آیین های عزاداری محرم در گیلان؛ از چهل منبر تا کرب زنی لاهیجان

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: ماه محرم در گیلان، تنها سوگ نامه ای بر عطش کربلا نیست؛ این دیار سبز، هر ساله میزبان آیین هایی است که هر کدام، روایتی کهن از ارادت مردمانش به خاندان عصمت و طهارت را به تصویر می کشند. از شب های نورانی «چهل منبر» در بافت تاریخی رشت تا نوای دلنشین «کرنا» در شرق استان، حرکات موزون «کرب زنان» لاهیجان، «طشت گذاری» در تالش و آستارا و «علم بندی» کهن در ماسوله، هر گوشه از این استان، جلوهای خاص از عشق به امام حسین (ع) را به رخ میکشد.

چهل منبر؛ طلیعه ای از نور و نذر

در شب های منتهی به عاشورا، خیابان های قدیمی رشت و برخی دیگر از شهرهای گیلان، حال و هوایی دیگر پیدا می کند. آیین کهن «چهل منبر» که با نیت برآورده شدن حاجات و افزایش روزی برگزار می شود، صحنه ای از ایمان و ایثار را رقم می زند.

بر اساس این گزارش، نذرکنندگان با چیدن ظرف هایی از خرما، برنج و شمع، مسیری ۴۰ ایستگاهی را برای روشن کردن شمع ها ایجاد می کنند. در این آیین، هر فرد در هر ایستگاه، یک شمع روشن و یک خرما نذر می کند و به یاد شهدای کربلا، دانه هایی برنج برمی دارد. باور قدیمی های گیلان بر این است که مخلوط کردن این برنج ها با غذای خانواده، برکت و روزی را افزایش می دهد.

برخی معتقدند این مراسم با ۴۰ شمع و خرما آغاز و با ۷۲ عدد از آنها به نشانه ۷۲ شهید کربلا پایان می یابد؛ رازی نمادین که پیوند این آیین را با واقعه عاشورا عمیق تر می سازد.

چهل منبران لاهیجان؛ آیینی برای اجابت حاجت

این آیین که در شب عاشورای حسینی در برخی شهرهای گیلان از جمله لاهیجان اجرا می شود، شباهت بسیاری به چهل منبر رشت دارد. در این مراسم، نذرکنندگان با قرار دادن ظرف هایی برای خرما، برنج و شمع در خیابان های قدیمی، مسیر ۴۰ ایستگاهی را برای روشن کردن شمع ها طی می کنند. با غروب آفتاب، عزاداران با ۴۰ شمع و خرما به دست، در هر ایستگاه یک شمع روشن کرده و یک خرما نذر می کنند و به اندازه چند دانه برنج برمی دارند. برنج های جمع آوری شده با برنج مصرفی خانواده مخلوط شده و به باور اهالی، برکت و روزی را افزایش می دهد.

طشت گذاری در تالش و آستارا؛ آغازین سوگ خیمه گاه

در شهرها و روستاهای تالش و آستارا، آیین سنتی «طشت گذاری» جلوهای دیگر از ارادت حسینی است. عزاداران سیدالشهدا (ع) با پوشیدن لباس سیاه و سینه زنی، با قرار دادن نمادین یک طشت مسی در جایگاه ویژه ای از خیمه گاه حضرت ابوالفضل العباس (ع)، عزاداری های ماه محرم را آغاز می کنند.

این طشت ها که بیشتر بر دوش ریش سفیدان محله حمل می شود، تا پایان عزاداری ها با شمع های روشن احاطه شده و عزاداران به قصد تبرک و شفا گرفتن، از آن آب می نوشند.

علم بندی در ماسوله؛ میراثی بیش از ۸۰۰ سال

یکی از معروف ترین آیین های عزاداری گیلان، مراسم «علم بندی» در ماسوله است که بنا بر روایات، قدمتی بیش از ۸۰۰ سال دارد. این آیین از یک روز مانده به ماه محرم تا روز هفتم این ماه در مناطق شهری و روستایی استان با آیین های خاصی برگزار می شود.

مردم مناطق مختلف با پذیرایی از عزاداران در مساجد و حسینیه ها و تشکیل دسته های سینه زنی، پرچم های سیاه را به نشانه عزاداری سیدالشهداء بر سر در مساجد و گنبدهای آن نصب می کنند.

مراسم علم بندی ماسوله، غروب روز ششم محرم در امامزاده عون بن علی، از نوادگان حضرت علی (ع) برگزار می شود و هر سال افراد زیادی برای شرکت در این آیین کهن به این منطقه سفر می کنند.

علم واچینی؛ پایان یک میثاق دیرینه

مراسم «علم واچینی» نیز در روز عاشورا یا سومین روز شهادت سیدالشهدا (ع) در نقاط مختلف استان برگزار می شود. در این آیین، افرادی که در مراسم علمبندی شرکت داشته و حاجت روا شده اند، شکرانه خود را با پخش نذری و قربانی گوسفند به جای می آورند.

پس از آن، پارچه های مزین به علم، باز شده و علم مقدس، با احترامی ویژه درون پارچه ای پیچیده شده و در خمره ای در مسجد نگهداری می شود تا سال بعد، بار دیگر در مراسم علمبندی به کار رود.

کرب زنی؛ هنر عزا در لاهیجان

اگر به دنبال خاص ترین آیین عزاداری گیلان هستید، بی شک «کرب زنی» لاهیجان، جلوه ای بی مانند دارد. این مراسم که ریشه در اواخر قرن دوازدهم دارد، توسط «محمد ابراهیم غبرائی» از کربلا به این خطه آورده شد و از آن زمان تاکنون، در محله تاریخی «شعربافان» لاهیجان، هرساله تکرار می شود.

در این آیین، «کرب زن ها» با دو چوب استوانه ای دسته چرمی، با ریتم و حرکاتی موزون، زیر پا و پشت سر خود، ضرب آهنگی حزن انگیز خلق می کنند که تماشاگران بسیاری را از سراسر استان به سوی خود می کشاند. این مراسم باشکوه، در شب هشتم محرم و روز عاشورا اجرا می شود.

کرنانوازی و لال پله؛ نغمه ها و نیایش های خاموش

در شهرهایی چون آستانه اشرفیه، رحیم آباد، واجارگاه و کلاچای، «کرنانوازی» جلوه ای دیگر از ارادت حسینی است. کرنانوازان در گروه های ۱۰ نفره و با هدایت سرگروه، با نواختن ساز بومی «کرنا» که بدنی از نی و سری از کدو دارد، فضایی حماسی و ملکوتی به سوگواری می بخشند.

در کنار این نواها، آیین خاموش «لال پله» یا «لال پلو» در گیلان روایتگر صبر و نیاز است. زنان گیلانی با چادر و نقاب سیاه، در روزهای محرم با کفگیر بر در خانه ها می کوبند و بدون گفتگو، طلب «شیرین پلو» می کنند. این حرکت در ۴۰ یا ۷۲ خانه تکرار میشود و غذای جمع آوری شده، با نیت برآورده شدن حاجات، میان خانواده مصرف می شود. سکوت مطلق در این آیین، دلیل نامگذاری آن به «لال پله» است.

شاخسی واخسی؛ حماسه ای از شعارهای حسینی در آستارا و تالش

مراسم سنتی «شاه حسین گویان» که به «شاخسی واخسی» (به معنای شاه حسین، وای حسین) معروف است، قدمتی دیرینه در شهرستان های آستارا و تالش دارد. این آیین همزمان با تاسوعای حسینی در برخی مساجد روستایی این مناطق برگزار می شود.

در این مراسم، عزاداران در دو گروه طولی مقابل یکدیگر می ایستند. هر گروه سردسته ای دارد که با چوب دستی نمادین شمشیر در صف اول قرار می گیرد. سردسته گروه اول با صدای بلند فریاد «حیدر» سر می دهد و سردسته گروه دوم در پاسخ «علی (ع)» می گوید. سپس سردسته گروه اول با بالا بردن چوب دستی بر سینه میزند و می گوید: «شاخسی» (شاه حسین) و سردسته دوم در پاسخ او میگوید: «واخسی» (وای حسین) و همه اعضای گروه این شعارها را تکرار می کنند.

شمع گردانی در آستارا؛ روشنایی نذر حاجت

آیین «شمع گردانی» در آستارا از جایگاه ویژه ای برخوردار است و از عصر روز تاسوعا برگزار می شود. در این مراسم، خانواده ها برای برآورده شدن حاجات خود، با تهیه شمع و پای پیاده به مساجد می روند و در مقابل طشت های پر از آب، شمع های خود را روشن می کنند. این آیین نمادی از روشنایی امید و نیایش برای اجابت دعاهاست.

زاره زاره؛ زاری سحرگاه عاشورا

مراسم «زاره زاره» به معنای زاری و فغان، سحرگاه روز عاشورا در گیلان آغاز می شود. در این آیین، زنان و دختران با نوحه خوانی و ذکر مصیبت اباعبدالله (ع)، به همدردی با فرزندان و زنان کاروان کربلا می پردازند و یاد رنج های آنان را در سحرگاه دهم محرم زنده نگه می دارند.

عزاداران حسینی در این صبح گاه با خرما، شیر و چای نذری پذیرایی شده و برای امام حسین (ع) گریه و زاری می کنند. این عزاداری که بعد از نماز صبح آغاز می شود، چند ساعتی ادامه دارد و سپس عزاداران خود را برای برپایی مراسم ظهر عاشورا آماده می کنند.

تعزیه و خیمه سوزان؛ اوج حماسه و اندوه

تعزیه، کهن ترین نمایش مذهبی ایران، در گیلان نیز جایگاه والایی دارد. اجرای باشکوه تعزیه در حرم آقاسیدجلال الدین اشرف (ع) در آستانه اشرفیه و نیز تعزیه شهر ضیابر که با قدمتی چند صد ساله در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، از مهم ترین رویدادهای عزاداری استان است که در تاسوعا و عاشورا، تماشاگران بسیاری را به خود جذب می کند.

همزمان با روز عاشورا، مراسم خیمه سوزان و اقامه نماز ظهر عاشورا نیز با حضور پرشور عزاداران حسینی در سراسر گیلان برگزار می شود تا یادآور مظلومیت اهلبیت (ع) در روز دهم محرم باشد.

استان گیلان با این آیین های متنوع و کهن، هر ساله ثابت می کند که عاشورا فقط یک روز در تقویم نیست؛ بلکه فرهنگی زنده، پویا و ریشه دار در کوچه پس کوچه های این خطه است.

همزمان با فرارسیدن ماه محرم و ایام سوگواری سید و سالار شهیدان، برنامه های ویژه و باشکوهی در نقاط مختلف استان گیلان برگزار می شود که هر یک با استقبال پرشور عزاداران حسینی روبه رو خواهد شد.

همایش شیرخوارگان حسینی در ۱۱۰ نقطه استان

همایش شیرخوارگان حسینی که نماد هم دردی با حضرت علی اصغر (ع) و مظلومیت طفلان کربلاست، روز جمعه ۲۹ خرداد ماه رأس ساعت ۹ صبح در ۱۱۰ نقطه از استان گیلان برگزار می شود.

مراسم محوری این همایش در مرکز استان، شهر رشت، در مهدیه رشت برپا خواهد شد. مادران با شیرخوارگان خود در این آیین معنوی شرکت کرده و با نواهای عزاداری و ذکر مصیبت، ارادت خود را به خاندان عصمت و طهارت به نمایش می گذارند.

«احلی من العسل»؛ ششم محرم در ۱۷ شهرستان گیلان

مراسم «احلی من العسل» (شیرین تر از عسل) که یادآور شهادت حضرت قاسم بن الحسن (ع) در روز عاشوراست، روز یکشنبه ۳۱ خرداد ماه مصادف با ششم محرم در ۱۷ شهرستان استان گیلان برگزار می شود.

این مراسم در مرکز استان، رأس ساعت ۱۶ در میدان شهدای ذهاب رشت برپا خواهد شد. نوجوانان و جوانان حسینی با حضور در این آیین، پیام آور حماسه و ایثار نوجوانان کربلا شده و با سردادن شعار «احلی من العسل»، وفاداری خود را به آرمان های امام حسین (ع) اعلام می کنند.

تجمع بزرگ روز عاشورا و نماز ظهر عاشورا

روز عاشورای حسینی، اوج عزاداری های ماه محرم در گیلان است. تجمع بزرگ عزاداران حسینی روز عاشورا، رأس ساعت ۱۰ صبح در میدان شهدای ذهاب رشت و در شهرستان های دیگر استان نیز در همین ساعات برگزار می شود. این تجمع عظیم که با حضور گسترده اقشار مختلف مردم برگزار خواهد شد، صحنه ای از اتحاد و همدلی عاشقان اباعبدالله (ع) را به تصویر می کشد.

همچنین نماز ظهر عاشورا با امامت آیت الله فلاحتی، نماینده ولی فقیه در استان گیلان و امام جمعه رشت، در میدان شهدای ذهاب اقامه خواهد شد. این آیین مذهبی که یادآور اقامه نخستین نماز ظهر عاشورا توسط امام سجاد (ع) است، با شکوه خاصی برگزار می شود.

دسته روی های سنتی در طول دهه اول محرم

دسته روی های سنتی عزاداری نیز در طول ایام دهه اول محرم در شهرها و روستاهای مختلف استان گیلان برگزار می شود. هیئت های مذهبی، تکیه ها و مساجد با برپایی دسته های سینه زنی و زنجیرزنی، در کوچه و خیابان های شهرها به عزاداری پرداخته و فضای استان را سراسر عزا و ماتم میسازند.

این دسته روی ها که با نوحه خوانی، مرثیه سرایی و سینه زنی همراه است، جلوه ای از ارادت دیرینه مردم گیلان به سیدالشهدا (ع) را به نمایش می گذارد و هر شب و روز، حال و هوای خاصی به استان می بخشد.