حمل‌ونقل عمومی رایگان؛ راهکاری برای کاهش ترافیک یا بار مالی جدید؟

به گزارش خبرنگار خبرگزاری مهر، طرح رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی در تهران که در روزهای جنگ به‌صورت موقت اجرا شد، حالا به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات مدیریت شهری تبدیل شده است؛ طرحی که موافقان آن را اقدامی برای کاهش ترافیک، آلودگی هوا و فشار اقتصادی بر شهروندان می‌دانند و مخالفانش درباره تبعات مالی، کاهش درآمد پایدار مترو و اتوبوسرانی و نبود پشتوانه کارشناسی کافی هشدار می‌دهند.

در حالی که بخشی از اعضای شورای شهر تهران خواهان ادامه اجرای این سیاست هستند، برخی دیگر معتقدند رایگان‌سازی گسترده حمل‌ونقل عمومی بدون بررسی دقیق می‌تواند در آینده هزینه‌های سنگینی برای شهر ایجاد کند.

طرح رایگان‌سازی از دستور شورا خارج شد

ناصر امانی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه شورای شهر تهران، با اشاره به بررسی طرح رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی در شورا اعلام کرد که این طرح توسط طراحان آن در جریان بررسی پس گرفته شد، اما مخالفتی با اصل موضوع مطرح نشده است.

به گفته او، یک فوریت این طرح در جلسات گذشته به تصویب رسیده بود و پس از بررسی در کمیسیون‌های حمل‌ونقل و برنامه و بودجه، وارد دستور کار شورا شد؛ اما در زمان بررسی جزئیات، برخی بندهای آن نتوانست اکثریت آرای اعضا را کسب کند و در نهایت طراحان تصمیم گرفتند طرح را پس بگیرند.

امانی با طرح چند پرسش درباره ضرورت ارائه این طرح گفت: اگر هم‌اکنون حمل‌ونقل عمومی رایگان است و شهردار تهران نیز اجرای آن را تمدید کرده، مشخص نیست فلسفه ارائه طرح جدید چیست.

او همچنین تأکید کرد باید مشخص شود شهردار تهران از نظر قانونی اختیار تمدید چنین طرحی را داشته یا خیر.

موافقان: هزینه بلیت در برابر منافع اجتماعی ناچیز است

در مقابل، برخی اعضای شورای شهر تهران از ادامه رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی دفاع می‌کنند و احمد صادقی، رئیس کمیته شفافیت و شهر هوشمند شورای شهر تهران، معتقد است درآمد حاصل از فروش بلیت مترو سهم بسیار کوچکی از هزینه‌های واقعی این سیستم دارد.

وی اعلام کرده است که مبلغ پرداختی شهروندان برای بلیت مترو تنها حدود ۶ تا ۷ درصد هزینه واقعی خدمات را پوشش می‌دهد و شهرداری همچنان بخش اصلی هزینه‌ها را پرداخت می‌کند. به گفته صادقی، درآمد سالانه بلیت‌فروشی مترو حدود دو همت است که در مقایسه با هزینه‌های نگهداری، توسعه خطوط و خرید تجهیزات، رقم تعیین‌کننده‌ای محسوب نمی‌شود.

وی معتقد است رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی می‌تواند شهروندان بیشتری را به استفاده از مترو و اتوبوس ترغیب کند و در نتیجه کاهش استفاده از خودرو شخصی، کاهش ترافیک و بهبود کیفیت هوا را به همراه داشته باشد.

نگرانی درباره کاهش درآمد مترو و اتوبوسرانی

مخالفان طرح اما معتقدند حتی درآمدهای محدود بلیت نیز برای حفظ پایداری مالی شرکت‌های حمل‌ونقل عمومی اهمیت دارد.

ناصر امانی با اشاره به شرایط مالی مترو و اتوبوسرانی تهران گفت: این دو مجموعه هم‌اکنون با کمبود منابع مواجه هستند و حذف گسترده درآمدهای بلیت می‌تواند باعث کاهش توان تعمیر و نگهداری، فرسودگی بیشتر ناوگان و افت کیفیت خدمات شود.

وی تأکید کرد: رایگان کردن حمل‌ونقل عمومی تصمیمی بزرگ و راهبردی است که نیاز به بررسی علمی و پژوهشی دارد و نباید بدون ارزیابی آثار بلندمدت آن اجرا شود.

ایرادهای کارشناسی؛ از عدالت اجتماعی تا بار مالی

امانی همچنین به ایرادهای مطرح‌شده از سوی مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر تهران اشاره کرد و گفت یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها، خروج طرح از مسیر حمایت اجتماعی هدفمند و تبدیل شدن آن به اعطای امتیاز عمومی گسترده است.

به گفته او، در این طرح مشخص نیست معیار برخورداری شهروندان از تخفیف یا رایگان شدن چیست و ممکن است افرادی بدون نیاز واقعی از این مزایا استفاده کنند؛ در حالی که عدالت اجتماعی ایجاب می‌کند حمایت‌ها بر اساس نیاز و شرایط اقتصادی افراد هدف‌گذاری شود.

نبود برآورد دقیق مالی پیش از تصویب، ایجاد تعهد برای دولت، نبود زیرساخت‌های داده‌محور برای شناسایی مشمولان و احتمال کاهش منابع پایدار حمل‌ونقل عمومی از دیگر ایرادهایی بود که به این طرح وارد شده است.

حمایت از رایگان‌سازی با نگاه زیست‌محیطی

در سوی دیگر، مهدی پیرهادی، رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران، اجرای این طرح را دارای آثار مثبت برای شهر دانسته و گفته است که بیش از ۸۵ درصد هزینه مترو و بیش از ۹۰ درصد هزینه اتوبوس هم‌اکنون توسط مدیریت شهری یارانه داده می‌شود.

وی معتقد است اگر رایگان شدن حمل‌ونقل عمومی باعث افزایش استفاده مردم از ناوگان عمومی شود، می‌تواند به کاهش آلودگی هوا، کاهش مصرف سوخت، افزایش ایمنی سفرها و کاهش زمان رفت‌وآمد کمک کند.

پیرهادی همچنین تأکید کرده است که این موضوع باید با نگاه کارشناسی و به دور از اختلافات مدیریتی بررسی شود و نباید فرصت بهبود خدمات شهری از بین برود.

تصمیم نهایی؛ ادامه یک مناقشه شهری

با وجود اجرای موفقیت‌آمیز موقت رایگان شدن مترو و اتوبوس در شرایط بحرانی، آینده این طرح همچنان مشخص نیست. موافقان بر منافع اجتماعی و زیست‌محیطی آن تأکید دارند و مخالفان درباره منابع مالی و پایداری خدمات هشدار می‌دهند.

حالا تصمیم‌گیری درباره رایگان شدن دائمی حمل‌ونقل عمومی تهران به آزمونی مهم برای مدیریت شهری تبدیل شده است؛ تصمیمی که باید میان حمایت از شهروندان و حفظ توان مالی شبکه حمل‌ونقل عمومی تعادل برقرار کند.