بحران در اقتصاد سلامت؛ حدود نیمی از منابع هدر می‌رود

به گزارش خبرنگار مهر در شرایطی که نظام سلامت کشور با افزایش هزینه‌های درمان، رشد قیمت دارو و تجهیزات پزشکی، محدودیت منابع مالی و کمبود نیروی انسانی مواجه است؛ مدیریت بهینه منابع بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. با این حال، بخش قابل توجهی از هزینه‌های تحمیل‌شده به نظام درمانی نه صرفاً ناشی از کمبود اعتبارات، بلکه نتیجه هدررفت منابع در فرآیندهای مختلف درمانی و مدیریتی است. از تجویزهای غیرضروری دارو و آزمایش گرفته تا ضعف نظام ارجاع، نقص سیستم‌های اطلاعات بیمارستانی و دوباره‌کاری‌های درمانی، همگی عواملی هستند که سالانه هزینه‌های قابل توجهی را به مراکز درمانی، بیمه‌ها و بیماران تحمیل می‌کنند.

طی ماه‌های اخیر، مسئولان وزارت بهداشت، سازمان نظام پزشکی، سازمان غذا و دارو و جمعی از متخصصان حوزه سلامت بارها نسبت به ابعاد مختلف این اتلاف منابع هشدار داده‌اند و بر ضرورت اصلاح ساختارها، توسعه نظام ارجاع، تکمیل پرونده الکترونیک سلامت و مدیریت هوشمند منابع تأکید کرده‌اند. موضوعی که به اعتقاد کارشناسان، می‌تواند نقش مهمی در افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها و ارتقای کیفیت خدمات درمانی داشته باشد.

هدررفت حدود نیمی از منابع در نظام سلامت

هدرفت بسیار بالای منابع مالی یکی از بزرگترین چالش‌های نظام درمانی کشور است. دکتر محمد رییس‌زاده رئیس سازمان نظام پزشکی 15 اردیبهشت امسال در این خصوص صحبت از هدررفت 30 تا 40 درصدی منابع به میان آورد و اعلام کرد که با فرهنگسازی، نظارت بیمه‌ها، نظارت مسئولان بهداشت و درمان، رعایت اعضای جامعه پزشکی و همچنین بازنگری برخی آیین نامه‌ها در اعتباربخشی مراکز درمانی، می‌توان از این میزان پرت منابع در حوزه بهداشت و درمان جلوگیری و کمک بزرگی به بهداشت و درمان کشور کرد.

رییس‌زاده در این خصوص با درخواست از جامعه پزشکی برای مصرف بهینه و صرفه‌جویی عنوان کرد که این موضوع امسال یک انتخاب نیست بلکه الزام است.

مصرف بی‌رویه دارو و سرم؛ چالشی برای اقتصاد درمان

بخش زیادی از منابع اقتصادی کشور در حوزه دارو هدر می‌رود. دکتر محمدرضا ظفرقندی وزیر بهداشت درباره این چالش اخیراً اذعان کرد که میانگین تجویز دارو در هر نسخه در کشور ۴.۲ قلم و بیش از دو برابر میانگین جهانی است. این درحالی است که بنابر اعلام مراجع معتبر علمی، شاخص میانگین اقلام دارویی در هر نسخه باید کمتر از دو قلم دارو باشد.

وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی اردیبهشت امسال با اشاره به مصرف بی‌رویه و خارج از عرف سرم در کشور، گفته بود که مصرف سرم از ۱۳ میلیون در ماه به ۲۳ میلیون افزایش یافته است؛ در حالی که سرم، اصولا باید در بیمارستان و بر اساس نیاز بیماران مصرف شود اما برای هر بیماری و سرماخوردگی و در هر مرکزی حتی بدون توصیه‌های علمی، تزریق می‌شود.

ظفرقندی همچنین خاطرنشان کرد که باید با نظارت دقیق و سیاست‌گذاری صحیح، از مصرف غیرضروری و هدررفت منابع جلوگیری شود تا دسترسی بیماران واقعی به داروهای مورد نیاز تضمین شود. وزیر بهداشت همچنین ماه گذشته در این خصوص خاطرنشان کرد که باید در حوزه دارو با فرهنگسازی مناسب، تجویز و مصرف منطقی دارو مورد توجه جامعه پزشکی، بیماران و مردم قرار گیرد.

اصرار بیماران برای تجویز دارو و هدررفت منابع مالی در نظام سلامت

برخی معتقدند که یکی از دلایل مصرف بالای دارو در ایران و در نتیجه هدررفت منابع مالی، اصرار بیماران به تجویز است. دکتر محمد رییس‌زاده رئیس سازمان نظام پزشکی اردیبهشت امسال در این خصوص با تأکید بر اینکه تجویز اقلامی مانند سرم و آنتی‌بیوتیک باید با اندیکاسیون علمی و مصرف ضروری باشد نه با فشار بیمار، گفته بود که درمانگاه‌ها و پزشکان عمومی به خصوص در مصرف سرم، نهایت دقت را انجام دهند و با اندیکاسیون‌ تجویز شود.

رئیس سازمان نظام پزشکی تأکید کرده بود: تعداد اقلامی که در نسخ تجویز می‌شود باید دقت شده و رعایت شود. در بیمارستان‌ها و اتاق‌های عمل همکاران در مصرف وسایل باید نهایت دقت را به خرج دهند. در بخش‌ها هم همین طور. تصویربرداری‌های بدون اندیکاسیون باید کنترل شود؛ تمام این موارد فرهنگسازی می‌خواهد.

دکتر حانیه باقرشاهی متخصص قلب و عروق هم در این خصوص معتقد است که این مسئله علاوه بر ایجاد ازدحام در کلینیک‌ها، زمان انتظار بیماران را افزایش داده و موجب نارضایتی عمومی می‌شود. همچنین مراجعات غیرضروری به متخصصین معمولاً با درخواست آزمایش‌ها، تصویربرداری‌ها و اقدامات تشخیصی بیشتر همراه است که به افزایش هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم نظام سلامت منجر می‌شود.

دکتر محمد هاشمی سخنگوی سازمان غذا و دارو هم 20 اردیبهشت امسال با اشاره به چالش‌های اتلاف منابع در سیستم درمانی کشور و آثاری چون محدود شدن ظرفیت نظام بیمه‌ای برای پوشش داروهای نوین و تخصصی و تهدید پایداری مالی صندوق‌های بیمه‌ای، تأکید کرد که تجویزهای دست‌ودلبازانه و پُرنویسی نسخ موجب هدررفت منابع محدود نظام سلامت و محدود کردن ظرفیت نظام بیمه‌ای برای پوشش داروهای نوین و تخصصی می‌شود.

هاشمی تصریح کرد: تقاضا برای تجویز این اقلام در موارد فاقد ضرورت بالینی، همچنان به عنوان یک چالش مطرح است و نیازمند اطلاع‌رسانی شفاف و فرهنگ‌سازی مستمر در این زمینه هستیم.

چالش مراجعات غیرضروری به مراکز درمانی و استهلاک تجهیزات بیمارستانی

دکتر یوسف مجتهدی فوق تخصص نفرولوژی هم می‌گوید که هجوم غیرضروری، فشار و بار مضاعفی به تجهیزات وارد می‌کند و در نتیجه تجهیزات بیمارستانی دچار استهلاک می‌شوند. بیمارستان‌ها، هزینه‌ای برای استهلاک دستگاه‌ها دریافت نمی‌کنند؛ این در حالی است که تمام تجهیزات به بازنگری، سرویس و تعمیر نیاز دارند.

ضرورت مدیریت هوشمند منابع در نظام سلامت

دکتر عباس عبادی معاون پرستاری وزارت بهداشت هم 17 خرداد امسال به مسأله اتلاف منابع اقتصادی در سیستم درمانی کشور اشاره کرد و گفت: تا زمانی که نظام سلامت به سمت پیشگیری حرکت نکند، بار هزینه‌های درمان روزبه‌روز افزایش خواهد یافت. درمان به تنهایی پاسخگوی نیازهای نظام سلامت نیست و بسیار پرهزینه است.

وی خاطرنشان کرد: باید با اصلاح الگوی مصرف و حرکت به سمت مدیریت هوشمند منابع، از هدررفت هزینه‌ها جلوگیری شود؛ همان‌گونه که در سایر حوزه‌های خدمات عمومی برای مصرف، الگوهای مشخصی تعریف شده است.

خورشید وسکویی، مدیرکل دفتر ارتقای سلامت و خدمات پرستاری وزارت بهداشت هم اخیراً خاطرنشان کرد که ایجاد یک زنجیره هوشمند و یکپارچه، امکان پایش مستمر، مدیریت بهینه موجودی دارو، کاهش ضایعات دارویی و افزایش شفافیت در فرآیندهای دارودرمانی را فراهم می‌کند.

دکتر حانیه باقرشاهی متخصص قلب و عروق هم در مورد ضرورت مدیریت درست منابع در بخش درمان می‌گوید: در شرایط کنونی نظام سلامت کشور که با محدودیت‌های مالی، افزایش هزینه‌های تأمین تجهیزات و دارو، کمبود نیروی انسانی و رشد روزافزون تقاضا برای خدمات درمانی مواجه است، مدیریت صحیح منابع به یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های مدیران مراکز درمانی تبدیل شده است. در چنین شرایطی، هرگونه ناکارآمدی در فرآیندهای درمانی و اداری می‌تواند منجر به اتلاف منابع ارزشمند، افزایش هزینه‌های عملیاتی و کاهش کیفیت خدمات ارائه‌شده به بیماران شود.

دکتر مهدی انصاری مدیرکل آزمایشگاه‌های مرجع سازمان غذا و دارو هم فروردین امسال با تأکید بر لزوم پیشگیری از اتلاف منابع ملی در سیستم درمانی، خاطرنشان کرد: در زمینه مدیریت تجهیزات آزمایشگاهی، باید تعداد، نوع و وضعیت بهره‌برداری از دستگاه‌ها به‌ صورت شفاف و مبتنی بر شاخص‌های کمی و کیفی مورد رصد قرار گیرد.

وی گفت: استفاده بهینه از امکانات موجود نه تنها سبب پیشگیری از اتلاف منابع ملی می‌شود، بلکه فرصت‌های ارزشمند ارتقای کیفیت خدمات آزمایشگاهی را نیز فراهم می‌آورد. در همین خصوص به معاونت‌های غذا و داروی کشور که دارای آزمایشگاه کنترل کیفیت هستند؛ توصیه اکید می‌شود که با به کارگیری و بهره‌برداری کامل از تجهیزات آزمایشگاهی خود نسبت به استفاده بهینه و انجام وظایف قانونی برای خدمتگذاری به مردم از هیچ کوششی فروگذار نکنند.

ناکارآمدی نظام ارجاع و هزینه‌های تحمیل‌شده به بیمارستان‌ها/ پزشک خانواده؛ راهکاری برای مدیریت هزینه‌ها و منابع

ناکارآمدی نظام ارجاع و عدم موفقیت آن طی سال‌های اخیر، یکی دیگر از عوامل اتلاف منابع در نظام سلامت کشور است.

دکتر علیرضا رئیسی معاون بهداشت وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی 16 خرداد امسال با تأکید بر اهمیت اجرای برنامه ملی پزشکی خانواده و نظام ارجاع، این طرح را یکی از راهکارهای مهم برای تحقق عدالت در دسترسی مردم به خدمات سلامت دانست.

رئیسی خاطرنشان کرد که اجرای دقیق و کامل این برنامه می‌تواند به ارتقای شاخص‌های سلامت، توزیع عادلانه‌تر خدمات بهداشتی و درمانی، مدیریت بهتر منابع و هزینه‌ها و در نهایت افزایش کیفیت خدمات سلامت منجر شود.

ارجاع‌های غیرضروری؛ عامل کاهش بهره‌وری مراکز درمانی

دکتر حانیه باقرشاهی متخصص قلب و عروق درباره چالش نظام ارجاع می‌گوید: بررسی فرآیندهای جاری در مراکز درمانی نشان می‌دهد که بخش قابل توجهی از منابع مالی، انسانی و تجهیزاتی نه به دلیل کمبود امکانات، بلکه به علت نبود نظام ارجاع کارآمد هدر می‌رود. این مسئله ضرورت بازنگری جدی در برخی رویه‌های موجود را بیش از پیش آشکار می‌سازد.

باقرشاهی با بیان اینکه یکی از مهمترین عوامل کاهش بهره‌وری در مراکز درمانی، نبود نظام ارجاع مؤثر و استاندارد است، اظهار کرد: در بسیاری از موارد، بیماران بدون ارزیابی اولیه مناسب و بدون وجود اندیکاسیون مشخص، مستقیماً به متخصصین و فوق‌تخصصین ارجاع داده می‌شوند. این روند موجب افزایش غیرمنطقی مراجعات به درمانگاه‌ها و بخش‌های تخصصی شده و ظرفیت ارائه خدمات به بیماران واقعاً نیازمند را محدود می‌کند.

باقرشاهی در این خصوص توضیح داد: نبود سازوکار مشخص برای بازخورد متخصص به پزشک ارجاع‌دهنده، باعث گسست در فرآیند درمان و کاهش اثربخشی مراقبت‌های پزشکی شده است. در شرایط محدودیت منابع، ادامه چنین روندی می‌تواند فشار مضاعفی بر زیرساخت‌های درمانی وارد کرده و بهره‌وری کل مجموعه را تحت تأثیر قرار دهد.

دکتر یوسف مجتهدی فوق تخصص نفرولوژی هم در این خصوص معتقد است اگر سیستم ارجاع به درستی کار کند می‌تواند راه حلی برای بهبود این وضعیت باشد چون سیستم ارجاع، اجازه مراجعه بی‌دلیل به پزشک متخصص را نمی‌دهد و افراد باید خدمتی را که یک پزشک عمومی می‌تواند ارائه‌کند از پزشک خانواده دریافت‌کنند.

انجام درمان‌های تکراری به دلیل نقص سیستم اطلاعات بیمارستانی!

یکی دیگر از مهمترین چالش‌های سیستم درمانی کشور، نقص سیستم اطلاعات بیمارستانی (HIS) و پیش نرفتن آن طبق برنامه بوده است. مشکلات این سیستم هزینه‌های زیادی به اقتصاد کشور و نظام پزشکی و درمانی وارد کرده است.

دکتر حانیه باقرشاهی متخصص قلب و عروق در این خصوص می‌گوید: عدم یکپارچگی اطلاعات بیمار، ثبت ناقص سوابق پزشکی، نبود دسترسی سریع به نتایج اقدامات قبلی و محدودیت در تبادل اطلاعات بین بخش‌های مختلف یک بیمارستان و بیمارستان‌های مختلف، موجب شده است که بسیاری از اقدامات تشخیصی و درمانی به صورت تکراری انجام شود.

پرونده الکترونیک سلامت؛ وعده‌ای که هنوز کامل محقق نشده است

در این خصوص حامد رضایی کارشناس مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی 16 مهر سال گذشته با اشاره به رونمایی از پنجره پرونده الکترونیک سلامت در سال 1398، گفت: در دوره‌های مختلف تلاش شد این پنجره برای شهروندان فراهم شود، اما به دلایل مختلف اجرا نشد و در حال حاضر نیز یکی از تکالیف وزارت بهداشت، فراهم کردن نمایش پرونده الکترونیک سلامت است.

وی با بیان اینکه باید زیرساختی وجود داشته باشد که اطلاعات بیمار ثبت شود و از طرفی سامانه‌ها برای پردازش‌ها نیازمند ساختارهای تبادل اطلاعات هستند، گفت که چنین ساختاری بین وزارت بهداشت و سازمان بیمه سلامت و سازمان غذا و دارو و غیره شکل گرفته است.

سلامت الکترونیک و معضل حفاظت از حریم خصوصی بیماران

امین بیگلرخانی رئیس سابق مرکز مدیریت آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی هم در این خصوص گفته بود که مهمترین موضوع در زمینه سلامت الکترونیک، قانون حفاظت از حریم خصوصی بیماران است که در حال حاضر چنین قانونی نداریم.

بیگلرخانی با بیان اینکه محرمانگی و اصالت داده در این زمینه اهمیت دارد، اعلام کرد که هنوز قوانین مربوط به محرمانگی داده‌ها تدوین نشده و در نتیجه مردمی شدن استفاده از این اطلاعات و داده‌ها، حلقه مفقوده است.

سمیه عابدیان معاون سابق مرکز آمار و فناوری اطلاعات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی هم در این خصوص اظهار کرده بود: پیش شرط موفقیت نظام سلامت الکترونیک، حکمرانی داده‌ها است و اگر نتوانیم به درستی تعیین کنیم چه کسی به داده‌ها دسترسی دارد و چه کسی مسئول حفظ امنیت داده است و چه کسی می‌تواند از داده‌ها بهره برداری کند، نظام سلامت الکترونیک بر پایه‌های غیر استواری بنا شده است. باید مشخص شود که هدف از دسترسی به داده‌های سلامت چیست؛ هدف‌ها می‌تواند تشخیص‌های بالینی و تحقیقات باشد.

رضا کاشف قربان پور دکتری اقتصاد و کارشناس تامین اجتماعی هم درباره سیستم HISهای بیمارستانی گفته بود که این سیستم‌ها فقط یک سیستم نگهداری داده‌های مالی بوده کمتر به سراغ پرونده الکترونیک سلامت رفته است. در حال حاضر حدود ۲۰ تا ۳۰ مورد HIS بیمارستانی وجود دارد و حتی یک مورد این نرم افزارها استاندارد HL7 را ندارد که استاندارد پایه داده‌های سلامت الکترونیک محسوب می‌شود. وقتی هنوز چنین استانداردی وجود ندارد، چطور می‌توان انتظار داشت که پرونده الکترونیک سلامت را شکل داد و از داده‌های بیمارستانی استفاده کرد.

معضل آزمایش‌های تکراری و ضربه به اقتصاد سلامت

این چالش و نهایی نشدن سیستم HIS چالش‌های متعددی برای سیستم درمانی به دنبال داشته و منجر به هدررفت منابع شده است. دکتر حانیه باقرشاهی متخصص بیماری‌های قلب و عروق در این خصوص معتقد است که به طور مکرر مشاهده می‌شود که بیمار طی یک دوره بستری یا مراجعات متعدد، آزمایش‌های مشابه، اکوکاردیوگرافی، تصویربرداری‌ها و سایر اقدامات پاراکلینیکی را بیش از یک بار انجام می‌دهد؛ نه به دلیل نیاز پزشکی، بلکه به دلیل عدم دسترسی آسان به اطلاعات قبلی یا نبود اطمینان نسبت به نتایج ثبت‌شده در سیستم. این مسئله علاوه بر تحمیل هزینه‌های قابل توجه به بیمارستان و بیمار، موجب اشغال ظرفیت بخش‌های تشخیصی،افزایش زمان بستری و افزایش زمان انتظار سایر بیماران می‌شود.

باقرشاهی می‌گوید: نقص در HIS همچنین باعث افزایش بار اداری کارکنان شده است. در بسیاری از موارد، اطلاعات مشابه در چندین بخش و سامانه به صورت تکراری ثبت می‌شوند که علاوه بر اتلاف زمان، احتمال بروز خطاهای انسانی را نیز افزایش می‌دهد. زمانی که پزشک، پرستار یا کارمند اداری بخش مهمی از وقت خود را صرف جستجوی اطلاعات یا ثبت مجدد داده‌ها می‌کند، فرصت کمتری برای ارائه خدمات مؤثر به بیمار باقی می‌ماند.

این متخصص قلب و عروق می‌افزاید: بخش دیگری از اتلاف منابع به انجام آزمایش‌ها و اقدامات تشخیصی غیرضروری مربوط می‌شود. در برخی موارد، این مسئله ناشی از درخواست و اصرار بیماران است و در مواردی نیز به دلیل نبود راهنماهای بالینی مؤثر یا نگرانی‌های ناشی از مسائل حقوقی رخ می‌دهد. هر آزمایش یا اقدام تشخیصی غیرضروری علاوه بر هزینه مستقیم، زنجیره‌ای از هزینه‌های جانبی را نیز ایجاد می‌کند؛ از مصرف کیت‌ها و مواد آزمایشگاهی گرفته تا استهلاک تجهیزات، اشغال نیروی انسانی و افزایش حجم کار واحدهای پشتیبان. در شرایط محدودیت اقتصادی، تداوم چنین روندی می‌تواند بخش قابل توجهی از منابع بیمارستان را بدون ایجاد ارزش درمانی واقعی مصرف کند.

منابع انسانی؛ قربانی خاموش ناکارآمدی‌های نظام سلامت

اشغال نیروی انسانی و افزایش حجم کار بر اثر نقص سیستم HIS در حالی است که به اعتقاد عباس عبادی معاون پرستاری وزارت بهداشت، مهمترین و در عین حال پیچیده‌ترین بخش نظام سلامت، مدیریت منابع انسانی است. ما با نیروهایی با نیازها و انتظارات متفاوت مواجه هستیم و مدیریت این حوزه نیازمند سیاست‌گذاری دقیق و پایدار است.

این موضوع توسط خورشید وسکویی، مدیرکل دفتر ارتقای سلامت و خدمات پرستاری وزارت بهداشت هم مورد اشاره قرار گرفته و عنوان شده بود که این یکی از چالش‌های جدی نظام سلامت است و حتی می‌تواند باعث بروز خطاهای دارویی و پیامدهای ناخواسته‌ای برای بیماران و کارکنان نظام سلامت شود.