

نویسنده، روزنامه نگار و پژوهشگر تاریخ روزهای عاشورا و تاسوعا را، روزهای اقامه عزا دانسته و اظهار کرد: در این دو روز سنتِ عزاداری اشکال مختلفی داشته است، ما در روستاهای خراسان نظیر بردسکن و داورزن آیین «سنگ‌زنی» را داریم که ثبت ملی شده است. این آیین شکلی از عزاداری است در آن عزادارن سنگ‌ها را با ریتمی موزون به یک دیگر می زنند، همان چیزی که امروز آن را با نام «سنج» می‌شناسیم. چرا که اعراب به خاطر نداشتن «گ» در زبان‌شان به این رسم «سنج» می‎‌گفتند لذا این آیین با همین نام سنج‌زنی مرسوم شده و به امروز رسیده است.

وی آیین مشعل گردانی راهم آیینی ایرانی دانسته و تاکید کرد: این آیین در خیلی از روستاهای خراسان برگزار می شده و ریشه‌هایی دارد که به تقدس آتش بر می‌گردد. در ایامِ اقامه عزا، وقتی خورشید در آسمان است مشعل ها خاموش هستند و به محض رفتن خورشید مشعل ها روشن می شوند تا بازتاب دهنده حضور خورشید، نور و روشنایی باشند. در سالهای اخیر این آیین به این شیوه تغییر یافته که دسته های عزاداری مشعل ها را روشن می کنند و پیشاپیش دسته عزاداری حرکت می دهند تا یادآور نور و روشنایی باشد اما این مشعل در قدیم یادآور تقدسِ خورشید و آتش بوده. این آیین هم حوالی سربیشه و در روستای برکوه ثبت ملی شده است که از سنن خراسان در ایام عزا است.

احمدی فرد بیان کرد: در آیین های تاسوعا و عاشورا، نخل و نخل‌برداری را داریم که بیشتر این آیین را به نام یزد می شناسند اما این رسم در خراسان هم مفصل و پر و پیمان برگزار می شود که از سنن اصلی اقامه بوده است. ما تابوت‌برداری را هم داریم. در نخل هایی که در مناطق مختلف کشور برای عاشورا و تاسوعا ساخته می شوند، فرمِ سرو و جاودانگی آن، قابل مشاهده است. در قدیم در حرم مطهر هم این آیین برگزار می شده اما امروز رسوم دیگری جایگزین آن شده اما در دیگر روستاها و شهرستانهای خراسان رضوی «نخل‌برداری» همچنان باشکوه خاصی برگزار می شود نظیر روستای ایزی یا تربت حیدریه.

مقتل‌خوانی و تعزیه‌خوانی

نویسنده، روزنامه نگار و پژوهشگر تاریخ افزود: در کنار این ها مقتل خوانی و تعزیه خوانی را هم داریم، مقتل خوانی با اشاره به متونی است که به ذکر واقعه عاشورا می پردازد که ریشه کهن دارد یعنی در آیین های سوگِ نیاکان ما هم عده ای ذکر عزا می کردند. سنت تعزیه‌خوانی هم از گذشته تا کنون به ویژه در نیشابور و گناباد برپا می شده. در روستای «فدیشه» نیشابور هرساله آیین باشکوهِ تعزیه خوانی جلوه ای از یکی از بزرگترین جمعیت‌های عزادار کشور است.

وی ادامه داد: تعزیه سنتی ریشه‌دار است و صرفا محدود به عزای امام حسین(ع) مربوط نیست، در مشهد برای عزای امام رضا(ع) هم آیین تعزیه‌خوانی برگزار می شده. جابر عناصری در کتاب خود به آیین های عزا و تعزیه‌خوانی‌هایی که بر مبنای مصائب حضرت رض(ع) برگزار می شده، توضیح مفصلی داده است، لذا در خراسان ما شاهد تعزیه‌خوانی هم برای امام حسین(ع) و هم برای امام رضا(ع) هستیم.

احمدی فرد آیین تعزیه‌خوانی را سنتی محلی دانست و بیان کرد: تعزیه در هر منطقه و خطه‌ای رنگ و بوی خودش را دارد چراکه آدم ها رنگ و بوی فرهنگ خود را به تعزیه‌هایشان تزریق کرده اند، از این جهت جنس اشعار و متن تعزیه در هر منطقه خاصِ خود آن منطقه است و شامل اشعار محلی و بومی است.

این پژوهشگر و مردم شناس در خصوص آیین های بعد از عاشورا و تاسوعا، گفت: مردم ایران به روزِ سوم بعد از عاشورا و تاسوعا، روز سوم امام می گویند که روزی مهم است و آیین های عزا به شکل دسته های عزاداری برگزار می شود، پاره ای آیین مختصر را هم بعد از عاشورا و تاسوعا داریم که اغلب به این اشاره دارند که پیکرهای شهدای کربلا سه روز روی زمین می مانند تا اینکه عده ای می آیند و پیکرها را دفن می کنند. لذا مراسم سوم امام در خراسان هم برگزار می شود.

وی گفت: در سالهای معاصر سنت شامِ غریبان را هم شاهد هستیم که در شب عاشورا همراه با روشن کردن شمع برگزار می شود و در ذهن تاریخی جامعه یادآور کهن‌الگوی عزاداری است.

احمدی فرد افزود: از سویی در مشهد که دسته های عزاداری در محرم همواره، همراه با عَلم حرکت می‌کردند، سنتی در عصر عاشورا داشته ایم که با نام سنت «سلام علم‌ها» شناخته می شود و چندسالی است که مورد توجه رسانه ها قرار گرفته است. این آیین در قدیم این گونه بوده که هر هیئتی که علمی داشته، در آن روز علم خود را به مسیر چهارراه شهدا تا چهارراه زرینه می آورده و از بالاخیابان وارد حرم می شدند و به پنجره فولاد می رفتند و به حصرت سلام می دادند و باز می گشتند. در سالهای اخیر که به دلیل ازدحام جمعیت هیئات نمی توانند وارد صحن ها شوند، هیئات به محدوده زیرگذر می آیند و کسی که علم را بر دوش دارد با همان علم، خم می شود و به حضرت سلام می دهد و باز علم بعدی می آید تا سنت «سلام علم‌ها» حفظ شود و باقی بماند.

سابقه هیئات مذهبی مشهد

پس از آن علی قارونی، یکی از خادمان فعال هیئات مذهبی مشهد در گفتگو با مهر در خصوص سابقه هیئات مذهبی مشهد، گفت: سند دقیقی از سابقه هیئات مذهبی مشهد وجود ندارد اما بر اساس تاریخ شفاهی و طبق نظر پیشکسوتان هیئت‌ها آنچه مشهود است، این است که حدود ۱۰۰ الی ۱۲۰ سال قبل در مشهد هیئات مذهبی فعال بوده اند و فعالیت هیئات مذهبی مشهد، مربوط به قبل از تشکیل عزاداری های خانگی و یا چند حسینیه و تکیه قدیمی در مشهد همانند تکیه کرمانی‌ها، تکیه مددیان، تکیه قفل گرها و تکیه شمشیرگرها است که از نظر چارت و سیستم با تشکل هیئت امروز متفاوت و غیر قابل تطبیق است.

یکی از خادمان فعال هیئات مذهبی مشهد در مورد رسوم خاص هیئات در داخل مشهدالرضا(ع) گفت: برپائی خیمه در حسینیه کرمانی‌ها یا آیین کشیدن صلات حسینی در روز اول محرم و همینطور مراسم اعلام عزای حسینی در شب اول محرم از آیین های خاص مشهد در محرم بوده. همینطور مراسم بزرگ اعلان عزای امام حسین (ع) در ظهر روز اول محرم با حضور کلیه هیئات این شهر هم هرساله در ۴ محور منتهی به حرم مطهر برگزار می شده که پایه گذار و موسس این برنامه بزرگ و فراگیر پیشکسوت بزرگ هیئات مشهد مرحوم حاج حسین قارونی بوده است.

وی با اشاره به برگزاری آیین عزاداری شب هفتم عزای حسینی بعد از عاشورا گفت: مراسم شبیه خوانی بزرگ دسته بنی‌اسد و «شیر فضه» در حسینیه قدیمی کرمانی‌ها در روز ۱۳ محرم هرساله برگزار می شد. از سویی مراسم بزرگ علم گردانی در شبهای ماه محرم و شبیه خوانی های روز عاشورا اعم از خیمه سوزان و روند اسارت خانواده امام حسین (ع) هم هرساله برگزار می شد که بسیار هم مورد استقبال مردم قرار می گرفت.

قارونی توزیع نذورات در دهه محرم بالاخص در روز عاشورا و تاسوعای حسینی را از دیگر رسوم مردم مشهد دانست و گفت: مراسم شیرخوارگان حسینی، شبیه خوانی روز ششم محرم به یادبودِ حضرت قاسم و برنامه «احلی من العسل» نیز از دیگر مراسم های مربوط به محرم در شهر مشهد مقدس است.

بررسی رسوم مخالف مردم خراسان در ایام عزاداری سیدالشهدا (ع)، نشان می دهد که محرم و صفر در خراسان تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه جلوه‌ای از هویت فرهنگی، تاریخی و دینی مردمی است که نسل به نسل عشق به سیدالشهدا(ع) را در دل و جان خود حفظ کرده‌اند. آیین‌هایی که هر سال با شکوه بیشتری برگزار می‌شود و نشان می‌دهد پیام عاشورا همچنان در زندگی مردم این سرزمین جاری و زنده است و پیامی از آزادگی، ظلم‌ستیزی، وفاداری و ایثار را که قرن‌هاست چراغ راه عاشقان حسینی در خراسان و سراسر ایران اسلامی بوده است را منتشر می کند.