مشارکت اجتماعی؛ کلید افزایش تاب‌آوری در بحران‌ها

به گزارش خبرگزاری مهر، شاهین مظفری معاون آموزش و مشارکت جامعه‌محور سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران با اشاره به اینکه بدون توجه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی، مدیریت بحران اثربخش نخواهد بود، گفت: مدیریت بحران صرفاً به تجهیزات و اقدامات عملیاتی محدود نمی‌شود و بدون شناخت ویژگی‌های فرهنگی، اجتماعی و رفتاری جامعه، دستیابی به نتایج پایدار و مؤثر امکان‌پذیر نخواهد بود. تجربه‌های سال‌های اخیر نشان داده است که میزان موفقیت در مدیریت بحران تنها وابسته به امکانات فنی نیست، بلکه سطح اعتماد اجتماعی، فرهنگ مشارکت، مسئولیت‌پذیری عمومی و نحوه تعامل میان مردم و نهادهای مسئول نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در این زمینه دارد.

وی با بیان اینکه مفهوم «فرهنگ بحران» در سال‌های اخیر به یکی از موضوعات مهم حوزه مدیریت بحران تبدیل شده است، افزود: این مفهوم مجموعه‌ای از نگرش‌ها، رفتارها، ارزش‌ها و الگوهای ارتباطی را دربرمی‌گیرد که نحوه مواجهه جامعه با بحران‌ها را شکل می‌دهد.

به گفته این پژوهشگر فعال حوزه مدیریت بحران، بسیاری از چالش‌های موجود در مدیریت بحران، ریشه‌های فرهنگی و اجتماعی دارند و توجه به این ابعاد می‌تواند به کاهش مشکلات و افزایش اثربخشی اقدامات امدادی کمک کند.

مظفری رابطه فرهنگ و بحران را رابطه‌ای متقابل توصیف کرد و گفت: برخی الگوهای فرهنگی می‌توانند زمینه‌ساز شکل‌گیری بحران شوند و در مقابل، بحران‌ها نیز فرهنگ و سبک زندگی جامعه را تغییر می‌دهند.

وی با اشاره به تجربه همه‌گیری کرونا خاطرنشان کرد: این بحران بسیاری از رفتارهای اجتماعی، شیوه‌های آموزشی و سبک ارتباطات اجتماعی را دگرگون کرد. همبستگی اجتماعی، باورهای دینی، مشارکت داوطلبانه و احساس مسئولیت جمعی از جمله ظرفیت‌های فرهنگی مؤثر در عبور از بحران‌هاست و این عناصر می‌توانند نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری اجتماعی ایفا کنند.

معاون آموزش و مشارکت جامعه‌محور سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران همچنین با اشاره به برخی بحران‌های داخلی از جمله حادثه سیل امامزاده داوود، تصریح کرد: در چنین حوادثی، علاوه بر مسائل فنی و عملیاتی، نوع مواجهه فرهنگی و اجتماعی نیز بر روند مدیریت بحران اثرگذار است. گاهی انتظارات عمومی یا بازنمایی رسانه‌ای بحران می‌تواند بر ساختار فرماندهی و تمرکز عملیاتی تأثیر بگذارد.

مظفری در ادامه بر ضرورت توجه به ویژگی‌های فرهنگی مناطق مختلف تأکید کرد و گفت: تفاوت‌های قومی، زبانی و اجتماعی هر منطقه باید در برنامه‌ریزی‌های بحران مورد توجه قرار گیرد، زیرا شناخت حساسیت‌های فرهنگی و سبک زندگی مردم، نقش مهمی در ایجاد ارتباط مؤثر میان امدادگران و آسیب‌دیدگان دارد. در مواردی، کمک‌های امدادی به دلیل ناهماهنگی با فرهنگ و نیازهای جامعه هدف، اثربخشی لازم را نداشته‌اند. به عنوان نمونه، در برخی بحران‌ها نوع اقلام غذایی یا تجهیزات امدادی با سبک زندگی و شرایط فرهنگی مردم منطقه همخوانی نداشته است.

وی همچنین بر اهمیت حفظ کرامت انسانی در مدیریت بحران تأکید کرد و افزود: در عصر شبکه‌های اجتماعی، نحوه بازنمایی بحران‌ها و انتشار تصاویر آسیب‌دیدگان اهمیت زیادی دارد و در کنار اطلاع‌رسانی، باید شأن و عزت نفس افراد نیز حفظ شود.

معاون سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، توسعه فرهنگ مشارکت مردمی را از دیگر الزامات مدیریت بحران دانست و اظهار کرد: تجربه گروه‌های داوطلب «دوام» نشان داده است که شهروندان ایرانی ظرفیت بالایی برای حضور در فعالیت‌های امدادی و اجتماعی دارند و این سرمایه اجتماعی می‌تواند در افزایش تاب‌آوری شهری نقش مهمی ایفا کند.

وی با تأکید بر ضرورت تقویت فرهنگ پیشگیری گفت: بسیاری از خسارت‌های ناشی از بحران‌ها با آموزش عمومی، آمادگی و اقدامات پیشگیرانه قابل کاهش است و آموزش مهارت‌های مرتبط با مدیریت بحران باید از دوران کودکی در نظام آموزشی مورد توجه قرار گیرد.

مظفری همچنین بر لزوم استفاده از ظرفیت جامعه‌شناسان، روان‌ شناسان، مددکاران اجتماعی و متخصصان فرهنگی در کنار نیروهای امدادی و فنی تأکید کرد و گفت: مدیریت بحران موفق نیازمند هماهنگی نهادی، اعتماد متقابل و توجه همزمان به ابعاد انسانی، فرهنگی و اجتماعی است.

وی در پایان خاطرنشان کرد: آینده مدیریت بحران در گرو توجه جدی به «فرهنگ بحران» است و هرچه آموزش عمومی، مشارکت اجتماعی و اعتماد عمومی تقویت شود، جامعه در برابر بحران‌ها تاب‌آورتر خواهد شد.