جلوه‌های ماندگار سوگواری در خراسان جنوبی؛ از علم‌گردانی تا هفت‌منبر

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: با فرارسیدن ماه محرم، خراسان جنوبی رنگ و بوی دیگری به خود می‌گیرد. سرزمینی که آیین‌های عزاداری در آن تنها به برپایی هیئت‌ها و مجالس روضه محدود نمی‌شود و سنت‌های کهن و ریشه‌دار، جلوه‌ای خاص به سوگواری سید و سالار شهیدان بخشیده‌اند.

در کوچه‌ها و گذرهای قدیمی، علم‌های سیاه برافراشته می‌شوند، نوای مرثیه و نوحه در فضا طنین‌انداز می‌شود، نخل‌ها بر دوش عزاداران به حرکت درمی‌آیند و شمع‌های هفت‌منبر، غروب تاسوعا را با نذر و دعا همراه می‌کنند.

آیین‌هایی که برخی از آن‌ها قدمتی چند صد ساله دارند و نسل به نسل به یادگار مانده‌اند، امروز به عنوان بخشی از هویت فرهنگی و مذهبی مردم این دیار همچنان با شور و شکوه خاصی برگزار می‌شوند.

در برخی مناطق، علم‌گردانی با شکوهی خاص برگزار می‌شود و علم‌ها به عنوان نماد پرچمداری حضرت ابوالفضل(ع) در میان جمعیت عزادار حرکت می‌کنند و با ذکر و نوحه همراه می‌شوند.

در خوسف، آیین بیل‌زنی با حضور پرشور مردم، به‌ویژه کشاورزان، جلوه‌ای ویژه از سوگ عاشورایی را به نمایش می‌گذارد؛ آیینی که در آن حرکت هماهنگ بیل‌ها، یادآور حماسه کربلا و مظلومیت امام حسین(ع) و یارانش است.

از سوی دیگر، در طبس، نخل‌گردانی به عنوان یکی از باشکوه‌ترین آیین‌های عاشورایی، حال و هوایی متفاوت به عزاداری‌ها می‌بخشد جایی که سازه نمادین نخل بر دوش مردم در سطح شهر گردانده می‌شود و صحنه‌هایی از ارادت عمیق و تاریخی مردم به نهضت عاشورا را رقم می‌زند.

این آیین‌ها در کنار مراسم معنوی هفت‌منبر که در غروب تاسوعا با حضور بانوان و با نیت و نذر در مساجد و اماکن مذهبی برگزار می‌شود، مجموعه‌ای از سنت‌های زنده و اثرگذار را شکل داده‌اند که محرم را در خراسان جنوبی به جلوه‌ای متمایز از فرهنگ و معنویت تبدیل کرده است.

علم‌بندان و علم‌گردانی؛ آغاز رسمی عزای حسینی

همزمان با آغاز ماه محرم، مراسم علم‌بندان در بسیاری از شهرها و روستاهای خراسان جنوبی برگزار می‌شود. در این آیین، علم‌ها که نمادی از پرچمداری حضرت ابوالفضل(ع) هستند، با پارچه‌های مشکی، سبز و شال‌های نذری آذین می‌شوند و آغاز عزای حسینی را اعلام می‌کنند.

پس از آن، مراسم علم‌گردانی در روزهای محرم با حضور هیئت‌های عزاداری برگزار می‌شود. علم‌های بزرگ و سنگین بر دوش علم‌کشان قرار می‌گیرد و در میان نوحه‌خوانی و سینه‌زنی در کوچه‌ها و محله‌ها به حرکت درمی‌آید. بسیاری از مردم با عبور دادن کودکان از زیر علم یا بستن پارچه‌های نذری به آن، ارادت و حاجت‌خواهی خود را به خاندان اهل بیت(ع) ابراز می‌کنند.

در برخی مناطق استان، حمل علم افتخاری بزرگ محسوب می‌شود و این مسئولیت به صورت موروثی از نسل‌های گذشته به فرزندان منتقل شده است.

بیل‌زنی خوسف؛ نماد تدفین شهدای کربلا

آیین سنتی بیل‌زنی یکی از مراسم شاخص و کمتر شناخته‌شده خراسان جنوبی است که در شهرستان خوسف برگزار می‌شود. این مراسم که قدمتی طولانی دارد، هر سال در روز عاشورا و پس از اقامه نماز ظهر و عصر با حضور گسترده مردم، به ویژه کشاورزان منطقه، اجرا می‌شود.

در این آیین، عزاداران با در دست داشتن بیل‌ها به صورت دایره‌وار در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند، بیل‌ها را به سمت آسمان بلند کرده و همزمان با حرکت و برخورد تیغه‌ها، نام مبارک «حیدرعلی» را زمزمه می‌کنند.

مردم خوسف معتقدند برگزاری این مراسم برای برکت سال زراعی و حفظ محصولات کشاورزی اهمیت دارد. همچنین به اعتقاد اهالی، برخورد بیل‌ها نمادی از رویارویی سپاه حق و باطل و یادآور مظلومیت امام حسین(ع) و یارانش در واقعه عاشورا است.

برخی پژوهشگران نیز این آیین را بازآفرینی تلاش قبیله بنی‌اسد برای دفن پیکر مطهر شهدای کربلا در سیزدهم محرم سال ۶۱ هجری می‌دانند.

آیین بیل‌زنی خوسف در ۲۰ شهریور سال ۱۳۹۱ با شماره ۵۰۸ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.

هفت‌منبر؛ سنتی آمیخته با نذر و نیایش

یکی دیگر از آیین‌های دیرینه مردم خراسان جنوبی، مراسم هفت‌منبر است که عمدتاً در غروب تاسوعای حسینی برگزار می‌شود و بانوان نقش اصلی را در برپایی آن بر عهده دارند.

در این آیین، زنان و دختران با نیت و نذر، به هفت مسجد، حسینیه یا مکانی که در آن مراسم روضه برپا شده است، مراجعه می‌کنند و در هر مکان شمعی روشن می‌کنند. نذوراتی همچون خرما، شیرینی و وجه نقد نیز در این مراسم اهدا می‌شود.

مسجد جامع، مسجد آیتی، مسجد خواجه خضر، مسجد حیدرحسن، مسجد صاحب‌الزمان(عج)، مسجد امام حسن(ع)، قدمگاه چشمه خلیلی، منزل دختر آخوند، حسینیه گود و مدرسه علمیه معصومیه از جمله مکان‌هایی هستند که این آیین در بیرجند در آن‌ها برگزار می‌شود.

آیین هفت‌منبر با شماره ۵۰۷ در فهرست میراث معنوی ناملموس کشور به ثبت رسیده است.

نخل‌گردانی طبس؛ تشییع نمادین شهدای کربلا

نخل‌گردانی یکی از باشکوه‌ترین آیین‌های عزاداری در شهرستان طبس است که همه ساله در ظهر عاشورا برگزار می‌شود.

در این مراسم، سازه‌ای چوبی به نام «نخل» که نمادی از تابوت امام حسین(ع) به شمار می‌رود، با پارچه‌های سیاه، آینه‌ها، منگوله‌ها، دستمال‌های رنگی، میوه و شاخه‌های گیاه محلی «مورد» تزئین می‌شود و بر دوش عزاداران به حرکت درمی‌آید.

در طبس دو نخل، یکی متعلق به حسینیه میارزه و دیگری مربوط به هیئت فاطمی پایین‌محله است که پس از نماز ظهر عاشورا در میان خیل عزاداران در سطح شهر گردانده می‌شوند.

در این آیین، گروهی از سادات با اسب سیاهی که نمادی از ذوالجناح است، پیشاپیش دسته‌های عزاداری حرکت می‌کنند و پس از آن، گروهی از کفن‌پوشان با اسب سفید در میان نوحه‌سرایی و سینه‌زنی عزاداران، نخل را همراهی می‌کنند.

نخل‌گردانی طبس از دیرباز در میان مردم این شهرستان رواج داشته و حتی در گذشته، برخی خانواده‌ها از کفن‌هایی که در این مراسم استفاده می‌شد، به عنوان تبرک برای دوخت لباس بهره می‌بردند.

این آیین با شماره ۱۰۴۷ در فهرست میراث معنوی ناملموس کشور به ثبت رسیده است.

میراثی زنده از فرهنگ عاشورا

بر اساس اعلام اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان جنوبی، تاکنون حدود ۱۸ آیین عزاداری این استان در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.

آیین‌های سنتی عزاداری در خراسان جنوبی تنها مراسمی برای سوگواری نیستند، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی مردم این استان به شمار می‌روند. استمرار این سنت‌های چند صد ساله در کنار حضور نسل جوان، نشان می‌دهد فرهنگ عاشورا در این خطه همچنان زنده و پویاست و مردم خراسان جنوبی با پاسداشت این میراث معنوی، پیام نهضت حسینی را به نسل‌های آینده منتقل می‌کنند.