تلفیق فناوری های نوین آبیاری راهکاری مطمئن در بهره وری آب کشاورزی

به گزارش خبرگزاری مهر، دکتر علی لیاقت در نشست خبری که با موضوع «وضعیت منابع آب، چالش‌های پیش‌رو و برنامه‌های مدیریت پایدار آب» برگزار شد، افزود: موسسه تحقیقات زیست‌محیطی آب و خاک دانشکدگان بیش از ۱۵ سال سابقه فعالیت دارد و در این مدت تلاش کرده است با اجرای طرح‌های پژوهشی کاربردی، در حل مسائل حوزه آب، خاک و محیط زیست نقش‌آفرینی کند. در حال حاضر نیز چندین طرح مهم پژوهشی در دست اجرا داریم.

وی یکی از پروژه‌های کلان این موسسه را همکاری با سازمان اتکا عنوان کرد و اظهار داشت: در قالب این طرح، وضعیت بهره‌وری مصرف آب در حدود ۲۰ مجموعه کشت و صنعت این سازمانع در سراسر کشور مورد بررسی قرار گرفته است.

وی گفت: تمامی این واحدها بازدید شده، نقاط قوت و ضعف آن‌ها شناسایی و گزارش‌های کارشناسی تهیه و ارسال شده است و اکنون در مرحله نهایی دریافت نظرات کارفرما قرار داریم تا در صورت نیاز، اصلاحات و اقدامات تکمیلی انجام شود.

وی ادامه داد: در سال جاری نیز دو طرح مهم استانی را در دست اجرا داریم که یکی از این طرح‌ها مربوط به استفاده از پساب‌های تصفیه‌شده برای تولید چوب و دیگری مربوط به شناسایی صنایع کم‌آب‌بر و ارزیابی بهره‌وری مصرف آب در بخش صنعت است تا بتوانیم صنایع سازگارتر با شرایط آبی استان را معرفی کنیم.

وی اضافه کرد: همچنین در قالب هیئت اندیشه‌ورز آب استان البرز نیز فعالیت‌هایی را آغاز کرده‌ایم و امیدواریم بتوانیم با ارائه راهکارهای علمی، در تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری‌های مرتبط با منابع آب استان نقش مؤثری ایفا کنیم.

لیاقت تصریح کرد: در حوزه آموزش و پژوهش نیز تمرکز اصلی ما بر ارتقای بهره‌وری آب است. در گروه مهندسی آبیاری و زهکشی، هسته پژوهشی بهره‌وری آب با حضور اعضای هیئت علمی فعال است و بخش عمده پایان‌نامه‌ها و پروژه‌های دانشجویی در راستای افزایش بهره‌وری مصرف آب تعریف می‌شود.

شاخص بهره وری آب مهمترین شاخص مدیریت منابع آبی
عضو هیات علمی آبیاری و آبادانی دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران گفت: امروزه در سراسر جهان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های مدیریت منابع آب، شاخص بهره‌وری آب است؛ یعنی بتوانیم با مصرف حداقل آب، حداکثر تولید و عملکرد را به دست آوریم و واقعیت این است که در شرایط فعلی، راهکار اصلی عبور از بحران آب، افزایش بهره‌وری مصرف آب است نه توسعه سطح زیرکشت.

وی افزود: در دهه‌های گذشته سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای توسعه سامانه‌های نوین آبیاری انجام شد، اما به دلیل آنکه برخی مؤلفه‌های مدیریتی و آموزشی مورد توجه قرار نگرفت، نتایج مورد انتظار به طور کامل حاصل نشد و در بسیاری از موارد، آب صرفه‌جویی‌شده صرف توسعه سطح زیرکشت شد و فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی وارد کرد.

وی تصریح کرد: تحقیقات ما در دانشگاه نشان می‌دهد که با تلفیق فناوری‌های نوین آبیاری، مدیریت‌های به‌زراعی و آموزش صحیح بهره‌برداران، می‌توان بدون افزایش مصرف آب، تولید محصولات کشاورزی را دو تا سه برابر افزایش داد.
استفاده پساب تصفیه شده در کشاورزی
لیاقت با بیان اینکه یکی دیگر از محورهای مهم پژوهشی ما در دانشگاه ، استفاده از پساب‌های تصفیه‌شده در کشاورزی است، گفت: مطالعات انجام‌شده در باغات و مزارع استان البرز نتایج بسیار امیدوارکننده‌ای داشته است.

وی افزود: یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که با رعایت اصول فنی، پایش مستمر و مدیریت صحیح، می‌توان از این منابع آبی برای توسعه کشاورزی استفاده کرد و در عین حال از منابع آب زیرزمینی برای مصارف شرب محافظت نمود.

وی اظهار داشت: با توجه به محدودیت منابع آب، استفاده از آب‌های نامتعارف از جمله پساب‌های تصفیه‌شده و آب‌های شور، دیگر یک انتخاب نیست بلکه یک ضرورت است به همین دلیل دانشگاه نیز در این حوزه ورود جدی داشته و رشته «مهندسی و فناوری آب‌های شور» را راه‌اندازی کرده است تا بتوانیم از ظرفیت این منابع برای تقویت امنیت غذایی کشور بهره‌مند شویم.

نگرانی جدی برای وضعیت آب های زیرزمینی
لیاقت به نگرانی های جدی برای وضعیت آب‌های زیرزمینی اشاره کردو گفت: شواهد موجود نشان می‌دهد سطح آب زیرزمینی در برخی مناطق استان طی سه دهه گذشته افت چشمگیری داشته است.
وی افزود: این روند در صورت تداوم می‌تواند خطر فرونشست زمین و آسیب‌های جبران‌ناپذیر به منابع طبیعی و زیرساخت‌های استان را به دنبال داشته باشد.

وی تصریح کرد: از نظر ما برای عبور از بحران آب استان البرز باید چند اقدام به صورت همزمان دنبال شود؛ حذف یا محدودسازی محصولات پرآب‌بر، توسعه گیاهان کم‌آب‌بر و دارویی، گسترش کشت گلخانه‌ای، استفاده از پساب‌های تصفیه‌شده و توسعه فناوری‌های نوین مدیریت آب از جمله مهم‌ترین این اقدامات هستند.

وی خاطرنشان کرد: انتقال دانش، آموزش مستمر و توسعه مزارع الگویی می‌تواند نقش مهمی در کاهش فاصله میان دانش فنی و اجرا ایفا کند.

بحران آب با یک نسخه ساده قابل درمان نیست
در ادامه این نشست، دکتر بیژن نظری، عضو هیئت علمی دانشکدگان و همکار دانشکده در حوزه ارتقای بهره‌وری آب، صرفه‌جویی آب و حسابداری آب، با اشاره به پیچیدگی بحران آب در کشور و استان البرز، بر ضرورت نگاه سیستمی و همه‌جانبه به این مسئله تأکید کرد و گفت: بحران آب از آن دسته مسائلی نیست که بتوان برای آن یک نسخه ساده یا یک راهکار واحد تجویز کرد.

وی تصریح کرد: امروز با پدیده‌ای روبه‌رو هستیم که حاصل دهه‌ها انباشت مشکلات در حوزه‌های مختلف از جمله مدیریت منابع آب، توسعه نامتوازن، افزایش جمعیت، تغییر الگوی مصرف، تمرکز صنایع، توسعه کشاورزی بدون توجه کافی به ظرفیت‌های اکولوژیک و همچنین ضعف در هماهنگی میان بخش‌های مختلف تصمیم‌گیر است.

وی افزود: در بسیاری از موارد تصور می‌شود که با اجرای یک پروژه، توسعه یک فناوری یا تغییر یک روش آبیاری می‌توان بحران آب را حل کرد، در حالی که واقعیت این است که آب یک مسئله چندبعدی است و تمامی اجزای آن به یکدیگر وابسته‌اند. اگر تنها یک بخش اصلاح شود اما سایر بخش‌ها همچنان دچار مشکل باشند، نتیجه مطلوب حاصل نخواهد شد.

نظری با بیان اینکه مدیریت آب نیازمند نگاه سیستمی است، اظهار کرد: همان‌گونه که در یک زنجیره، ضعف یک حلقه می‌تواند کل مجموعه را تحت تأثیر قرار دهد، در مدیریت منابع آب نیز همه عوامل باید به صورت همزمان مورد توجه قرار گیرند.

وی گفت: اصلاح الگوی کشت، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، افزایش بهره‌وری آب، آموزش کشاورزان، تقویت نظام ترویج کشاورزی، اصلاح قوانین، بهبود حکمرانی آب، استفاده از فناوری‌های نوین، مشارکت مردم و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی باید در کنار یکدیگر دنبال شوند.

وی ادامه داد: اگر تنها الگوی کشت را تغییر دهیم اما بهره‌بردار آموزش کافی نبیند، اگر فناوری نوین نصب شود اما پشتیبانی و خدمات پس از اجرا وجود نداشته باشد، اگر بهره‌وری افزایش یابد اما برداشت از منابع آب همچنان کنترل نشود، یا اگر دانشگاه راهکار علمی ارائه دهد اما سازوکار اجرایی برای استفاده از آن وجود نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت که بحران آب برطرف شود.

فشار مضاعفی بر منابع آبی البرز وجود دارد
این استاد دانشگاه با اشاره به مفهوم «حسابداری آب» گفت: هر دشت و هر آبخوان دارای یک ورودی و یک خروجی مشخص است که ورودی شامل بارش‌ها و تغذیه طبیعی منابع آب و خروجی شامل برداشت‌هایی است که در بخش‌های مختلف انجام می‌شود.

وی افزود: زمانی که میزان برداشت از میزان تغذیه بیشتر شود، نتیجه آن افت سطح آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین، کاهش کیفیت آب و در نهایت بروز بحران‌های گسترده خواهد بود. بنابراین نخستین گام در مدیریت پایدار منابع آب، برقراری تعادل میان دخل و خرج آبی هر منطقه است.

وی با اشاره به شرایط استان البرز تصریح کرد: استان البرز به دلیل تراکم بالای جمعیت، توسعه سریع شهرنشینی، مهاجرپذیری و استقرار صنایع متعدد، فشار مضاعفی بر منابع آب خود تحمل می‌کند.

نظری گفت: از سوی دیگر، بخش قابل توجهی از منابع آبی استان نیز برای تأمین نیازهای خارج از استان مورد استفاده قرار می‌گیرد. به همین دلیل مدیریت منابع آب در البرز نیازمند برنامه‌ریزی دقیق‌تر و هماهنگی گسترده‌تر میان تمامی دستگاه‌های مسئول است.

ضرورت تغییر نگاه جامعه به آب
نظری با بیان اینکه یکی از مهم‌ترین ضرورت‌های امروز، تغییر نگاه جامعه به آب است، گفت: سال‌هاست که نگاه غالب، نگاهی مصرف‌محور بوده است؛ یعنی هر جا منبع آبی وجود داشته، نخستین پرسش این بوده که چگونه می‌توان از آن استفاده بیشتری کرد در حالی که شرایط امروز ایجاب می‌کند این نگاه به سمت حفاظت، صیانت و پایداری منابع آب تغییر کند و باید پیش از هرگونه بهره‌برداری، به حفظ این منابع برای نسل‌های آینده نیز اندیشید.

وی همچنین بر اهمیت مشارکت ذی‌نفعان تأکید کرد و گفت: تجربه نشان داده است که مدیریت منابع آب تنها از طریق تصمیم‌گیری‌های متمرکز و از بالا به پایین موفق نخواهد بود. کشاورزان، صنعتگران، مدیران اجرایی، دانشگاهیان، تشکل‌های مردمی و سایر بهره‌برداران باید در فرآیند تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری مشارکت داشته باشند. هرچه میزان مشارکت و احساس مسئولیت جمعی بیشتر شود، احتمال موفقیت برنامه‌های مدیریت آب نیز افزایش خواهد یافت.

عضو هیئت علمی دانشگاه خاطرنشان کرد: دانشگاه‌ها در سال‌های گذشته پژوهش‌های ارزشمند و کاربردی متعددی در حوزه آب انجام داده‌اند و بخشی از این یافته‌ها نیز وارد عرصه اجرا شده است، اما ابعاد بحران آب به اندازه‌ای گسترده است که نیازمند پیوند مؤثرتر میان دانشگاه، دستگاه‌های اجرایی، بخش خصوصی و بهره‌برداران هستیم.
نظری در پایان اظهار کرد: با وجود همه چالش‌ها، نباید نسبت به آینده ناامید بود. حل بحران آب نیازمند زمان، برنامه‌ریزی بلندمدت، سرمایه‌گذاری مستمر و همکاری همه بخش‌هاست. اگر بتوانیم نگاه حفاظتی به آب را جایگزین نگاه مصرفی کنیم، تصمیم‌گیری‌ها را مبتنی بر علم و داده انجام دهیم و تمامی اجزای این مسئله را در قالب یک نظام منسجم و هماهنگ ببینیم، می‌توان امیدوار بود که مسیر پایدارتری برای مدیریت منابع آب کشور و استان البرز ترسیم شود..

وی اضافه کرد: همچنین دانشگاه در حوزه آبیاری هوشمند و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین از جمله حسگرها، داده‌های هواشناسی، تصاویر ماهواره‌ای و سامانه‌های تصمیم‌یار مبتنی بر هوش مصنوعی نیز فعالیت‌های پژوهشی گسترده‌ای را آغاز کرده است. این فناوری‌ها می‌توانند زمان و میزان دقیق آبیاری را تعیین کرده و موجب کاهش مصرف آب و افزایش عملکرد محصولات شوند.