ایجاد «بیوبانک بافت مغز» تا ۱۴۰۷؛ نگهداری بافت‌های مغزی برای مطالعات

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، نشست خبری دستاوردهای یک‌ساله و برنامه‌های پیش‌روی ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی با حضور عطااله پورعباسی دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی، صبح امروز ۱۴ دی‌ماه ۱۴۰۴ در محل این معاونت برگزار شد.

پورعباسی در ابتدای سخنان خود، با اشاره به سند توسعه علوم و فناوری‌های شناختی مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی، اولین مأموریت این ستاد را حرکت در جهت نیل به مرجعیت علمی در علوم و فناوری‌های شناختی، با تأکید ویژه بر گفتمان تطبیقی دانش شناختی با گنجینه‌های علوم دینی و اسلامی عنوان کرد و گفت: مأموریت دوم، تلاش برای دستیابی به استقلال فناورانه در حوزه فناوری‌های شناختی است تا کشور از فناوری‌های عصب‌شناختی، به‌ویژه در زمینه‌های درمانی، بی‌نیاز شود.

وی افزود: سومین محور، کاربردی‌سازی نتایج پژوهش‌ها و تجاری‌سازی دانش تولید شده در این حوزه است. در نهایت، مأموریت چهارم و بسیار مهم ستاد، کمک به رفع کاستی‌ها و مدیریت اختلالات شناختی، خصوصاً در دو طیف سنی کودکان و نوجوانان و همچنین سالمندان است که بار سنگینی را به کشور تحمیل می‌کنند.

پورعباسی، در ادامه به تشریح زیست‌بوم علوم شناختی شکل‌گرفته در کشور طی حدود ۱۵ سال گذشته پرداخت و اظهار داشت: هم‌اکنون حدود ۸ تا ۹ هزار پژوهشگر در این حوزه فعالیت دارند که یا به‌صورت مستقیم در این رشته‌ها تحصیل کرده‌اند یا از رشته‌های دیگر نظیر روانشناسی، روانپزشکی و حتی رشته‌های فنی و مهندسی به این حوزه مهاجرت کرده‌اند. با این حال، با توجه به سرانه، این تعداد هنوز کم است و ما نیازمند تربیت نیروی انسانی متخصص بیشتری هستیم.

وی افزود: در حوزه شرکت‌ها نیز حدود ۱۵۰ تا ۱۶۰ شرکت فعال داریم که از این میان، حدود هفتاد شرکت موفق به کسب عنوان دانش‌بنیان شده‌اند. با این وجود، تعداد فناوران ما که حدود ۸۰۰ تا یک‌هزار نفر تخمین زده می‌شوند، در مقایسه با نیاز کشور و استانداردهای جهانی که تعداد فناوران را سه تا چهار برابر پژوهشگران در نظر می‌گیرند، بسیار اندک است و باید برای گسترش این بخش تلاش کنیم.

بهره‌مندی بیش از دو هزار پژوهشگر از آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز

بخش دیگری از سخنان دبیر ستاد به معرفی زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری اختصاص یافت. او به آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز به عنوان یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌ها اشاره کرد که در زمان تأسیس در خاورمیانه بی‌نظیر بوده و تاکنون به بیش از دو هزار پژوهشگر خدمات ارائه کرده است. زیرساخت مهم دیگر، آزمایشگاه ملی نخستین‌سانان است که با پیشرفت ۸۰ درصدی و با مشارکت پژوهشگاه رویان در حال تکمیل است و پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال ۱۴۰۵ به بهره‌برداری برسد.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی تصریح کرد: یکی از زیرساخت‌های بسیار مهمی که در حوزه علوم شناختی شکل گرفته، استفاده از ظرفیت آزمایشگاه‌های دانشگاهی در سطح استان‌هاست که خدمات خود را در بستر شبکه ملی آزمایشگاهی کشور ارائه می‌کنند. اتصال آزمایشگاه‌های شناختی به این شبکه می‌تواند بار بزرگی را از دوش پژوهشگران بردارد و دسترسی آن‌ها به تجهیزات و خدمات تخصصی را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.

پورعباسی اظهار کرد: این اقدام می‌تواند زمینه توسعه عادلانه امکانات و تجهیزات آزمایشگاهی را در کشور فراهم کند و امکان بهره‌مندی پژوهشگران حوزه شناختی در نقاط مختلف کشور را بهبود ببخشد.

راه‌اندازی پایگاه ملی داده‌های شناختی در آینده نزدیک

دبیر ستاد علوم شناختی، همچنین از برنامه‌ریزی برای سه زیرساخت جدید در آینده نزدیک خبر داد و گفت: اولین مورد، راه‌اندازی پایگاه ملی داده‌های شناختی است که با هدف گردآوری، طبقه‌بندی و به اشتراک‌گذاری داده‌هایی نظیر تصاویر مغزی، هزینه پژوهش را به شکل چشمگیری کاهش خواهد داد.

وی تأکید کرد: این اقدام نقش مؤثری در کاهش هزینه‌های پژوهش و تسریع روند تحقیقات علمی ایفا خواهد کرد.

زیرساخت دوم، مرکز ملی کارآزمایی‌های بالینی نوروتکنولوژی خواهد بود که به عنوان یک آزمایشگاه مرجع، وظیفه اعتبارسنجی و صدور مجوز برای مطالعات بالینی فناوری‌های عصبی را بر عهده خواهد داشت تا مصرف‌کنندگان از استاندارد محصولات اطمینان حاصل کنند.

وی افزود: یکی از نقش‌های اصلی ستاد علوم و فناوری‌های شناختی، انجام وظیفه تنظیم‌گری در حوزه تجهیزات و فناوری‌های عصب‌شناختی است و برای تحقق این مأموریت، وجود یک مرکز ملی و آزمایشگاه مرجع ضروری است تا فرآیندهای اعتباربخشی، مطالعات بالینی و صدور مجوزها از این مسیر انجام شود.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی تصریح کرد: بر این اساس، هر فناوری شناختی که در کشور توسعه پیدا کند، باید مراحل اعتباربخشی و مطالعات بالینی خود را در این مرکز طی کند و پس از تأیید آزمایشگاه مرجع، در اختیار مصرف‌کنندگان نهایی قرار گیرد.

پورعباسی اظهار کرد: در این روند، درمانگران و جامعه هدف می‌توانند از استاندارد بودن و ایمنی فناوری‌های شناختی اطمینان خاطر داشته باشند.

بهره‌برداری از بانک زیستی تا پایان برنامه هفتم توسعه

به گفته این مقام مسئول، سومین زیرساخت نیز بیوبانک بافت مغز است که امکان نگهداری و مطالعه بافت‌های مغزی حاصل از جراحی‌ها و مطالعات مختلف را برای تمام پژوهشگران کشور فراهم می‌سازد.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی افزود: در این بانک زیستی، بافت‌های مغزی به‌صورت کامل یا بخش‌هایی از بافت مغز که در جریان جراحی‌ها یا مطالعات پژوهشی به دست می‌آید، نگهداری می‌شود تا به‌عنوان منبعی برای انجام تحقیقات علمی در اختیار پژوهشگران قرار گیرد.

پورعباسی تصریح کرد: در حال حاضر، راه‌اندازی پایگاه‌های داده‌ای و بانک‌های زیستی از رویکردهای مهم جهانی برای کاهش هزینه‌های پژوهش به شمار می‌رود و هر دو زیرساخت در حوزه علوم شناختی کشور پیش‌بینی شده است.

به گفته وی، مسائل حقوقی این زیرساخت‌ها برطرف شده و مراحل اجرایی آن‌ها آغاز شده است و پیش‌بینی می‌شود فاز بهره‌برداری از این پروژه‌ها تا پایان برنامه هفتم توسعه و حدود سال ۱۴۰۷ محقق شود.

پورعباسی در پاسخ به سوال مطرح‌شده درباره وضعیت فناوری‌های شناختی در کشور اظهار کرد: در حوزه فناوری‌های شناختی، کشور در بخش‌های مختلفی وارد شده است که یکی از مهم‌ترین و فعال‌ترین آن‌ها، حوزه فناوری‌های تنظیم عصبی است.

وی افزود: فناوری‌های تحریک عصبی که امروز در کشورهای پیشرفته جهان مورد استفاده قرار می‌گیرد، در کشور ما نیز توسعه یافته و فناوری تحریک عصبی به‌طور کامل در داخل کشور وجود دارد و بخش قابل توجهی از این فناوری‌ها نیز به مرحله تجاری‌سازی رسیده است.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی تصریح کرد: در حال حاضر، شرکت‌های ایرانی دستگاه‌ها و فناوری‌های مختلفی در حوزه تحریک عصبی و تحریک الکتریکی و مغناطیسی تولید کرده‌اند و استانداردهای این دستگاه‌ها و فناوری‌ها تقریباً در سطح استانداردهای جهانی قرار دارد و روند اخذ و رعایت استانداردها به‌خوبی در حال انجام است.

پورعباسی با اشاره به تنوع تجهیزات شناختی تولید داخل گفت: این فناوری‌ها طیفی از دستگاه‌های ثبت سیگنال را شامل می‌شود که از تجهیزات پایه‌ای مانند دستگاه‌های ثبت سیگنال مغزی آغاز شده و تا دسته‌های پیشرفته‌تری مانند ثبت عمقی سیگنال‌ها و تجهیزات پیشرفته تصویربرداری مغزی ادامه پیدا می‌کند.

وی افزود: در این حوزه، شرکت‌های فناور داخلی عملکرد بسیار مناسبی داشته‌اند و امروز می‌توان گفت که در بخش ثبت سیگنال‌های مغزی، دستگاه‌های به‌روز در داخل کشور تولید می‌شود و چندین شرکت فناور به‌صورت فعال در این زمینه فعالیت می‌کنند.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی ادامه داد: در حوزه فناوری‌های پیشرفته تصویربرداری عصبی نیز خوشبختانه دستگاه‌های تولید داخل برای کاربردهای حیوانی و پژوهشی در کشور توسعه یافته و در حال استفاده است.

پورعباسی تصریح کرد: در حال حاضر چندین آزمایشگاه مهم در کشور از جمله در دانشگاه علوم پزشکی تهران و دانشگاه تربیت مدرس، از فناوری‌های تصویربرداری عصبی تولید داخل که در سطح تجهیزات مرجع جهانی قرار دارد، استفاده می‌کنند و این موضوع یک پیشرفت بسیار ارزشمند در حوزه علوم شناختی محسوب می‌شود.

ارتقای MRI سه تسلا به کیفیت هفت تسلا با فناوری بومی

وی درباره تجهیزات تصویربرداری بزرگ و بالینی گفت: در حوزه دستگاه‌های تصویربرداری بزرگ و مرسوم بالینی، دستاورد فناوران داخلی بیشتر در زمینه توسعه نرم‌افزارهای متناسب با این دستگاه‌ها و همچنین به‌روزرسانی و ارتقای دانش فنی آن‌ها بوده است که خوشبختانه این توانمندی در کشور وجود دارد.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی افزود: جالب است بدانید که با استفاده از نرم‌افزارهای پیشرفته‌ای که در داخل کشور توسعه یافته، تصاویر استخراج‌شده از دستگاه‌های تصویربرداری موجود با دقت و کیفیتی معادل گزارش‌های دستگاه‌های ام آر آی ۷ تسلا تحلیل و گزارش می‌شود.

پورعباسی توضیح داد: در واقع با توسعه یک نرم‌افزار بومی، این امکان فراهم شده است که از دستگاه‌های تصویربرداری سه تسلا، تصاویری با کیفیت بسیار بالاتر استخراج شود و این موضوع یک فناوری بسیار ارزشمند است که اکنون در اختیار درمانگران، پزشکان و متخصصان کشور قرار دارد و مورد استفاده قرار می‌گیرد.

وی در ادامه به موضوع بانک‌های زیستی اشاره کرد و گفت: در حال حاضر یکی از دانشگاه‌های کشور یک بیوبانک را با تعداد محدودی نمونه راه‌اندازی کرده و ممکن است نمونه‌های مشابهی نیز به‌صورت پراکنده در سایر دانشگاه‌ها وجود داشته باشد.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی تصریح کرد: با این حال، زمانی که صحبت از ایجاد بانک ملی مغز و بانک‌های زیستی ملی می‌شود، الزامات خاصی مطرح است که از جمله آن‌ها می‌توان به امکان دسترسی پژوهشگران به نمونه‌های بافتی، تعیین چارچوب‌های مشخص برای حقوق معنوی و اخذ رضایت‌نامه‌های قانونی از صاحبان نمونه‌ها اشاره کرد.

پورعباسی افزود: به همین دلیل، ایجاد یک بانک ملی نیازمند ساختار منسجم، ضوابط حقوقی مشخص و مدیریت متمرکز است.

وی در پاسخ به پرسشی درباره محل استقرار این زیرساخت‌ها گفت: در حال حاضر، بخش عمده این آزمایشگاه‌ها و بانک‌های زیستی در تهران مستقر شده‌اند، اما توسعه آن‌ها در سایر استان‌ها نیز در دستور کار قرار دارد و این موضوع مستلزم رعایت ملاحظات فنی، حقوقی و اجرایی است.

دبیر ستاد علوم و فناوری‌های شناختی همچنین خاطرنشان کرد: در هفته‌های اخیر، هیأت‌هایی از برخی کشورها از این آزمایشگاه‌ها و زیرساخت‌های شناختی بازدید کرده‌اند که این بازدیدها نشان‌دهنده جایگاه قابل توجه ظرفیت‌های فناورانه کشور در این حوزه است.

هیچ سقفی برای حمایت از طرح‌های نوآورانه در حوزه علوم شناختی نداریم

وی در خصوص جایگاه علمی ایران گفت: ما تقریباً در تمامی حوزه‌های علوم شناختی، از جمله علوم اعصاب و علوم رفتاری، جزو بیست کشور اول جهان به لحاظ حجم تولیدات علمی هستیم. در منطقه نیز تا سال گذشته رتبه اول را داشتیم و امیدواریم امسال دوباره به جایگاه اصلی خود بازگردیم.

پورعباسی با تأکید بر اینکه هیچ سقف و محدودیتی برای حمایت از شرکت‌های فناور و طرح‌های نوآورانه در حوزه علوم شناختی وجود ندارد، از همکاری‌های بین‌نهادی خبر داد.

او به طرح مشترک با وزارت بهداشت برای آموزش و توانمندسازی سه هزار روانشناس شاغل در شبکه بهداشت کشور در زمینه سلامت شناختی تا پایان سال ۱۴۰۵ اشاره کرد. همچنین از همکاری با سازمان آموزش و پرورش استثنایی برای تجهیز مراکز غربالگری اختلالات شناختی در کودکان و نوجوانان خبر داد تا با تشخیص بهنگام، اقدامات پیشگیرانه و درمانی از سنین پایه آغاز شود.