تهران و تحول فناورانه

یادداشت مهمان، حسین کشتکار؛ تهران برای حل مسائل پیچیده و چندلایه خود دیگر نمی‌توانست به شیوه‌های سنتی و رویکردهای جزیره‌ای اکتفا کند، چرا که خلأ اصلی، نبود نهادی بود که زنجیره ارزش فناوری را از ایده‌پردازی تا تجاری‌سازی به‌صورت یکپارچه مدیریت نماید. پیش از این، پروژه‌های فناورانه در سطح شهر به‌صورت پراکنده و پایلوت باقی می‌ماندند و به مقیاس و اثرگذاری واقعی نمی‌رسیدند.

ما به «معماری اکوسیستم» نیاز داشتیم؛ نهادی که نه فقط مجری، بلکه بسترساز و شبکه‌ساز باشد. در همین راستا، سند راهبردی سازمان را با الهام از تجارب موفق جهانی مانند آزمایشگاه شهری بارسلون و ابتکار ملت هوشمند سنگاپور طراحی کردیم. این اسناد به ما نشان داد که موفقیت در گرو ایجاد زنجیره‌ای منسجم است: از نیازسنجی دقیق بر اساس داده‌های شهری، سپس توسعه فناوری، ایجاد زیرساخت مقیاس‌پذیر و نهایتاً ارائه ارزش ملموس به شهروند. هدف ما تبدیل شدن به هاب منطقه‌ای زنجیره ارزش فناوری‌های شهری و قرار گرفتن تهران در جمع شهرهای پیشرو جهان و بالاخص جهان اسلام است و این چشم‌انداز بلند، نیازمند یک نهاد چابک و متمرکز بود.

بنابراین در ابتدای دوره کنونی مدیریت شهری، وجود مجموعه‌ای برای مدیریت یکپارچه و هوشمند فناوری‌های نوین و نوآوری‌های شهری در شهرداری تهران از یک انتخاب، به یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر و سکوی پرتاب راهبردی بدل شد. مجموعه مورد نظر صرفاً یک ساختار برای مدیریت فناوری شهری نیست، بلکه معمار، هماهنگ‌کننده و تکمیل‌کننده اصلی زنجیره ارزش فناوری‌های نوین مدیریت شهری است. مأموریت اصلی آن، تبدیل تهران به پایتختی فناور، نوآور، کارآفرین، تاب‌آور و پایدار از طریق یکپارچه‌سازی ظرفیت‌های درخشان داخلی و تعاملات گسترده ملی و بین‌المللی است.

در همین راستا از همان ابتدای دوره مدیریت شهری مقرر شد سازمانی جهت ارتقا، توسعه و هم‌افزایی شبکه فناوری شهری شکل گیرد و دو بازوی راهبردی آن در قالب پارک علم و فناوری شهری شهرداری تهران به عنوان زیرساخت استقرار و پشتیبانی فناوران و نوآوران، و صندوق پژوهش و فناوری شهری به عنوان حامی مالی پروژه‌های فناورانه و نوآورانه شهری پیگیری و سازماندهی شوند.

پس از طراحی و تدوین اساسنامه‌های سازمان فناوری‌های نوین و نوآوری شهری، پارک علم و فناوری شهری و صندوق پژوهش و فناوری شهری شهرداری تهران در سال ۱۴۰۱، این اسناد توسط شورای اسلامی شهر تهران تأیید شدند. سپس مراحل تصویب آنها به ترتیب در وزارت کشور، وزارت علوم و صندوق نوآوری و شکوفایی طی گردید و نهایتاً به شهرداری تهران ابلاغ شدند.

مهم‌ترین دستاورد ما نهادینه‌سازی یک چرخه نظام‌مند و پایدار برای خلق نوآوری شهری است. برای اولین بار در کشور، یک پلتفرم یکپارچه طراحی کرده‌ایم که تمام حلقه‌های زنجیره ارزش فناوری را پوشش می‌دهد: از پرورش ایده‌های نوجوانان تا حمایت از شرکت‌های فناور آماده ورود به بازار.

این سازمان از بدو تأسیس و با کمک مجموعه‌ای از نخبگان دانشگاهی و خبرگان صنعتی، کار را با تدوین سند نقشه راه و راهبردهای کلان فناوری‌های نوین شهری تهران آغاز کرد. هدف اصلی این سند، ترسیم افق بلندمدت، سیاست‌گذاری یکپارچه و مهم‌تر از همه، تدوین زنجیره ارزش راهبردی فناوری‌های شهری بود تا مسیری روشن از نیازسنجی تا ارزش‌آفرینی ایجاد کند. در گام بعد، آیین‌نامه حمایت از طرح‌های فناورانه و نوآورانه شهری را به تصویب رساند که هدف کلیدی آن، تسهیل ارتباط بین فناوران، شرکت‌های دانش بنیان و شهرداری و طراحی انواع حمایت‌ها (از کمک به تحقیق و توسعه تا خرید تضمینی محصولات نوآورانه) است. این آیین‌نامه با هدف اعطای کمک و حمایتی نظام‌مند و منسجم به نخبگان حوزه فناوری و نوآوری، واحدهای فناور، شرکت‌های خلاق و دانش‌بنیان تدوین گشت تا در راستای تحقق مأموریت‌های شهرداری تهران در حوزه‌های فناوری‌های نوین و نوآوری شهری، اهدافی همچون کمک به توسعه و ارتقای بلوغ فناوری‌های شهری، کاهش ریسک نوآوری در مراحل اولیه و میانی، توسعه محصولات و خدمات شهری نوآورانه، تسهیل ورود شرکت‌های دانش‌بنیان به بازار شهری و صادرات، و تقویت اکوسیستم نوآوری شهری از طریق مشارکت چندجانبه محقق گردد.

با کمک این سند و آیین‌نامه مصوب، شهرداری تهران و زیرمجموعه‌های آن، کلیه امور توسعه فناوری‌محور خدمات مدیریت شهری را متمرکز و تحت نظر سازمان فناوری‌های نوین و نوآوری شهری راهبری کرده و فعالیت‌های موازی را یکپارچه می‌نمایند. این سازمان، محور تدوین سیاست‌ها، استانداردسازی، تحلیل کاربردپذیری و حمایت از تولید خدمات و محصولات نوآورانه متناسب با نیازهای اعلام‌شده خواهد بود و ارائه خدمات پس از تایید نهایی این سازمان انجام می‌شود.

مهمترین اقدامات سازمان:

رویداد جامع و راهبردی سیتکس به عنوان پلتفرمی کلیدی در حوزه نوآوری و فناوری‌های شهری عمل می‌کند که با گردهمایی نهادهای دولتی، بخش خصوصی، استارتاپ‌ها و مراکز علمی، فضایی تعاملی برای مواجهه با چالش‌های مدیریت شهری و ارائه راه‌حل‌های فناورانه فراهم می‌آورد. این رویداد تنها به برگزاری یک نمایشگاه محدود نمی‌شود، بلکه نقش یک اکوسیستم زنده را ایفا می‌کند که در چهار محور اصلی "توسعه اقتصادی"، "پیشبرد فناوری‌های شهری"، "توسعه سرمایه انسانی" و "تقویت همکاری‌های بین‌بخشی" تحلیل و برنامه‌ریزی شده است. هدف CITEX شناسایی نیازهای واقعی شهرداری تهران، معرفی آن‌ها به جامعه فناور و ایجاد بستر تعامل مستقیم برای یافتن راهکارهای عملی است.

رویداد سیتکس را به عنوان یک اکوسیستم زنده و تعاملی راه‌اندازی کردیم که از سه بخش اصلی تشکیل شده است. رقابت «ایران پیشرو» در رویداد سیتکس که بستری برای ارائه فناوری‌های شهری توسط شرکت‌های دانش‌بنیان دارای محصول آماده فراهم کرد و بیش از ۹۰۰ طرح و محصول در حوزه‌های متنوع شهری در آن مشارکت داشتند. این رویداد، همچنین نمایشگاه تخصصی با حضور شرکت‌های دانش‌بنیان، واحدهای فناور و خلاق تأییدصلاحیت‌شده در حوزه‌هایی همچون خدمات شهری، مدیریت هوشمند ترافیک و حمل‌ونقل، انرژی، محیط‌زیست، فینتک و هوش مصنوعی نیز خواهد داشت.

دومین رویداد، «بذر طلایی» است که در چارچوب رویداد بزرگ سیتکس (ایران پیشرو) برگزار می‌شود. با این باور که نسل نوجوان و جوان سرشار از ایده‌های ناب و دست‌نخورده است، فراخوانی برای مشارکت دانش‌آموزان و دانشجویان منتشر کردیم. استقبال بی‌نظیر بود و نزدیک به ۶۰۰ طرح در سامانه ثبت شد که پس از پالایش اولیه، حدود ۱۰۰ طرح وارد فرآیند ارزیابی نهایی شدند. این غربالگری دقیق، نشان‌دهنده عزم ما برای حمایت هدفمند و حرفه‌ای از ایده‌هاست.

از طرفی دیگر، برنامه «توسعه پرچمداران فناوری شهرداری تهران» که با هدف ایجاد شبکه‌ای از مدیران و کارشناسان تحول‌خواه از بیش از ۱۰ سازمان و مرکز زیرمجموعه شهرداری شکل گرفت. در این برنامه شش‌ماهه، شرکت‌کنندگان نه تنها آموزش می‌بینند، بلکه یک پروژه واقعی پرچمداری فناوری را در سازمان خود تعریف و پیش می‌برند و از مربیگری متخصصان بهره‌مند می‌شوند. طرح پرچمداران فناوری با هدف تربیت مدیران و کارکنان شهرداری و ایجاد نگاه فناورانه و توسعه توانایی هدایت تغییرات نوآورانه در بدنه عملیاتی کارکنان، اجرا خواهد شد. برنامۀ توسعۀ پرچمداران فناوری شهرداری تهران یک برنامۀ آموزشی و اجرایی است که به دنبال ایجاد شبکۀ پرچمداران فناوری در سازمان‌های زیرمجموعه شهرداری برای خلق یک تهران نوآور است. این برنامه با روش یادگیری مبتنی بر تجربه و در بخش‌هایی شامل سازوکارهای سازمان‌های فناور، تجارب بین‌المللی، فناوری‌های نوظهور شهری، عاملیت تغییر و سایر مباحث تکمیلی برگزار می‌شود. شرکت‌کنندگان ضمن آموزش، موظف به تعریف و اجرای یک پروژۀ پرچمداری فناوری با مربی‌گری مستمر خواهند بود. بنابراین، هدف نهایی این طرح، ایجاد یک جامعۀ یادگیری پایدار برای تداوم همکاری و نوآوری در حوزۀ فناوری‌های شهری در میان کارکنان شهرداری تهران است.

علاوه بر اقدامات فوق، توسعه فب‌لب‌ها (آزمایشگاه‌های ساخت) و لیوینگ‌لب‌ها (آزمایشگاه‌های زنده شهری) را در نقاط مختلف شهر در دستور کار قرار داده‌ایم. فب‌لب‌ها کارگاه‌های مجهزی هستند که ابزارهای پیشرفته مانند پرینترهای سه‌بعدی را در اختیار شهروندان قرار می‌دهند تا ایده‌های خود را به نمونه اولیه تبدیل کنند. لیوینگ‌لب‌ها نیز بستری برای آزمایش راهکارهای فناورانه در محیط واقعی شهر و با مشارکت ساکنان محلات فراهم می‌آورند.

پارک علم و فناوری شهری به عنوان یک زیرساخت اساسی نیز به بلوغ عملیاتی رسیده و تاکنون میزبان حدود ۱۰۰ متقاضی استقرار بوده که از این میان، بیش از ۳۰ واحد فناور و شرکت دانش‌بنیان شرایط پذیرش را کسب کرده‌اند. این پارک همچنین به دنبال راه‌اندازی مراکز تخصصی فناوری‌های نوین و نوآوری در صنایع مختلف مانند باتری و سیمان است. پارک علم و فناوری شهری شهرداری تهران در مسیر تبدیل شدن به هسته مرکزی اکوسیستم نوآوری شهری، اقدامات زیرساختی و توسعۀ قابل توجهی را در دست اجرا دارد. به طور مشخص، پیگیری و تکمیل زیرساخت‌های ضروری این پارک به عنوان سنگ بنای اصلی این اکوسیستم، با جدیت دنبال می‌شود. در راستای بهره‌برداری از این زیرساخت، برنامه‌ریزی برای توسعه و استقرار واحدهای فناور شهری در این پارک در حال انجام است تا شرکتها و استارتاپ‌های فعال در حوزه‌های شهری، در یک محیط پویا و متمرکز گرد هم آیند.

در حوزه فناوری‌های عمیق نیز پروژه‌هایی را برای حوزه‌های کلیدی شهر آغاز کرده‌ایم که از جمله آنها می‌توان به توسعه سامانه‌های هوشمند کنترل ترافیک با استفاده از یادگیری ماشین به منظور کاهش آلودگی هوا، مدیریت پسماند، سیستم‌های آبیاری هوشمند برای فضاهای سبز، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و حمایت از فناوری‌های نوین عمرانی و ساختمانی اشاره کرد.

سازمان فناوری‌های نوین و نوآوری شهری شهرداری تهران، با این رویکرد، در حال ایجاد همگرایی فناوری‌ها و تکمیل زنجیره ارزش فناوری شهری است. این سازمان همچون یک کارگردان و سرمایه‌گذار هوشمند عمل می‌کند که همه بازیگران— از فناوری‌های سخت‌افزاری و سازه‌ای (خودروهای خودران و مصالح نوین) تا فناوری‌های نرم‌افزاری و داده‌ای (هوش مصنوعی، بلاکچین، دوقلوی دیجیتال)— را در یک چارچوب یکپارچه و همسو با استراتژی کلان شهر هدایت کرده و تضمین می‌کند که خروجی نهایی، ارزش ملموسی برای شهروندان (کیفیت زندگی)، کسب‌وکارها (بازارهای جدید) و مدیریت شهر (بهینه‌سازی و تصمیم‌گیری داده‌محور) ایجاد کند. در نهایت، سازمان فناوری‌های نوین شهرداری تهران، صرفاً یک نهاد اجرایی نیست؛ یک سرمایه‌گذاری استراتژیک زیرساختی و اکوسیستمی پویا برای آینده تهران است. این سازمان تضمین می‌کند که فناوری‌های پراکنده و بالقوه متعارض، به جای ایجاد پیچیدگی بیشتر، در قالب یک زنجیره ارزش منسجم و همگرا، به ابزاری قدرتمند برای خلق یکپارچه ارزش، افزایش بهره‌وری شهری، شفافیت حکمرانی و ساخت آینده‌ای پایدار و رقابتی برای پایتخت تبدیل شوند.