مذاکره‌کنندگان ایرانی چگونه حقانیت مرزی ایران را در عثمانی ثابت کردند؟

به گزارش خبرنگار مهر، کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول» یک اثر تاریخی و دیپلماتیک ایرانی است که اسناد مکاتبات و صورت مجالس کمیسیون دوم تحدید مرزهای ایران و عثمانی در عصر قاجار را دربرمی‌گیرد و با تصحیح و تحقیق نصرالله صالحی منتشر شده است.

این کتاب با عنوان کامل «روزنامه مأموریت اسلامبول؛ اسناد، مکاتبات و صورت مجالس کمیسیون دوم تحدید حدود ایران و عثمانی، ۱۲۹۱–۱۲۹۶ هـ.ق» تألیف میرزا محبعلی‌خان ناظم‌الملک مرندی یکانلو، اثر اصلی به‌صورت یک روزنامه (یعنی دفتر خاطرات و گزارش‌های رسمی) درباره مأموریت دیپلماتیک ایران در استانبول در دهه ۱۲۹۰ هجری قمری (میانه قرن ۱۹ میلادی) تدوین شده و اکنون به‌صورت یک مجموعه تحقیقی و تصحیح‌شده چاپ شده است.

تحدید حدود بین ایران و امپراتوری عثمانی

محتوای اصلی کتاب، اسناد و مکاتبات رسمی و صورت مجالس کمیسیون دوم تحدید حدود بین ایران و امپراتوری عثمانی است. این کمیسیون پس از کمیسیون اول (که میرزا جعفرخان مشیرالدوله رهبری می‌کرد) تشکیل شد و در طول سال‌های ۱۲۹۱ تا ۱۲۹۷ قمری (۱۸۷۴–۱۸۸۰ میلادی) مشغول به مذاکرات مرزی بود. میرزا محبعلی‌خان یکانلو، که به عنوان مأمور ایران در استانبول حضور داشت، این اسناد را گردآوری و تدوین کرد و آن را به صورت «روزنامه» (یعنی دفتر مأموریت) تنظیم نمود.

در این اسناد، لوایح رسمی، گزارش‌های مأمورین، مکاتبات با دیوان صدر در استانبول و گزارش‌های داخلی از جلسات کمیسیون مرزی وجود دارد. کتاب به‌عنوان یک مجموعه اولیه و خودگواه از دیپلماسی و دفاع از تمامیت ارضی ایران در مقابل امپراتوری عثمانی محسوب شده و نشان می‌دهد که چگونه مأمورین ایرانی (مثل میرزا محبعلی‌خان، میرزا محسن‌خان معین‌الملک و میرزا حسین‌خان مشیرالدوله) در مذاکرات مرزی با کمک نمایندگان دول واسطه (روسیه، انگلستان و فرانسه) حقانیت ایران را مطرح می‌کردند.

میرزا محبعلی خان ناظم الملک کیست؟

میرزا محبعلی‌خان ناظم‌الملک مرندی یکانلو یکی از منشیان و دیپلمات‌های بزرگ قاجاری است که در قرن ۱۳ قمری (۱۹ میلادی) به‌عنوان یکی از اعضای کلیدی کمیسیون تحدید حدود ایران با عثمانی و همچنین رئیس این کمیسیون فعالیت کرد و در دفاع از مرزهای ایران نقش بسیار مهمی داشت.

او از طایفه یکانلو در مرند (آذربایجان) بود و در اواخر دوره محمدشاه قاجار به‌عنوان یکی از رجال وزارت امور خارجه وارد خدمت شد. او از اولین دانش‌آموزان دارالفنون ایران بود و در سال ۱۲۶۸ هجری قمری در این مدرسه تحصیل کرد. ابتدا به‌عنوان منشی و دستیار میرزا جعفرخان مشیرالدوله (یکی از وزرای مهم وزارت امور خارجه) کار خود را آغاز کرد و در مأموریت ایران در استانبول (مأموریت عثمانی) همراه او حضور داشت. این تجربه او را در دیپلماسی و مکاتبات رسمی با دیوان صدر عثمانی سخت‌نگام کرد.

محبعلی خان از اواخر عهد محمدشاه تا سال ۱۳۰۹ قمری، بیش از پنجاه سال در وزارت امور خارجه و مراکز دیپلماتیک ایران فعال بود. او در اداره امور مربوط به عثمانی با عنوان «نایب اوّل و مدیر اداره عثمانی» و سپس «رئیس اداره امور متعلقه به عثمانی» فعالیت می‌کرد. او ابتدا به‌عنوان عضو کمیسیون تحدید حدود ایران و عثمانی، و پس از درگذشت میرزا جعفرخان مشیرالدوله، به عنوان رئیس کمیسیون سرحدی ایران و عثمانی جانشین او شد و ده‌ها سال عهده‌دار این مسئولیت بود. او در این مقام، اسناد، مکاتبات و صورت جلسات را مستند می‌کرد که بعداً به کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول» تبدیل شد.

میرزا محبعلی خان نقش اصلی را در تعیین مرز غربی و جنوبی ایران با عثمانی و همچنین در مرزهای شرقی با افغانستان داشت. او چندین سال در مناطق مرزی از خلیج فارس تا رود ارس گشت و با قدم و قلم، مرزهای ایران را روی زمین و در سند تثبیت کرد. او در مذاکرات مرزی ایران و افغانستان نیز به عنوان نماینده ایران (کارگزار خراسان) و همراه با ژنرال ماکلین انگلیسی و مقامات افغانستانی فعالیت داشت. تلاش‌های او در این مسیر باعث حفظ و گاه افزایش مساحت ایران در مرزهای غربی و شرقی شد.

در بخشی از این کتاب می‌خوانیم:

«تصدقت شوم، تفصیل خط حدود آذربایجان موافق صورتی که فدوی به مجلس قومسیون مختلط تحدید حدود داده است به قراری است که غلام زاده ترجمه آن را پاک نویس کرده است، به لحاظ مبارک خواهد رسید. اگرچه در صورت اصلی که فدوی به مجلس داده است، به بعض ملاحظات تصریح نکرده است که خط مزبور فاصل فلان اراضی ایران از فلان اراضی عثمانیه می‌شود؛ ولی درین موقع برای اینکه فی‌الجمله مایه بصیرت زیادی در حق حدود هر یک بلوکات سرحدیه بشود، اجمالاً تصریح نموده. چیزی که لازم است محرمانه عرض بشود این است که:

فدوی حد قطور را نیز موافق صورتی که به مجلس داده است در ضمن همین ترجمه قلمی نموده، چون بعد از آنکه ماده قطور و استرداد آن داخل معاهده ایاستفانوس و معاهده برلن شد و از طرف وزارت جلیله به فدوی مأموریت دادند که ابتداء به اتفاق مأمورین دول ثلاثه به قطور آمده خط حدود قطور را تعیین و رسم علامت نماییم، به فدوی دستورالعمل فرستاده بودند که تمامی دره قطور بلکه مَحال ملاّحسن و سایر را هم که در دست عثمانی است به عنوان اینکه جزو قطور هستند ادعا نماید.»

محبعلی خان یکی از اولین کسانی بود که به موضوع حقوق بین‌الملل پرداخت و در سال‌های ۱۲۶۹ و ۱۲۷۱ قمری یک کتاب حقوق بین‌الملل را از زبان آلمانی (به ترکی ترجمه‌شده) به فارسی برگرداند که به‌عنوان نخستین کتاب در حقوق بین‌الملل به زبان فارسی شناخته می‌شود. این ترجمه، نقطه آغاز اصطلاحات و مفاهیم جدید حقوقی در متون دیپلماتیک ایرانی است. او همچنین آثار متعددی از جمله «اللوائح السرحدیه» و متونی درباره تحدید حدود ایران با افغان و عثمانی و اسناد مربوط به مأموریت اسلامبول به جا گذاشته است. این اسناد و مکاتبات از جمله مهم‌ترین منابع اولیه برای تاریخ دیپلماسی و سیاست خارجی ایران در قرن ۱۳ قمری محسوب می‌شوند.

اگرچه او در منابع کلاسیک بسیار شناخته‌شده نیست، اما مؤلفان اخیر او را به‌عنوان یکی از الگوهای دیپلماسی ایرانی در قاجار و نماد موفق دیپلماسی می‌خوانند. امیرکبیر نیز از او ستایش کرده و او را به عنوان الگوی دیپلماتیک یاد کرده است. اکنون، با توجه به انتشار کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول» و تحقیقات اخیر، میرزا محبعلی خان به‌تدریج از یک دولتمرد ناشناخته به یکی از شخصیت‌های مهم دیپلماسی و دفاع از تمامیت ارضی ایران در عصر ناصری تبدیل شده است.

کمیسیون دوم تحدید حدود بین ایران و امپراتوری عثمانی چیست؟

کمیسیون دوم تحدید حدود ایران و امپراتوری عثمانی، یکی از کمیسیون‌های دیپلماتیک بین دو کشور بود که در سال‌های ۱۲۹۱ تا حدود ۱۲۹۶ هجری قمری (۱۸۷۴–۱۸۸۰ میلادی) فعالیت کرد و به تکمیل و تصفیه مرزهای ایران و عثمانی پس از کمیسیون نخستین ارزنةالروم پرداخت.

این کمیسیون در ادامه کمیسیون اول تحدید حدود بود که پس از عقد عهدنامه دوم ارزنةالروم (۱۲۶۳ ه‍.ق/۱۸۴۷ م) تشکیل شد و با حضور نمایندگان ایران، عثمانی و قدرت‌های واسطه (انگلیس و روسیه) به تحدید رسمی خط مرزی بین دو امپراتوری مشغول شد. پس از آن که کمیسیون اول در حدود مناطق جنوبی و غربی ایران (به‌ویژه در خوزستان و مناطق مرزی عراق عهدت) کار کرد، کمیسیون دوم برای تکمیل و توضیح بیشتر خط مرزی و حل مسائل باقی‌مانده تشکیل شد. این کمیسیون در مجموع جزو «کمیسیون‌های مرزی متعدد» بین ایران و عثمانی در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی محسوب می‌شود.

کمیسیون دوم تحدید حدود حدود سال‌های ۱۲۹۱ تا ۱۲۹۶ هجری قمری (۱۸۷۴–۱۸۸۰ میلادی) فعالیت داشت. این کمیسیون در قالب یک نهاد مشترک شامل نمایندگان ایران و امپراتوری عثمانی و نمایندگان دول‌های واسطه (معمولاً انگلیس و گاه روسیه) تشکیل شد. رئیس مأموریت ایرانی در این کمیسیون، میرزا محبعلی خان ناظم‌الملک مرندی یکانلو بود.

هدف اصلی کمیسیون دوم، تحقیق و تعیین مرزهای ایران و عثمانی در مناطقی بود که در کمیسیون اول یا تکملی نشده یا اختلاف داشت. این وظایف شامل: مشخص کردن دقیق خط مرزی در نقاط مختلف (از جمله در مسیرهای ارس، حدود آذربایجان، مناطق جنوبی و مناطق مرزی ایران و عراق)، بررسی و تقسیم مناطق مناقشهای بین دو دولت و تعیین منطقه تحت‌حکومت ایران، و همچنین تدوین لوایح و گزارش‌های رسمی و همچنین تهیه نسخ خطی و نقشه‌های اولیه مرزی بود.

اسناد کمیسیون دوم و میراث محبعلی خان ناظم‌الملک

بخش عمده‌ای از اسناد و مکاتبات این کمیسیون در اثری به نام «روزنامه مأموریت اسلامبول» یا گردآوری شده است که توسط میرزا محبعلی خان ناظم‌الملک تنظیم شده و اخیراً تصحیح و تحقیق نصرالله صالحی منتشر شده است. این اسناد شامل لوایح ایرانی، پاسخ‌های عثمانی، مکاتبات موازی با دیوان صدر و امین‌السلطنه، گزارش‌های میدانی از مناطق مرزی و صورت جلسات کمیسیون است و از مهم‌ترین منابع اولیه برای تاریخ دیپلماسی و سیاست خارجی ایران در قرن ۱۳ هجری محسوب می‌شوند.

این کمیسیون در تثبیت و تدقیق مرزهای ایران با عثمانی نقش کلیدی داشت و بسیاری از خطوط مرزی امروزی ایران (در مناطق جنوبی و غربی) ریشه در مذاکرات و تحمیل‌های این کمیسیون‌های نصفه نهایی دارد. کمیسیون دوم به‌ویژه از این جهت اهمیت دارد که فعالیت‌های ایران را در مرزهای غربی در نیمه دوم قرن نوزدهم و در اوج رقابت امپراتوری عثمانی، انگلیس و روسیه در منطقه به‌طور منظم و سندی به یادگار می‌سپارد.

این کتاب برای پژوهشگران تاریخ سیاسی، دیپلماسی و مرزهای ایران در قرن ۱۹ بسیار ارزشمند است. این مجموعه یکی از مهم‌ترین اسناد رسمی از مذاکرات مرزی ایران و عثمانی پس از کمیسیون اول است، تصویری دقیق از شیوه دیپلماسی ایرانی و مکاتبات رسمی با دیوان صدر عثمانی ارائه می‌دهد، در مطالعه نقش آذربایجان و منطقه ارس در مذاکرات سرحدی ایران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

همایش ملّی «آذربایجان، دیپلماسی و تمامیّت ارضی ایران» در بزرگداشت میرزا محبعلی‌خان ناظم‌الملک مرندی یکانلو با مشارکت مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، مرکز مطالعات سیاسی و بین‌الملل، دانشگاه تبریز، استانداری آذربایجان غربی، شهرداری تبریز، سازمان منطقه آزاد تجاری صنعتی ارس و مجموعه‌ای دیگر از نهادها و مؤسسات علمی و فرهنگی، ۷ و ۸ آبان‌ سال جاری در دانشگاه تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرند برگزار شد. در این همایش از کتاب «روزنامۀ مأموریت اسلامبول» با حضور دکتر سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، رونمایی شد.

«روزنامه مأموریت اسلامبول؛ اسناد، مکاتبات و صورت مجالس کمیسیون دوم تحدید حدود ایران و عثمانی، ۱۲۹۱–۱۲۹۶ ه‍.ق» تألیف میرزا محبعلی‌خان ناظم‌الملک مرندی یکانلو، با تصحیح و تحقیق نصرالله صالحی، از سوی مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، با همکاری وزارت امور خارجه، مرکز آموزش و پژوهش‌های بین‌المللی، و دفتر مطالعات سیاسی و بین‌المللی، در ۷۱۳ صفحه، با قیمت یک میلیون تومان، چاپ و منتشر شده است. صالحی در مقدمه‌ای حدود ۱۰۰ صفحه‌ای اهمیت این تدوین را از جنبه‌های تاریخ سیاسی، اسنادی و دیپلماتیک بررسی کرده است. این کتاب شامل متن اصلی کتاب «روزنامه مأموریت» به همراه اسناد الحاقی و چهار پیوست (از جمله سالشمار وقایع، فهرست شخصیت‌ها، مکاتبات درباره مقرّری میرزا محبعلی‌خان و گزیده تصاویر نسخ خطی) و همچنین فهرست نمایه‌های اشخاص، مفاهیم، جای‌ها، قبایل و منابع است.