اسراف ناهنجاری خاموش جامعه؛ از سفره‌ها تا زمان و رفتار

خبرگزاری مهر، گروه استان ها- عاطفه وفاییان: اسراف در نگاه قرآن کریم، مفهومی عمیق‌تر از زیاده‌روی‌های ظاهری و دورریزهای آشکار است. آیه ۳۱ سوره اعراف با تعبیر روشن «کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا» نشان می‌دهد که حتی بهره‌مندی از نعمت‌های حلال نیز باید در چارچوب اعتدال و عقلانیت صورت گیرد، اسراف، هرگونه خروج از حد تعادل و بی‌توجهی به ظرفیت واقعی نعمت‌هاست؛ چه در خوردن و پوشیدن، چه در مصرف منابع، رفتارهای اجتماعی و حتی استفاده از زمان و عمر.

اسراف تنها به دور ریختن غذا یا پرمصرفی مالی محدود نمی‌شود. پرخوری، استفاده ناصحیح از امکانات، مصرف بی‌رویه آب، برق و انرژی، خریدهای هیجانی و بدون نیاز، تغییر مداوم وسایل زندگی و حتی وقت‌گذرانی‌های بی‌هدف در فضای مجازی، همگی از مصادیق اسراف به شمار می‌آیند. این نوع اسراف‌های پنهان، به‌دلیل عادی شدن در سبک زندگی امروز، کمتر مورد توجه قرار می‌گیرند اما آثار مخرب‌تری بر فرد و جامعه دارند.

از منظر قرآن و روایات، اسراف صرفاً یک ناهنجاری اقتصادی نیست، بلکه آسیبی جدی برای سلامت معنوی انسان و جامعه محسوب می‌شود. تأکید قرآن بر اینکه «إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» نشان‌دهنده نارضایتی الهی از این رفتار است. همچنین در آیات دیگر، اسراف و تبذیر تا جایی نکوهش شده که مُسرفان «برادران شیطان» معرفی می‌شوند؛ تعبیری که عمق زشتی و خطر این رفتار را به‌خوبی آشکار می‌کند و آن را در تقابل با شکر نعمت و ایمان عملی قرار می‌دهد.

اسراف فقط زیاده‌روی نیست؛ خروج از اعتدال حتی در حلال‌ها گناه است

حجت‌الاسلام محمدعلی لطفی یزدی، کارشناس دینی و استاد حوزه و دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر اصل اعتدال در منظومه فکری اسلام اظهار کرد: خدای متعال حتی در استفاده از نعمت‌های حلال، انسان را به میانه‌روی فراخوانده و خروج از حد و اندازه را مصداق اسراف دانسته است.

کارشناس دینی و استاد حوزه و دانشگاه با استناد به آیه ۳۱ سوره اعراف بیان کرد: خدای متعال در قرآن می‌فرماید: «کُلوا وَاشرَبوا وَلا تُسرِفوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ المُسرِفین»؛ یعنی بخورید و بیاشامید، اما اسراف نکنید، چراکه خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.

وی با بیان اینکه اعتدال، اصل بنیادین در منظومه عقاید اسلامی است، افزود: در همه مسائل دینی، چه پیش و چه پس از هر حکم، توصیه به میانه‌روی دیده می‌شود. خداوند نه انسان را از بهره‌مندی از نعمت‌ها منع کرده و نه فشار بی‌جا بر بندگان وارد می‌کند، بلکه حد و اندازه هر چیز را مشخص کرده است.

لطفی یزدی با تصحیح برداشت‌های نادرست از مفهوم اعتدال تصریح کرد: اعتدال به‌معنای «نصف استفاده کردن» نیست؛ بلکه به‌معنای رعایت ظرفیت واقعی هر نعمت و قرار دادن هر چیز در جای خودش است. همان‌گونه که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند، عدالت یعنی هر چیز در موضع حقیقی خود قرار گیرد.

کارشناس دینی و استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: اگر انسان از ظرفیت طبیعی یک نعمت فراتر رود، حتی اگر آن نعمت حلال باشد، وارد دایره اسراف شده است. به‌عنوان مثال، مصرف بیش از نیاز بدن یا استفاده نادرست و فرسایشی از امکانات، مصداق خروج از اعتدال است.

وی با اشاره به اینکه اسراف تنها به تعدد و زیادی محدود نمی‌شود، گفت: گاهی استفاده ناصحیح و بیش از حد از یک وسیله نیز اسراف محسوب می‌شود، چراکه حق آن نعمت ادا نشده است. در مقابل، تفریط و کم‌توجهی نیز می‌تواند زمینه گناه را فراهم کند.

لطفی یزدی تأکید کرد: دین اسلام انسان را به بهره‌مندی عاقلانه، متوازن و مسئولانه از نعمت‌های الهی دعوت می‌کند و رعایت حد و اندازه، چه در خوردن، چه در پوشیدن و چه در سایر شئون زندگی، شرط سلامت فرد و جامعه است.

اسراف فقط دورریز غذا نیست؛ از پرخوری تا اتلاف وقت و نعمت‌ها را شامل می‌شود

صفیه احمدی، مربی و حافظ قرآن در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به آیه ۳۱ سوره مبارکه اعراف، اسراف را یکی از آسیب‌های جدی جامعه امروز دانست و اظهار کرد: هرگونه زیاده‌روی در مصرف نعمت‌ها، از غذا و آب گرفته تا وقت و رفتار، مورد نارضایتی و خشم الهی است.

مربی و حافظ قرآن در تبیین آیه ۳۱ سوره مبارکه اعراف، به تشریح مفهوم «اسراف» پرداخت و گفت: اسراف به معنای زیاده‌روی در کمیت و کیفیت هر چیز است؛ چه در خوردنی و نوشیدنی و چه در دیگر شئون زندگی.

وی با بیان اینکه پرخوری یکی از مصادیق روشن اسراف است، افزود: پرخوری علاوه بر زیاده‌روی، به جسم انسان نیز آسیب می‌زند و از نگاه روایات دینی، دور ریختن باقی‌مانده غذا یا حتی ته‌مانده یک لیوان آب نیز اسراف محسوب می‌شود.

احمدی با انتقاد از برخی عادات رایج در جامعه امروز تصریح کرد: استفاده نکردن کامل از غذا و تبدیل ته‌مانده غذای انسان به غذای حیوانات، در حالی که حیوانات غذای مخصوص خود را دارند، نیز از مصادیق اسراف به شمار می‌آید.

مربی و حافظ قرآن با اشاره به تعبیر قرآنی «إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» گفت: خدای متعال اسراف را دوست ندارد و این نارضایتی الهی نشان می‌دهد چنین رفتاری با شخصیت مطلوب انسان مؤمن سازگار نیست؛ بلکه از مفهوم آیه استفاده می‌شود که این رفتار می‌تواند موجب غضب الهی نیز شود.

وی افزود: اسراف تنها به غذا محدود نمی‌شود و در شرایط کنونی، مصرف بی‌رویه آب، برق، گاز و بنزین که رهبر معظم انقلاب نیز بر آن تأکید کرده‌اند از مصادیق جدی اسراف در جامعه است؛ به‌ویژه در رستوران‌ها و سفره‌های خانوادگی که حجم زیادی از غذای دست‌خورده دور ریخته می‌شود.

احمدی با اشاره به ابعاد گسترده‌تر اسراف خاطرنشان کرد: اتلاف وقت، از دست دادن فرصت‌ها، و حتی زیاده‌روی در گفتار و رفتار خانوادگی نیز نوعی اسراف محسوب می‌شود؛ چه از سوی زن نسبت به شوهر و چه مرد نسبت به همسر، زمانی که سخن گفتن از حد اعتدال خارج شود.

مربی و حافظ قرآن تأکید کرد: استفاده درست و به‌جا از نعمت‌های الهی، نوعی شکر عملی نعمت‌هاست و اگر انسان از اسراف پرهیز کند، در حقیقت شکر نعمت خدا را به‌جا آورده است. وی ابراز امیدواری کرد که مؤمنان، به‌ویژه در ایام ماه مبارک رمضان و در مسیر «زندگی با آیه‌ها»، بتوانند این آموزه‌های قرآنی را در زندگی روزمره خود عملی کنند.

وی افزود: نکته دیگری که در همین آیه مطرح می‌شود، واژه «لَا تُسْرِفُوا» است که نهی صریح خدای متعال از اسراف به شمار می‌آید. خداوند با این تعبیر، انسان را به‌طور جدی از گرفتار شدن در اسراف بازمی‌دارد. همچنین عبارت «إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ» تأکیدی دوباره بر همین نهی است؛ به این معنا که خدای متعال صراحتاً اعلام می‌کند اسراف را نمی‌پسندد و آن را مورد قبول خود نمی‌داند.

احمدی تصریح کرد: در حقیقت، آیه نوعی هشدار الهی به انسان‌هاست تا اسراف را کنار بگذارند و نعمت‌های خداوند را در مسیر صحیح خود مصرف کنند و اجازه ندهند نعمت‌ها از بین برود یا دور ریخته شود. چراکه اسراف، در واقع نوعی کفران نعمت الهی محسوب می‌شود.

مربی و حافظ قرآن ادامه داد: قرآن کریم در آیه هفتم سوره ابراهیم می‌فرماید: «لَئِن شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَلَئِن کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدِیدٌ»؛ بر این اساس، کفران نعمت، انسان را در معرض عذاب شدید الهی قرار می‌دهد. از همین رو، اسراف که مصداقی از کفران نعمت است، می‌تواند موجب خشم الهی و شدت گرفتن عذاب شود.

وی گفت: اینکه اسراف تا این اندازه عمل ناپسند و زشتی شمرده شده، به‌دلیل آثار سنگین معنوی آن است؛ به‌گونه‌ای که خدای متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوَانَ الشَّیَاطِینِ»؛ یعنی اسراف‌کنندگان برادران شیطان هستند.

احمدی با تأکید بر عمق این تعبیر قرآنی افزود: اینکه خداوند انسانِ مُسرف را در کنار شیطان قرار می‌دهد و او را «برادر شیطان» می‌خواند، نشان‌دهنده قبح و زشتی شدید این عمل است. این بیان الهی یک هشدار جدی به انسان‌هاست که از اسراف و تبذیر دوری کنند.

این مربی و حافظ قرآن خاطرنشان کرد: اسراف عملی است که هم موجب خشم و غضب الهی می‌شود و هم انسان را در مسیری قرار می‌دهد که قرین و همراه شیطان معرفی می‌شود. از همین رو، پرهیز از اسراف نه‌تنها یک توصیه اخلاقی، بلکه یک ضرورت اعتقادی و ایمانی است.

اسراف فقط دورریز غذا نیست؛ هدررفت عمر و خریدهای هیجانی هم مصداق اسراف است

زهرا محمدی، مربی قرآن با اشاره به آیه ۳۱ سوره اعراف، اسراف را فراتر از زیاده‌روی مالی دانست و اظهار کرد: خریدهای بدون نیاز، تغییر مداوم وسایل زندگی، مصرف بی‌هدف فضای مجازی و هدر دادن عمر، از مصادیق پنهان اسراف در زندگی امروز است.

مربی قرآن با استناد به آیه ۳۱ سوره اعراف «کُلوا وَاشرَبوا وَلا تُسرِفوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ المُسرِفین»، اسراف را به‌معنای تجاوز از حد اعتدال دانست و گفت: اسراف در فرهنگ دینی صرفاً به دورریز غذا یا زیاده‌روی در خرج مال محدود نمی‌شود، بلکه هرگونه خروج از حد وسط در شئون مختلف زندگی را در بر می‌گیرد.

وی با اشاره به روایاتی از امام صادق(ع) افزود: حتی خرید یا استفاده از چیزی که در شأن انسان نیست، می‌تواند مصداق اسراف باشد؛ همان‌گونه که در روایات، دور انداختن نیمه‌خورده میوه یا بی‌توجهی به باقی‌مانده نان نکوهش شده است.

محمدی با انتقاد از دورریز گسترده غذا در هتل‌ها و مهمانی‌ها تصریح کرد: گاهی غذایی با هزینه بالا تهیه و به‌طور کامل مصرف می‌شود، اما چون از حد تعادل خارج شده، همچنان مصداق اسراف است؛ در حالی که با همان هزینه می‌توان افراد بیشتری را به‌صورت آبرومندانه اطعام کرد.

این مبلغه اداره تبلیغات اسلامی خراسان رضوی با تأکید بر اینکه اسراف تنها به مال محدود نمی‌شود، گفت: هدر دادن عمر، وقت‌گذرانی‌های بی‌هدف، بازارگردی‌های بدون نیاز، معاشرت‌های بی‌ثمر و استفاده بی‌ضابطه از فضای مجازی، از جمله مصادیق مهم اسراف در زندگی امروز است که کمتر به آن توجه می‌شود.

وی خریدهای هیجانی، تغییر مداوم چیدمان منزل بدون نیاز واقعی و پیروی از مد و دل‌خواه‌های زودگذر را از دیگر نمونه‌های اسراف برشمرد و افزود: گاهی تصور می‌کنیم اهل اسراف نیستیم، اما در واقع در لایه‌های پنهان زندگی دچار آن هستیم.

محمدی با یادآوری هدف خلقت انسان خاطرنشان کرد: اگر به یاد داشته باشیم که برای رشد روح و آمادگی برای زندگی ابدی آفریده شده‌ایم، کمتر در زرق‌وبرق دنیا و خواسته‌های بی‌پایان گرفتار می‌شویم.

این مبلغه اداره تبلیغات اسلامی خراسان رضوی با دعوت به تصمیم عملی در ایام ماه مبارک رمضان گفت: می‌توان با برنامه‌ریزی در خرید، مدیریت مهمانی‌ها، زمان‌بندی استفاده از فضای مجازی و نظم در مصرف وقت و مال، ردپای اسراف را از زندگی حذف کرد تا مشمول محبت الهی شویم؛ چراکه خداوند صراحتاً فرموده است «اسراف‌کنندگان را دوست ندارد».

آیه ۳۱ سوره اعراف، نقشه راهی روشن برای سبک زندگی مؤمنانه ترسیم می‌کند؛ سبکی که در آن بهره‌مندی از نعمت‌ها نه‌تنها مذموم نیست، بلکه در صورت رعایت اعتدال، نشانه شکر عملی نعمت‌های الهی است. پرهیز از اسراف، در حقیقت پاسداشت نعمت‌ها و حفظ کرامت انسانی است؛ امری که قرآن کریم آن را شرط جلب محبت الهی معرفی می‌کند.

در شرایط کنونی جامعه، بازخوانی مفهوم اسراف ضرورتی دوچندان دارد. هدررفت منابع، اتلاف وقت و گرفتار شدن در مصرف‌گرایی افراطی، نه‌تنها فشار اقتصادی و اجتماعی را افزایش می‌دهد، بلکه انسان را از اهداف اصلی خلقت و رشد معنوی دور می‌کند. توجه به مصادیق پنهان اسراف در زندگی روزمره می‌تواند گامی مؤثر در اصلاح سبک زندگی فردی و جمعی باشد.

ماه مبارک رمضان و مسیر «زندگی با آیه‌ها» فرصتی مغتنم برای بازنگری در رفتارها و تصمیم‌های روزانه است. برنامه‌ریزی در مصرف، مدیریت زمان، پرهیز از خریدهای غیرضروری و استفاده هدفمند از نعمت‌ها، مصادیقی از شکر عملی نعمت الهی به شمار می‌آیند. اگر جامعه به این آموزه قرآنی پایبند باشد، نه‌تنها از خشم الهی دور می‌شود، بلکه به تعادل، آرامش و سلامت پایدار فردی و اجتماعی دست خواهد یافت.