مدیریت ناترازی برق در جهان؛ از پاداش صرفه‌جویی تا جریمه پرمصرف‌ها

به گزارش خبرگزاری مهر از وزارت نیرو، بررسی تجارب موفق کشورهای جهان در مدیریت مصرف برق نشان می‌دهد که سیستم‌های مبتنی بر پاداش و جریمه، قیمت‌گذاری هوشمند و پاسخگویی بار، در مقایسه با خاموشی‌های چرخشی، کارآمدترین روش‌ها برای کاهش ناترازی و اصلاح الگوی مصرف هستند.

بر اساس این گزارش، برق به عنوان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های توسعه اقتصادی و رفاه اجتماعی، نیازمند توازن مستمر میان تولید و مصرف است. در بسیاری از کشورهای جهان، رشد تقاضا، تغییر الگوهای مصرف، افزایش بار سرمایشی و محدودیت‌های توسعه زیرساختی، موضوع ناترازی میان عرضه و تقاضای برق را به یکی از چالش‌های اصلی صنعت انرژی تبدیل کرده است. از این رو، مدیریت مصرف و استفاده از سازوکارهای اقتصادی و فناورانه برای کنترل بار شبکه، به یکی از مهم‌ترین راهکارهای حفظ پایداری شبکه‌های برق در جهان تبدیل شده است.

در سطح بین‌المللی، نظام‌های مدیریت مصرف و کنترل مشترکان پرمصرف عمدتاً بر چهار محور اصلی استوار هستند؛ سیستم‌های سهمیه‌بندی همراه با پاداش و جریمه، تعرفه‌گذاری پلکانی افزایشی، جریمه‌های مبتنی بر اندازه‌گیری هوشمند و بازارهای پاسخگویی بار از مهم‌ترین ابزارهای مورد استفاده در این زمینه به شمار می‌روند.

برزیل در جریان بحران شدید انرژی سال ۲۰۰۱ با اجرای یک نظام سهمیه‌بندی هوشمند موفق شد مصرف برق را حدود ۲۰ درصد کاهش دهد. در این روش، برای هر مشترک سقف مصرف ماهانه‌ای معادل حدود ۲۰ درصد کمتر از دوره مشابه سال قبل تعیین شد.

بر اساس این گزارش، مشترکانی که مصرف خود را کمتر از سهمیه تعیین‌شده نگه می‌داشتند، به ازای هر کیلووات‌ساعت صرفه‌جویی پاداش نقدی دریافت می‌کردند. در مقابل، مشترکان پرمصرف موظف بودند هزینه مازاد مصرف را بر مبنای قیمت واقعی برق پرداخت کنند که در برخی موارد چند برابر تعرفه عادی بود. اجرای این طرح موجب شد میانگین مصرف ماهانه خانوارها از حدود ۱۸۰ کیلووات‌ساعت به ۱۴۰ کیلووات‌ساعت کاهش یابد و این الگوی مصرف حتی پس از پایان بحران نیز تا سال‌ها حفظ شود.

کالیفرنیا؛ برنامه ۲۰-۲۰ و تعرفه‌گذاری بحرانی

این گزارش می‌افزاید در ایالت کالیفرنیا، برنامه مشهور «۲۰-۲۰» اجرا شد که بر اساس آن مشترکانی که نسبت به سال قبل حداقل ۲۰ درصد مصرف خود را کاهش می‌دادند، از ۲۰ درصد تخفیف در قبض برق بهره‌مند می‌شدند.

همچنین در قالب نظام «قیمت‌گذاری بحرانی»، در ساعات اوج مصرف یا روزهایی که شبکه تحت فشار قرار دارد، تعرفه برق به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد و در برخی موارد تا ۱۰ برابر نرخ عادی می‌رسد. این سازوکار با هدف ترغیب مشترکان پرمصرف به کاهش مصرف در زمان‌های حساس طراحی شده است.

اسپانیا؛ جریمه مبتنی بر ظرفیت مصرف

بر اساس اطلاعات جمع‌آوری‌شده، اسپانیا با اجرای آیین‌نامه جدید Circular 1/2025 رویکرد تازه‌ای در مدیریت مصرف برق اتخاذ کرده است. در این نظام، هرگاه توان مصرفی یک مشترک، به‌ویژه مشترکان با قدرت قراردادی بیش از ۱۵ کیلووات، در یک بازه ۱۵ دقیقه‌ای از ظرفیت تعیین‌شده فراتر رود، مشمول جریمه فوری می‌شود. این جریمه‌ها در برخی موارد می‌تواند تا ۲۰۰ درصد هزینه عادی برق افزایش یابد.

آمریکا؛ بازارهای ظرفیت و پاسخگویی بار

این گزارش می‌افزاید در ایالات متحده، سازوکارهای پیشرفته‌ای برای مدیریت مصرف مشترکان بزرگ طراحی شده است. سازمان مستقل بهره‌بردار شبکه نیویورک (NYISO) با ایجاد بازارهای رقابتی برق، امکان مشارکت مصرف‌کنندگان بزرگ در مدیریت بار شبکه را فراهم کرده است؛ به گونه‌ای که کاهش مصرف در زمان‌های مورد نیاز شبکه به عنوان یک خدمت قابل خرید و فروش شناخته می‌شود.

همچنین در بازارهای تحت مدیریت PJM، یکی از بزرگ‌ترین شبکه‌های انتقال برق جهان، مشترکان صنعتی می‌توانند در ازای دریافت تعرفه‌های ترجیحی، متعهد شوند در زمان اعلام شرایط بحرانی از سوی اپراتور شبکه، مصرف خود را کاهش دهند.

بر اساس این گزارش، در جریان موج گرمای ژوئن ۲۰۲۵ در نیویورک، برنامه‌های پاسخگویی بار در کنار منابع انرژی تجدیدپذیر نقش مؤثری در کنترل اوج مصرف ایفا کردند. در این دوره، سامانه‌های خورشیدی توزیع‌شده در ساعات اوج مصرف بیش از ۴ هزار مگاوات از نیاز شبکه را تأمین کردند و موجب کاهش حدود ۵۵۰ مگاواتی پیک مصرف شدند.

آفریقای جنوبی؛ تشویق فناوری‌های کم‌مصرف

این گزارش می‌افزاید شرکت برق اسکام (Eskom) در آفریقای جنوبی از طریق اجرای برنامه «استاندارد محصول»، استفاده از تجهیزات و فناوری‌های کم‌مصرف را تشویق می‌کند. در این طرح، مشترکانی که از تجهیزات دارای تأییدیه بهره‌وری انرژی استفاده کنند، از مشوق‌ها و تخفیف‌های مشخص برخوردار می‌شوند.

بررسی تجارب جهانی نشان می‌دهد خاموشی‌های چرخشی عموماً به عنوان یکی از پرهزینه‌ترین و کم‌اثرترین روش‌های مدیریت ناترازی شناخته می‌شوند؛ زیرا علاوه بر ایجاد نارضایتی عمومی، انگیزه‌ای برای اصلاح الگوی مصرف ایجاد نمی‌کنند. در مقابل، راهکارهای نوین بر ترکیبی از قیمت‌گذاری دوطرفه مبتنی بر پاداش و جریمه، توسعه کنتورهای هوشمند، مشارکت فعال مشترکان در مدیریت بار و شفافیت در اطلاع‌رسانی استوار هستند.

تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد موفقیت در مدیریت ناترازی برق تنها به اجرای سیاست‌های مقطعی محدود نمی‌شود، بلکه تداوم برنامه‌های تشویقی، استفاده از فناوری‌های نوین و نهادینه‌سازی فرهنگ مصرف بهینه انرژی، از مهم‌ترین عوامل دستیابی به پایداری بلندمدت شبکه برق به شمار می‌رود.