سه سناریو برای رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی در تهران

علی شمسی پور، در گفتگو با خبرنگار مهر در تشریح موضع این مرکز در قبال طرح رایگان‌سازی حمل‌ونقل عمومی و جنجال‌های ایجاد شده پیرامون آن، اظهار داشت: در ابتدا باید گفت که مرکز مطالعات، پیرامون مسائل و موضوعاتی که با مدیریت شهری مرتبط می‌شود، بررسی‌های دقیق علمی، سیاستی و مشورتی انجام داده و نظرات کارشناسی و پژوهشی صورت گرفته را به مجموعه‌های مدیریت شهری اعلام می‌کند.

وی با تاکید بر اینکه پیشنهادی از سوی اعضای شورای شهر در حوزه رایگان شدن مترو و اتوبوس مطرح شد و شهرداری تهران نیز نگاهی به این موضوع داشت، گفت: در همین راستا یک گزارش سیاستی برای شهردار محترم و معاونین مربوطه تهیه و ارسال شد. این گزارش در واقع بررسی علمی پیشنهادات موجود، شناسایی نقاط ضعف و قوت طرح و همچنین مطالعات تطبیقی در سطح جهان را شامل می‌شد.

رئیس مرکز مطالعات و برنامه‌ریزی شهر تهران افزود: نهایتا یک بسته پیشنهادی برای تکمیل طرح اعضای شورا ارائه شده است. در این بسته تکمیلی، تلاش شد که نقاط ضعف و قوت طرح دیده و بهترین حالت ممکن در قالب سه پیشنهاد ارائه شود. در طرح اول، پیشنهاد شد تا تخفیف کلی یا جزئی بلیت به صورت یک مشوق در ازای استفاده از حمل و نقل عمومی ارائه شود. در طرح دوم که گزینه مطلوب تری به شمار می رود، این مولفه در نظر گرفته شد که می‌توان تخفیف بلیت به عنوان بخشی از سیاست بهبود ترافیک و کاهش مصرف انرژی با همکاری محدود دولت دنبال شود. یعنی بر اساس آن تهاتر و مدیریت یارانه های شهری و دولتی صورت بگیرد.

وی ادامه داد: در نهایت طرح سوم که طرح جامع‌تری هم است با راهبرد هوشمندسازی عادلانه هزینه های خدمات برای شهروندان و از طریق هدایت تخفیف‌ها به عنوان بخش کوچکی از تعامل رفتاری و عملی مردم سالار با شهروندان از سوی مدیریت شهری، اجرایی شود.

شمسی پور با انتقاد از نحوه بازتاب گزارش پیشنهادی مرکز در خصوص رایگان شدن مترو و اتوبوس در یکی از رسانه‌های مکتوب اظهار داشت: متاسفانه در یکی از رسانه‌ها از این موضوع سوءاستفاده شد؛ چرا که به روح حاکم بر گزارش تدوین شده از سوی مرکز دقت نشده و تمرکز صرفاً بر بخش‌هایی که نقاط ضعف این طرح را بیان کرده، متمرکز شده است؛ در حالی که پیشنهادات ما کاملاً جنبه تکمیلی برای ارائه هرچه بهتر طرح داشته است. از این رو به نظر می‌رسد که آن روزنامه ملزم به انجام اصلاحات در گزارش خود است و امکان این امر مطابق قانون وجود دارد.

وی با تاکید بر مثبت بودن رایگان‌سازی کامل حمل و نقل عمومی، درباره فواید بسیار این طرح، تصریح کرد: نظر شخصی‌ام آن است که پیاده‌سازی هوشمند و دقیق این طرح روندی کاملا مثبت است که منافع عظیمی را به همراه می آورد و به همین دلیل توصیه می کنم که حتما این موضوع به گونه‌ای مدیریت شود که اجرای آن در آینده هم ادامه داشته باشد.

رئیس مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران با ذکر دلایل سودمند بودن رایگان شدن حمل و نقل عمومی گفت: اولین دلیل آن، کسب رضایت مردم و مقبولیت عمومی است. یعنی در شرایطی که بسیاری از خدمات ارائه شده به مردم در حال افزایش قیمت است، می‌توان با کاهش قیمت در برخی حوزه‌ها مانند حمل و نقل عمومی، رضایت مردم را جلب کرد. از سوی دیگر ارزش ریالی سرمایه اجتماعی که کسب رضایت عمومی برای ما تولید می‌کند، بسیار فراتر از ارقامی است که درباره جنبه های اقتصادی این طرح مطرح می شود و ارزش اجتماعی فوق‌العاده زیادی برای کشور تولید می‌کند.

شمسی پور ادامه داد: نکته دوم این است که قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران بر مبنای رایگان‌سازی برخی خدمات از سوی دولت و نظام اسلامی به مردم، از جمله خدمات آموزشی و جبران هزینه‌های درمانی و بهداشتی از طریق بیمه‌ها تدوین شده؛ از این منظر، رایگان‌سازی حمل و نقل عمومی می‌تواند هم‌راستا با روح حاکم بر قانون اساسی کشور باشد. نکته سوم هم شرایط امروز کشور است، یعنی ما ناگزیر به ارائه تدبیری برای کاهش و صرفه‌جویی مصرف سوخت و انرژی هستیم و طبیعتا چنین اقدامی به کاهش مصرف کمک کرده و می توان با ترغیب مردم به استفاده از حمل و نقل عمومی به جای خودروی شخصی، مدیریت بهینه سوخت را محقق کرد.

وی با اشاره به تاثیر مثبت رایگان‌سازی حمل و نقل عمومی بر محیط زیست نیز تصریح کرد: عمده آلودگی ناشی از خودروهای شخصی است و با این کار می‌توان وضعیت محیط زیست را بهبود بخشید و قطعا این مسئله در کلان‌شهری همچون تهران که دارای پیچیدگی‌های فراوان است، تأثیرات فوق‌العاده‌ای بر جای می‌گذارد. همچنین این موضوع می‌تواند به کاهش ترافیک کمک کند. به عبارت دقیق تر اگر هم‌راستا با این اقدام، توسعه زیرساخت‌های حمل و نقل عمومی با همین سرعت فعلی ادامه یابد، اثرات مثبت ترافیکی قابل توجهی ایجاد شده و درصدی از بار ترافیک کاهش می‌یابد و تحقق این مسئله، می‌تواند از حیث روانی نیز تاثیرات مثبتی را برای مردم داشته باشد.

رئیس مرکز مطالعات تأکید کرد: نکته دیگر این است که می‌توان با رایگان‌سازی، بر فرهنگ استفاده از حمل و نقل عمومی نیز تأثیر گذاشت؛ بدین معنا که مردم بیشتر با حمل و نقل عمومی آشنا شده و تمایل بیشتری به استفاده از آن پیدا می‌کنند. بنابراین با یک مشوق می‌توان فرهنگی را نهادینه کرد و پس از آن، حتی در نبود مشوق نیز آن فرهنگ تداوم می‌یابد. می‌توان از طریق این مشوق، فرهنگ استفاده از حمل و نقل عمومی را میان مردم نهادینه کرد و نباید این مهم را نادیده گرفت که نهادینه‌سازی یک مسئله فرهنگی به خودی خود بسیار ارزشمند است.

وی تصریح کرد: بنابراین اگر تمام موارد یادشده را جمع‌بندی کرده و به ریال تبدیل کنید، شاید ارزشی معادل چند ده هزار میلیارد تومان یا بسیار بیشتر به دست آید. در برابر آن عددی که به عنوان درآمد شهرداری از این محل تصور می‌شود، این ارزش بسیار بیشتر است. اگر این اتفاق رقم بخورد و بتوان خدمات مطلوبی بدین شکل به مردم ارائه داد، این امکان فراهم می‌شود که یک ارزش افزوده فوق‌العاده برای کل مجموعه نظام ایجاد شود؛ این اقدام هم برای مردم برکت دارد، هم برای شهرداری و هم برای دولت و حکومت اسلامی.

شمسی پور در پاسخ به این نگرانی که ممکن است رایگان‌سازی در درآمدهای شهری اختلال ایجاد کند، اظهار داشت: نکته قابل توجه این است که اگر مدیریت شهری تلاش کند و در حوزه تبلیغات مترو و اتوبوس‌ها، تمهیدات جدید و خلاقانه‌ای به کار گیرد، یا در ساماندهی مشاغل در فضای زیرزمینی مترو مدیریت مناسبی انجام دهد، می‌تواند به درآمد فوق‌العاده‌ای از این محل برسد که حتی با بلیت فروشی نیز به آن نخواهد رسید. همچنین شهرداری می‌تواند با ارائه خدمات متنوع در مترو، مسیرهای درآمدی دیگری را هم به دست آورد.

رئیس مرکز مطالعات و برنامه ریزی شهر تهران افزود: اگر این حوزه به درستی مدیریت شود، نه تنها درآمد حاصل از فروش بلیت جبران خواهد شد، بلکه می‌توان منافع بسیار بیشتری نیز عاید شهرداری کرد. بنابراین به طور کلی به نظر می‌رسد رایگان‌سازی حمل و نقل عمومی برکت فوق‌العاده‌ای دارد. حتی اگر نقاط ضعف یا آسیب‌هایی هم برای این طرح متصور باشیم؛ چرا که هیچ طرح بی‌نقصی قابل تعریف نیست، باز هم باید گفت که ضعف های آن در برابر کوه عظیم منافعی که این اقدام دارد، مانند سنگ کوچکی است که قابل چشم پوشی خواهد بود.