پوشش ۹۰ درصدی غربالگری آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان

به گزارش خبرگزاری مهر، صادق حسین‌زاده ملکی معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش در پاسخ به این سوال که امروز بیشترین تهدیدی که متوجه کودکان و نوجوانان ما است، چیست؟ توضیح داد: به این پرسش از زوایای مختلف می‌توان پاسخ داد. از منظر پایشی که ما درخصوص آسیب‌های اجتماعی انجام داده‌ایم و ناظر به وضعیت دانش‌آموزان است، وقتی یک پایش سراسری در کل کشور انجام می‌دهیم، این پایش عمدتا مبتنی بر رصد و اجرای طرح «نماد» است؛ طرحی که به طرق مختلف و از طریق مشاوران، مدیران مدارس و معلمان، یک پایش میدانی را در همه مدارس کشور رقم زده است که خود این، اتفاقی قابل توجه به شمار می‌آید.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش ادامه داد: پژوهش‌هایی که انجام شده، ناظر بر ریشه‌ها و علل اتفاقات مختلف در حوزه آسیب‌های اجتماعی است. بر اساس این پایش‌ها و پژوهش‌ها، مهم‌ترین موضوعی که با فاصله‌ای محسوس، عموم افرادی که دچار آسیب‌های اجتماعی می‌شوند در آن اشتراک دارند، بحث مخاطرات خانوادگی است.

حسین‌زاده ملکی با بیان اینکه اولین و شاید مهم‌ترین تأثیر مخاطرات خانوادگی، متوجه فرزندان عزیز ماست، گفت: این مخاطرات، مخاطراتی است که بیشترین ضربه را از نظر روحی و شخصیتی به دانش‌آموزان وارد می‌کند. این موضوع مصادیق متعددی دارد که همه شما با آن آشنا هستید و می‌توان چند نمونه از آن‌ها را نام برد. بُعدی که در این روزها و سال‌های اخیر، این مخاطرات را هم شدیدتر و هم سریع‌تر کرده است و بسیار قابل توجه و مهم است، آسیب‌های ناشی از فضای مجازی است.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش افزود: دانش‌آموزی که به هر دلیلی در آستانه یک آسیب قرار می‌گیرد، متاسفانه از طریق فضای مجازی، به ساده‌ترین شکل ممکن، بدترین و خطرناک‌ترین پیشنهادها را دریافت می‌کند. امروز در بسیاری از کشورهای اروپایی و حتی دیگر کشورهای پیشرفته دنیا، قواعد و قوانین بسیار سخت‌گیرانه‌ای درباره استفاده کودکان و نوجوانان از شبکه‌های اجتماعی وجود دارد؛ اما متاسفانه این ملاحظات و دقت‌ها در کشور ما کمتر است.

حسین‌زاده ملکی اظهار کرد: به عنوان مثال؛ ما دانش‌آموزان زیادی را داشته‌ایم که رفتارهای بسیار پرخطر داشته‌اند و حتی آسیب‌های جدی به خودشان وارد کرده‌اند. وقتی این دانش‌آموزان مورد گفت‌وگو و بررسی قرار می‌گیرند، می‌بینیم که روش‌های وارد کردن آن آسیب‌ها، چه به خودشان و چه به خانواده‌شان را از طریق عضویت در برخی کانال‌ها و فضای مجازی به دست آورده‌اند. یعنی به ساده‌ترین شکل ممکن، دسترسی آن‌ها به بدترین روش‌هایی که می‌تواند به خودشان و خانواده‌شان آسیب بزند، از طریق فضای مجازی فراهم شده است؛ حتی دسترسی به برخی لوازم خطرناک مرتبط با این آسیب‌ها فراهم شده است. واقعا در این زمینه با یک چالش جدی مواجه هستیم.

وی به مسئله رصد و پایش اشاره کرد و گفت: نوع رصد و پایشی که انجام می‌دهیم، وجوه مختلفی دارد. یکی از این وجوه، از منظر مدیران مدارس است که عمدتا ناظر به تعداد آسیب‌هایی است که مدیر مدرسه به آن‌ها اشراف پیدا کرده و از آن‌ها مطلع شده است؛ فارغ از مصداق فردی که دچار مشکل شده است. چراکه برای دانش‌آموزی که به هر دلیلی دچار مشکلات مرتبط با آسیب‌های اجتماعی می‌شود، ما سازوکار مشخصی برای رسیدگی و پشتیبانی داریم.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش ادامه داد: از منظر رصد و پایش کلان، مدیریت حوزه پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی نیازمند یک سازوکار دقیق پژوهشی و آماری است. مدیران مدارس به‌صورت سالانه ثبت اطلاعات انجام می‌دهند؛ برای مثال اعلام می‌کنند که در مدرسه، چه تعداد دانش‌آموز دچار آسیب‌های اجتماعی، اعتیاد یا سایر آسیب‌ها هستند. این داده‌ها در سطح کلان تحلیل می‌شود تا مشخص شود وضعیت استان به استان، منطقه به منطقه و حتی بر اساس نوع آسیب چگونه است.

وی افزود: طبیعتا بر اساس این تحلیل‌ها و با توجه به اینکه در هر منطقه چه نوع آسیبی بیشتر احساس شده است، برنامه‌های اختصاصی متناسب با همان منطقه طراحی و اجرا می‌شود. این خود، یک سازوکار مستقل و هدفمند در حوزه پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی است.

خانواده‌هایی که روابط گرم، صمیمی و هدفمند دارند، موفق‌ترین نهاد در تربیت فرزند هستند

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش خاطرنشان کرد: در بخش «آسیب‌های اجتماعی» عرض کردم که مخاطرات خانوادگی، مسائلی که در خانواده به‌هرحال پیش می‌آید و اشکالاتی که ایجاد می‌شود، از یک‌سو مطرح است و از سوی دیگر، خانواده‌هایی که سالم هستند، روابط گرم، صمیمی و هدفمند دارند. این خانواده‌ها حقیقتا موفق‌ترین نهاد در تربیت فرزند هستند. فرزندی که در چنین خانواده‌ای رشد می‌کند، وقتی در هر محیطی قرار می‌گیرد، چه مدرسه و چه بیرون از مدرسه، معمولا خودش به سالم‌سازی محیط کمک می‌کند. یعنی خانواده چنین قدرتی دارد.

مدرسه یکی از بهترین و مهم‌ترین نهادها برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی است

حسین‌زاده ملکی تصریح کرد: وقتی ما درباره‌ آسیب‌های اجتماعی صحبت می‌کنیم، آن‌جایی است که خانواده تهدید می‌شود یا به هر دلیلی دچار ضربه می‌شود؛ که خود این موضوع محل بحث جداگانه‌ای است. اما در رابطه با مدرسه، حتما باید گفت که مدرسه یکی از بهترین و مهم‌ترین نهادها برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی است. این را نه‌فقط پژوهش‌ها، بلکه شواهد موجود هم تایید می‌کنند. با وجود همه‌ نقاط قوت و ضعفی که مدارس ما دارند، که در جای خودش می‌شود آن‌ها را تحلیل و درباره‌شان صحبت کرد و اینکه چطور می‌شود مدارس فضای مناسب‌تری برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی فراهم کنند، اما همین الان هم، با توجه هم‌زمان به نقاط قوت و ضعف، بسیاری از پژوهش‌ها نشان می‌دهد دانش‌آموزانی که به هر دلیلی از مدرسه خارج می‌شوند و به نوعی ترک تحصیل می‌کنند، به‌مراتب بیش از دانش‌آموزانی که در محیط مدرسه رفت‌وآمد دارند، در معرض آسیب‌های مختلف اجتماعی قرار می‌گیرند.

وی افزود: همچنان مدرسه و خانواده، آن نهاد امنِ سیستمی هستند که می‌توانند دانش‌آموزان را در یک محیط نسبتا پیش‌برنده و امن قرار دهند و در دریافت مهارت‌های زندگی به آن‌ها کمک کنند؛ محیطی که هم پناه و هم سپر دفاعی است.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش اظهار کرد: اینکه ما با وضعیت فعلی مدارس‌مان چه باید بکنیم تا فضا امن‌تر، سالم‌تر و موثرتر باشد، موضوعی است که می‌شود درباره‌اش صحبت کرد. به‌طور روشن، اینکه در مدرسه واقعا دنبال چه هستیم، خودش جای نقد و بررسی جداگانه دارد. اینکه چه اتفاقی افتاده که مدارس فعلی ما می‌توانستند چندین پله بالاتر از نظر میزان اثرگذاری باشند، اما نیستند، این هم موضوع مستقلی است. یعنی دو مسئله‌ مهم داریم؛ اول اینکه چرا مدرسه‌ ما در آن وضعیت مطلوبی که در نظر داریم، نیست و دوم اینکه چه کار کنیم تا این مدارس وضعیت بهتری پیدا کنند. این‌ها دستور کارهای جدی هستند.

وی ادامه داد: اکنون تمامی پژوهش‌ها و رصدها نشان می‌دهد دانش‌آموزانی که حضور پررنگ‌تری در مدرسه دارند، در مقایسه با دانش‌آموزانی که به هر دلیلی از مدرسه فاصله گرفته‌اند، از بسیاری از مخاطرات اجتماعی مصونیت بیشتری دارند.

حسین‌زاده ملکی به کشف آسیب‌های اجتماعی اشاره کرد و گفت: در مورد کشف آسیب‌های اجتماعی، چه زودهنگام و چه دیرهنگام، باید گفت که این یکی از مأموریت‌هایی است که به واسطه‌ «نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان (نماد)» با تمرکز ویژه‌تری بر عهده‌ مدرسه گذاشته شده است. البته نه فقط مدرسه و نه فقط نظام آموزش‌وپرورش؛ بلکه چندین دستگاه عضو ائتلاف نماد موظف‌اند کمک کنند، مانند؛ بهزیستی، کمیته امداد، وزارت بهداشت، قوه قضاییه، نیروی انتظامی و مجموعه‌ دستگاه‌های مختلفی که می‌توانند خدماتی را به دانش‌آموزان ارائه دهند.

وی تاکید کرد: نکته‌ اصلی این است که اگر دانش‌آموزی به هر دلیلی دچار آسیب‌های اجتماعی شده باشد، همه‌ اولیا وظیفه دارند؛ نه فقط پدر و مادر، بلکه معلم، مدیر، مربی، مشاور، گروه همسال و همکلاسی که مراقب همدیگر باشیم. مدرسه، هم در کشف آسیب و هم در رسیدگی، با استفاده از سازوکارهایی که در اختیار دارد، حتما می‌تواند نقش موثری ایفا کند.

کمبود حدود ۳۰ هزار مشاور در مدارس

حسین‌زاده ملکی با بیان اینکه در حوزه‌ مشاوران، حدود ۱۸ هزار مشاور در کل کشور داریم، گفت: دست‌کم حدود ۳۰ هزار مشاور کمبود داریم. یعنی باید نزدیک به دو برابر نیروی فعلی وجود داشته باشد. اما چرا این اتفاق نیفتاده است؟ زیرا نیروی واجد شرایط و شایسته کافی نداریم یا ردیف بودجه و استخدامی برای آن فراهم نشده است. طبیعتا تربیت نیرو و مشاور زمان‌بر است و هزینه دارد. کشور در زمینه‌ مشاور، کشور فقیری نیست، مجلس هم از این مسئله آگاه است، اما در نهایت باید امکان استخدام فراهم شود، چون این ظرفیت بسیار حساس و کلیدی است.

طبق برنامه‌ قانون هفتم توسعه باید به ازای هر ۱۵۰ دانش‌آموز، یک مربی پرورشی وجود داشته باشد

وی ادامه داد: در کنار این بحث، موضوع مربی پرورشی هم مطرح است. شاید نزدیک به نیمی از مدارس ما اصلا مربی پرورشی متخصص و آموزش‌دیده ندارند. البته در دو، سه سال اخیر اتفاق خوبی افتاده و تعداد مربیان سال‌به‌سال در حال افزایش است. طبق برنامه‌ قانون هفتم توسعه مقرر شده است که به ازای هر ۱۵۰ دانش‌آموز، یک مربی پرورشی وجود داشته باشد. در ابتدا این نسبت برای مدارس بالای ۵۰۰ دانش‌آموز بود؛ یعنی به ازای هر ۵۰۰ دانش‌آموز، یک مربی پرورشی وجود داشت. طبیعی است که بسیاری از مدارس عملا بدون مربی بودند. خوشبختانه در یکی، دو سال اخیر اقدامات خوبی در حوزه‌ جذب مربی انجام شده و این نسبت از ۵۰۰ به حدود ۲۹۵ دانش‌آموز برای هر مربی رسیده است.

معاون پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش اظهار کرد: این تعداد به این معنا نیست که واقعا هر ۲۹۵ دانش‌آموز مربی پرورشی دارند؛ چراکه این عدد میانگین است و ممکن است در برخی مناطق تفاوت داشته باشد. هدف نهایی ما رسیدن به نسبت ۱ به ۱۵۰ است. بنابراین، کمبود نیرو یک مسئله‌ کلیدی و اساسی است.

حسین‌زاده ملکی ادامه داد: وجود کمبودها، ما سعی می‌کنیم با مدل‌های مختلف، اولویت‌بندی انجام دهیم تا دانش‌آموزانی که در معرض آسیب‌های اجتماعی بیشتری هستند، زودتر مورد رسیدگی قرار گیرند.

غربالگری حدود ۸ میلیون دانش‌آموز در سال تحصیلی گذشته

وی تصریح کرد: در بحث کشف وضعیت آسیب‌های اجتماعی و روان‌شناختی، بعد از اتفاقاتی که افتاد، سال گذشته دکتر کاظمی که سکاندار وزارت آموزش‌وپرورش هستند و دغدغه‌ جدی در این زمینه داشتند. دولت نیز نسبت به این موضوع در آموزش‌وپرورش حساس بود. در مرحله‌ غربالگری، حدود هشت میلیون دانش‌آموز در سال تحصیلی گذشته از نظر آسیب‌های روان‌شناختی مورد بررسی قرار گرفتند. از میان این هشت میلیون نفر، مشخص شد تعدادی نیاز فوری به رسیدگی دارند؛ حدود ۳۷۷ هزار دانش‌آموز درون مدرسه مورد مداخله و رسیدگی قرار گرفتند و خدمات لازم را دریافت کردند. از این تعداد، حدود ۱۰۷ هزار نفر به مراکز تخصصی مشاوره ارجاع شدند و خدمات تخصصی گرفتند. در مرحله‌ بعد نیز حدود ۲۶ هزار دانش‌آموز به دستگاه‌های حمایتی مختلف مانند؛ بهزیستی و کمیته امداد و... معرفی و ارجاع داده شدند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزارت آموزش و پرورش با بیان اینکه نکته‌ مهم اینجاست که ما این دانش‌آموزان را پس از ارجاع رها نکردیم، گفت: از طریق «مدیریت موردی» که در مناطق طراحی کرده‌ایم، رسیدگی‌ها در سه مرحله پیگیری شده‌اند. طبق آخرین آمار، حدود ۹۳۰۷ نفر از آن‌ها هنوز در حال درمان هستند؛ حدود ۷۲۸۸ نفر درمان‌شان تکمیل شده و حدود ۱۰ هزار نفر پرونده‌شان به‌طور کامل بسته شده است. بنابراین «نماد» و مراقبت‌های اجتماعی، با وجود همه‌ کمبودها، با قدرت در حال اجرا است.

غربالگری حدود ۱۴ میلیون دانش‌آموز در سال تحصیلی جدید

وی با بیان اینکه در سال تحصیلی جدید، حدود ۱۴ میلیون دانش‌آموز غربالگری شده‌اند، گفت: چتر پایش و مراقبت اجتماعی گسترده‌تر از قبل شده است. این پوشش به بیش از ۹۰ درصد دانش‌آموزان رسیده و عملا به عدد صد درصد نزدیک شده‌ایم.

حسین‌زاده ملکی با بیان اینکه ۳۷۷ هزار دانش‌آموز در مدرسه، مورد رسیدگی قرار داده‌ شده‌اند، گفت: حتما این عدد با رقم مقطوع فاصله دارد؛ چون دانش‌آموزانی که نیازمند رسیدگی هستند، به دلایل مختلف ممکن است بیشتر از این عدد باشند. از این ۳۷۷ هزار نفر، حدود ۱۰۷ هزار نفر به مراکز مشاوره ما ارجاع شدند؛ حدود ۲۶ هزار عدد و پرونده ارجاع شده و بعد هم پیگیری شد. یعنی موضوع بسیار مهم است و حتی در مواردی به اقدامات اثربخش ختم شده است.

وی ادامه داد: خطی داریم به نام خط ۱۵۷۰ که معتقدیم باید شماره‌ای ساده‌تر، سه‌رقمی و روان‌تر برای دانش‌آموزان تعریف شود. در این زمینه مکاتبه‌هایی هم با وزارت ارتباطات داریم.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش تصریح کرد: بحث پیشگیری نیز مفصل است و باید جداگانه درباره آن صحبت شود. یک سطحش در آگاهی‌بخشی اتفاق می‌افتد. یک سطح دیگر، اقدام است؛ که در طرح «نماد» هم به آن پرداخته شده و سطح قابل توجهی است. البته سطحی فراتر از طرح نماد هم وجود دارد که به کل نظام تعلیم و تربیت برمی‌گردد.

وی اظهار کرد: ما از یک مقطعی به بعد، پنجشنبه‌ها را تعطیل آموزشی کردیم و بار برنامه آموزشی به پنج روز دیگر منتقل شد. از طرفی تعطیلی‌های مختلفی هم؛ به‌خاطر آلودگی هوا، سرما، گرما، برف و دلایل دیگر داریم. در همین سال تحصیلی اخیر دیدیم که تعداد زیادی از روزهای آموزشی تعطیل بود. چه اتفاقی می‌افتد؟ وقتی ساعات درسی کم می‌شود، معلم مجبور است فقط تلاش کند درس‌ها را برساند تا دانش‌آموز برای امتحان آماده شود. اولین چیزی که در این شرایط حذف می‌شود، فعالیت‌های پرورشی است. فرصتی برای مربی پرورشی باقی نمی‌ماند. قبلا هم گفتم که تعداد زیادی از مدارس اصلا مربی پرورشی ندارند. آن‌هایی هم که دارند، بسیاری‌شان برای این حوزه آموزش ندیده‌اند و به دلیل کمبود نیرو از حوزه‌های دیگر آمده‌اند.

حسین‌زاده ملکی ادامه داد: تعداد محدودی از مربیان پرورشی که هم آموزش دیده‌اند، هم دغدغه دارند و هم کاربلد هستند، وقتی با آن‌ها صحبت می‌کنیم می‌گویند؛ «من فقط دو زنگ تفریح دارم.» طبیعی است که در این شرایط، بار سنگین آموزش و کمبود زمان باعث می‌شود حتی معلم هم نتواند بخشی از وظایف تربیتی خود را انجام دهد. موضوعات زیرساختی مهم‌اند، اما این دلیل نمی‌شود فرصت‌هایی را که برای پیشگیری از آسیب‌ها داریم، دست‌کم بگیریم یا قدر ندانیم.

وی افزود: نکته اول این است که در نظام تعلیم و تربیت، و همه نظامات مکمل آن، بخش مهمی از این مسئولیت بر عهده آموزش‌وپرورش است و بخش مهم‌تر، شاید در خانواده و سایر مجموعه‌های فرهنگی و تربیتی کشور قرار دارد. در کلاس‌های درس، بسیاری از مهارت‌های زندگی، یا به تعبیر بهتر، مهارت‌های خوشبختی، آموزش داده می‌شود، اما فرصت تمرین این مهارت‌ها به دانش‌آموزان داده نمی‌شود.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش ادامه داد: دلایل این مسئله متعدد است؛ از نبود وقت کافی برای فعالیت‌های پرورشی در برنامه درسی ملی گرفته، تا غلبه کنکور و آموزش حافظه‌محور که نظام آموزشی ما را تحت تاثیر قرار داده است. به‌عنوان مثال؛ درباره «صبر»؛ دانش‌آموز ممکن است ساعت‌ها درباره صبر شنیده باشد، حتی بتواند نیم ساعت درباره آن صحبت کند، اما تمرین نکرده است. تمرین کجاست؟ تمرین در فعالیت‌های دانش‌آموزی است.

تعریف نقش دادن به دانش‌آموزان در دوره جدید پرورشی

حسین‌زاده ملکی با بیان اینکه در دوره جدید، یکی از اولویت‌های پرورشی را «نقش دادن به دانش‌آموزان» تعریف کرده‌ایم، گفت: معتقدیم باید به دانش‌آموز میدان داد. اگر مشارکت اجتماعی دانش‌آموزان افزایش پیدا کند، بسیاری از مسائل فرهنگی و اجتماعی نه‌فقط در آینده، بلکه امروز حل می‌شود؛ چون نوجوان قدرت اثرگذاری ویژه‌ای دارد.

وی به طرح نقشینه اشاره کرد و افزود: طرحی را شروع کردیم به نام «نقشینه» که در مرحله اول، از دانش‌آموزان خواستیم برای پذیرش مسئولیت اعلام آمادگی کنند. جالب است که از حدود ۱۶ میلیون دانش‌آموز، نزدیک به ۴ میلیون نفر اعلام آمادگی کردند. در مراحل بعد، سازماندهی تشکل‌ها انجام شد و درصد قابل توجهی از آن‌ها مسئولیت گرفتند. البته بخش زیادی هم به دلیل محدودیت زمان و ظرفیت مدرسه، فرصت نقش‌آفرینی پیدا نکردند.

تهیه دو بسته «ایرانمون»

حسین‌زاده ملکی ادامه داد: اکنون دو بسته مفصل «ایرانمون» را در سال تحصیلی فعلی آماده کرده‌ایم و یک ویژه‌نامه و یک کتاب، مجله ویژه مربیان و معلمان هم تهیه شده که هم در فضای مجازی و هم به‌صورت میدانی در اختیار قرار گرفته است. بر اساس منطق گفت‌وگو، الگوی گفت‌وگو با دانش‌آموزان را هم توضیح داده‌ایم. اما اینکه بگوییم چقدر فراگیری دارد، واقعیت این است که به دلایل مختلف، از جمله کمبودها، فراگیری کامل ندارد.

وی تاکید کرد: نکته بسیار مهم این است که وقتی درباره آسیب‌های اجتماعی صحبت می‌کنیم، باید دو سر طیف را ببینیم، وگرنه دچار خطای محاسبه می‌شویم. در ایامی که حوادث ۱۴۰۴ اتفاق افتاد، بخش زیادی از نوجوانانی که گرفتار این ماجرا شدند و حتی بازداشت شدند، دانش‌آموز نبودند. طبق برخی آمارها، اکثریت آن‌ها زیر ۱۸ سال بودند، اما از فضای مدرسه فاصله گرفته بودند.

معاون پرورشی و فرهنگی وزیر آموزش و پرورش گفت: با این حال، آموزش‌وپرورش خدمات مشاوره ویژه‌ای برای این افراد در نظر گرفت. مشاوران ما با همکاری دادگستری، قوه قضائیه و نیروی انتظامی وارد عمل شدند و خدمات حمایتی و مشاوره‌ای ارائه دادند که نتایج قابل توجهی هم داشت.

فضای مدرسه، همچنان یک فضای امن است

حسین‌زاده ملکی در برنامه تلویزیونی «پرسشگر» تأکید کرد: فضای مدرسه، با همه کاستی‌هایش، همچنان یک فضای امن است. در همان ایام، از میان فرهنگیان نیز تعداد بسیار محدودی، کمتر از انگشتان دو دست، درگیر پرونده‌هایی شدند که عمدتا آزاد شدند، مگر موارد خاص که ناظر به جرم مشخصی بود.