قرآن در زندگی روزمره؛ از تلاوت تا کنشگری اجتماعی

خبرگزاری مهر، گروه استان ها: در آستانه ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن کریم، مسئله بازگشت قرآن به متن زندگی بیش از هر زمان دیگری مورد توجه قرار گرفته است.

طی چهار دهه گذشته، جمهوری اسلامی ایران در حوزه‌های قرائت، تجوید، حفظ و برگزاری محافل قرآنی پیشرفت‌های قابل توجهی داشته است. مسابقات بین‌المللی، گسترش خانه‌های قرآن، توسعه فعالیت‌های آموزشی و رسانه‌ای، همگی نشان‌دهنده رشد کمی و کیفی فعالیت‌های قرآنی در کشور بوده‌اند.

اما در سال‌های اخیر، دغدغه‌ای تازه و عمیق‌تر مطرح شده است. عبور از انس شکلی با قرآن و حرکت به سمت تدبر و عمل اجتماعی به قرآن. یعنی قرآن نه فقط کتابی برای تلاوت و حفظ، بلکه منشوری برای سبک زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی باشد.

در همین راستا، گفتگویی با عباسعلی گرزین مدیرکل سازمان تبلیغات اسلامی استان گلستان انجام شده که در ادامه، متن کامل آن ارائه می‌شود.

*در آستانه ماه مبارک رمضان، ماهی که به‌عنوان بهار قرآن شناخته می‌شود و فضای عمومی جامعه بیش از هر زمان دیگری با مفاهیم دینی و معنوی پیوند می‌خورد، بفرمایید امسال چه رویکردی را برای بهره‌گیری عمیق‌تر از ظرفیت این ماه در نظر گرفته‌اید؟ با توجه به اینکه در سال‌های گذشته تمرکز زیادی بر تلاوت، حفظ و برگزاری محافل قرآنی بوده، آیا زمان آن نرسیده که گام بعدی را در جهت تعمیق فهم و تدبر در قرآن برداریم؟

همان‌طور که اشاره کردید، ما طی چهار دهه گذشته در حوزه قرائت، تجوید و حفظ قرآن پیشرفت‌های بسیار خوبی داشته‌ایم و این‌ها سرمایه‌های ارزشمند فرهنگی کشور است. اما قرآن کریم تنها برای خواندن و حفظ کردن نازل نشده؛ بلکه برای فهمیدن، تدبر کردن و عمل کردن نازل شده است.

امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند آن هستیم که از انس با الفاظ عبور کنیم و به انس با مفاهیم و سپس به التزام عملی برسیم. هدف ما این است که قرآن به یک برنامه جامع زندگی تبدیل شود؛ یعنی در رفتار فردی، در روابط خانوادگی، در تعاملات اجتماعی و حتی در نوع مواجهه ما با چالش‌ها و مسائل روز، حضور فعال داشته باشد.

*باتوجه به طرح «زندگی با آیه‌ها»توضیح دهید این طرح دقیقاً با چه هدفی طراحی شده، چه تفاوتی با برنامه‌های سنتی قرآنی دارد و چگونه می‌خواهد تدبر در قرآن را از یک فعالیت فردی محدود به یک جریان فراگیر اجتماعی تبدیل کند؟

طرح ملی قرآنی «زندگی با آیه‌ها» حاصل یک دغدغه جدی است؛ دغدغه اینکه چگونه می‌توان قرآن را از حاشیه زندگی به متن زندگی آورد. در این طرح، هر سال تعدادی آیه منتخب ـ امسال ۳۰ آیه ـ انتخاب شد که هر کدام ناظر به یک نیاز واقعی جامعه است.

تفاوت این طرح با برنامه‌های سنتی در این است که ما صرفاً به تلاوت یا حتی تفسیر کلاسیک اکتفا نمی‌کنیم، بلکه تلاش می‌کنیم هر آیه را به یک «مسئله زندگی» گره بزنیم. مثلاً وقتی قرآن درباره نوع مواجهه با والدین، فرزندان، همسایگان، دوستان یا حتی دشمنان سخن می‌گوید، ما این آیات را در قالب گفتگو، کارگاه، محفل و بسته‌های آموزشی وارد زندگی مردم می‌کنیم.

هدف نهایی این است که هر فرد از خود بپرسد این آیه دقیقاً چه تغییری باید در رفتار من ایجاد کند.

*شما تأکید ویژه‌ای بر خانه‌ها و مدارس دارید. با توجه به گستردگی جامعه هدف، چرا این دو محیط را در اولویت نخست قرار داده‌اید و چه برنامه عملیاتی مشخصی برای اثرگذاری در این دو کانون مهم اجتماعی در نظر گرفته‌اید؟

واقعیت این است که امروز بیشترین سرمایه‌گذاری جریان‌های فرهنگی معارض بر خانواده و نسل نوجوان است. اگر خانواده تقویت شود و مدرسه به محیطی هویت‌ساز تبدیل گردد، بسیاری از آسیب‌های اجتماعی کاهش می‌یابد.

به همین دلیل، ما دو اولویت اصلی داریم،اول، خانه‌ها؛ با تأکید بر جلسات خانگی قرآن. پیشنهاد ما این است که خانواده‌ها حتی با یک آیه در روز، دور هم بنشینند، بخوانند، فکر کنند و گفتگو کنند. همین گفتگوها بذر تدبر را در دل فرزندان می‌کارد.

دوم، مدارس؛ با همکاری آموزش و پرورش، برنامه‌ای طراحی شده که دانش‌آموزان صرفاً شنونده نباشند، بلکه خودشان سفیران قرآنی شوند. یعنی مفاهیم آیات منتخب را در قالب فعالیت‌های فرهنگی، هنری و اجتماعی در مدرسه ترویج دهند.

*برای اینکه این طرح به‌صورت علمی و اثرگذار اجرا شود، طبیعتاً نیازمند تولید محتوای متناسب با گروه‌های سنی و صنفی مختلف هستید. درباره بسته‌های محتوایی طراحی‌شده برای کودکان، نوجوانان، مربیان، معلمان، هنرمندان و سایر اقشار توضیح دهید و بفرمایید چه نوآوری‌هایی در این حوزه صورت گرفته است؟

بله، یکی از نقاط قوت امسال، تنوع و تخصصی بودن محتواهاست.ما معتقدیم هر قشر باید متناسب با زبان و نیاز خود با قرآن ارتباط بگیرد.

برای کودکان، نقاشی‌هایی طراحی شده که مفاهیم آیات را به‌صورت تصویری منتقل می‌کند تا کودک از طریق رنگ‌آمیزی با مفهوم آیه انس بگیرد.

برای نوجوانان، بسته‌هایی تهیه شده که مفهوم «کنشگری قرآنی» را آموزش می‌دهد؛ یعنی نوجوان بداند چگونه می‌تواند بر اساس یک آیه، در مدرسه یا فضای مجازی نقش‌آفرین باشد.

برای مربیان و معلمان، راهنماهای آموزشی تدوین شده تا مفاهیم آیات را به زبان قابل فهم و جذاب منتقل کنند.

برای هنرمندان، نخبگان و فرهیختگان نیز محتوای تحلیلی و ایده‌های تولید اثر فرهنگی ارائه شده است.

همچنین برای دختران نوجوان به‌صورت ویژه آیاتی انتخاب شده که ظرفیت‌های هویتی و اجتماعی بانوان را برجسته می‌کند و نشان می‌دهد زن مسلمان می‌تواند کنشگر فعال و اثرگذار در جامعه باشد.

تمام این منابع از طریق سایت ملی «زندگی با آیه‌ها» به‌صورت رایگان در اختیار علاقه‌مندان قرار گرفته است؛ هم فایل‌های متنی و هم تولیدات رسانه‌ای برای فضاسازی محیطی و فعالیت‌های فرهنگی موجود است.

*در حوزه اعزام مبلغین بومی و اعزامی، چه سازوکاری برای توزیع عادلانه ظرفیت‌ها در سطح استان در نظر گرفته‌اید؟ آیا مناطق کمتر برخوردار یا محلات حاشیه‌نشین در اولویت هستند و چه شاخص‌هایی برای این اولویت‌بندی تعریف شده است؟

ما از حیث مخاطب تفاوتی قائل نیستیم؛ همه اقشار جامعه نیازمند تدبر در قرآن هستند. اما از حیث جغرافیایی، طبیعی است مناطقی که دسترسی کمتری به امکانات فرهنگی دارند مانند برخی روستاها و محلات کم‌برخوردار مورد توجه ویژه‌تری قرار گیرند.

با این حال، اولویت اصلی ما خانه‌ها و مدارس است؛ فارغ از اینکه در کدام نقطه استان قرار دارند. تلاش کرده‌ایم ترکیبی از مبلغین بومی و اعزامی را به کار بگیریم تا هم شناخت محلی تقویت شود و هم از ظرفیت‌های تخصصی خارج از منطقه بهره‌مند شویم.

*آیا این برنامه‌ها محدود به ماه رمضان است یا افق بلندمدت‌تری برای تبدیل «زندگی با آیه‌ها» به یک فرهنگ ماندگار در استان ترسیم کرده‌اید؟

ماه رمضان نقطه آغاز و فرصت طلایی است، اما هدف ما محدود کردن این حرکت به یک ماه نیست. اگر تدبر در قرآن به یک عادت فردی و اجتماعی تبدیل شود، آثار آن در تمام سال جاری خواهد بود.

آرزوی ما این است که هر خانواده گلستانی دست‌کم با یک آیه، یک تغییر ملموس در زندگی خود ایجاد کند. اگر این اتفاق بیفتد، بسیاری از چالش‌های اخلاقی و اجتماعی خودبه‌خود اصلاح خواهد شد. قرآن نسخه شفابخش زندگی ماست؛ کافی است آن را بخوانیم، بفهمیم و به آن عمل کنیم.

*شما بر نقش‌آفرینی مستقیم دانش‌آموزان و نوجوانان در فعالیت‌های قرآنی تأکید دارید و معتقدید که آن‌ها نباید صرفاً مخاطب برنامه‌ها باشند، بلکه باید خودشان به کنشگران فعال تبدیل شوند. تجربه ماه مبارک رمضان سال گذشته در این زمینه چه بود و چگونه می‌خواهید این جریان را در رمضان امسال توسعه و تثبیت کنید؟

یکی از تجربه‌های بسیار ارزشمند ما در رمضان گذشته، سپردن نقش به خود نوجوانان بود. دیدیم هرجا دانش‌آموز و نوجوان را از حالت شنونده صرف خارج کردیم و به وی مسئولیت دادیم، اتفاق‌های بسیار خوبی رقم خورد. فطرت نوجوان پاک و آماده پذیرش حقیقت است؛ اگر بستر فراهم شود، خودش وسط میدان می‌آید.

بر همین اساس، امسال نیز تأکید ما بر «کنشگری قرآنی» است؛ یعنی دانش‌آموز، خودش مروج یک آیه باشد، در مدرسه، در جمع دوستان، در فضای مجازی یا حتی در خانواده. وقتی نوجوان احساس کند حامل پیام الهی است، هم هویت می‌گیرد و هم در برابر آسیب‌ها مقاوم‌تر می‌شود.

*استان گلستان به‌عنوان استانی تلفیقی با حضور برادران و خواهران اهل‌سنت و شیعه، ظرفیت گسترده‌ای در حوزه مساجد دارد. بفرمایید چه تمهیداتی برای آماده‌سازی فیزیکی و معنوی مساجد در ماه مبارک رمضان انجام شده و آیا آماری از مساجد فعال، نمازهای جماعت و سفره‌های افطاری ساده دارید؟

استان گلستان ویژگی ارزشمند تلفیقی بودن را دارد و این یک سرمایه بزرگ فرهنگی و دینی است. در حال حاضر نزدیک به دو هزار و ۵۰۰ مسجد شیعه و سنی در سراسر استان آمادگی کامل برای برگزاری برنامه های ماه مبارک رمضان را دارند.

این آمادگی هم از نظر فیزیکی انجام شده نظافت، فضاسازی، آماده‌سازی سیستم‌های صوتی و روشنایی و هم از نظر معنوی؛ برای برگزاری نمازهای جماعت، محافل انس با قرآن، جلسات تفسیر و افطاری‌های ساده مردمی.

در حوزه نیروی انسانی نیز حدود هزار مبلغ اعم از برادران و خواهران به صورت سازماندهی رسمی آماده خدمت‌رسانی در سطح استان هستند. البته این فقط آمار سازماندهی رسمی ماست؛ در عمل، با توجه به استقبال مردم، تعداد مبلغین بیش از این است، زیرا در بسیاری از مناطق، خود مردم به‌صورت خودجوش از اساتید و مبلغین دعوت می‌کنند.

*در سال‌های اخیر شاهد برخی اقدامات توهین‌آمیز مانند قرآن‌سوزی در برخی کشورها بوده‌ا یم. به نظر شما علت این حجم از دشمنی با قرآن چیست و چه مسئولیتی بر عهده فعالان فرهنگی و دینی در داخل کشور قرار می‌گیرد؟

باور ما این است که مردم ایران موحد هستند و ریشه تاریخی و فطری در محبت قرآن دارند. کسی در این سرزمین پیدا نمی‌شود که با قرآن دشمن باشد، مگر آنکه اساساً با خدا و حقیقت دشمنی داشته باشد.

دشمنی‌هایی که امروز از سوی جریان‌های استکباری می‌بینیم، ناشی از کینه نسبت به عقلانیت و آگاهی‌بخشی قرآن است. قرآن کتاب نور و روشنگری است؛ انسان را بیدار می‌کند، مطالبه‌گر می‌کند، اهل عدالت می‌کند. طبیعی است که جریان‌های طاغوتی از چنین کتابی هراس داشته باشند.

آن‌ها نه فقط با قرآن مکتوب، بلکه با قرآن ناطق، با جریان‌های قرآنی و حتی با مکان‌های قرآنی مانند مسجد نیز دشمنی دارند. پاسخ ما به این کینه‌توزی، گسترش هرچه بیشتر فرهنگ قرآن در جامعه است.

*به یکی از طرح‌های مهم امسال با عنوان «سفیران قرآنی» اشاره کردید. این طرح دقیقاً چگونه اجرا می‌شود و چه اقشاری می‌توانند در آن مشارکت کنند؟

مهم‌ترین طرح ما برای گسترش فرهنگ قرآنی در سال جاری، شبکه «سفیران قرآنی» است. ما از همه اقشار چون دانش‌آموزان، دانشجویان، جوانان، دختران و پسران، مادران، اصناف، هنرمندان و فعالان فرهنگی دعوت می‌کنیم.

مبنای این طرح بسیار ساده اما عمیق است.اگر کسی فرصت ندارد یک جزء یا یک سوره کامل بخواند، دست‌کم با یک آیه مأنوس شود. یک آیه را در تاکسی، در مسیر مدرسه، در محل کار یا حتی هنگام استراحت در پارک بخواند و درباره آن فکر کند.

در طرح ملی «زندگی با آیه‌ها» تلاش کرده‌ایم دسترسی به مفاهیم را بسیار آسان کنیم؛ به‌گونه‌ای که حتی اگر کسی فقط چند دقیقه فرصت داشته باشد، بتواند یک آیه را ببیند، بشنود و با آن ارتباط بگیرد؛ مانند آیه شریفه «إِنَّ الْحَسَنَاتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ».

برای عضویت در شبکه سفیران قرآنی و دریافت محصولات، علاقه‌مندان می‌توانند عدد ۵ را به سامانه سامانه ۳۰۰۰۲۷۹۸ ارسال کنند. چه کسانی که بخواهند محصولات فرهنگی دریافت کنند و چه کسانی که مایل باشند خودشان به عنوان کنشگر قرآنی فعالیت کنند، ما در خدمتشان هستیم.

*با توجه به ورود قرآن به فضاهای جدید مانند ورزشگاه‌ها. این ایده چگونه اجرا می‌شود و چه هدفی را دنبال می‌کنید؟

ما معتقدیم قرآن فقط متعلق به مسجد یا ماه رمضان نیست. قرآن برنامه زندگی است؛ در محل کار، در بازار، در مدرسه و حتی در فضای ورزشی.

به همین دلیل، امسال برنامه داریم در برخی رویدادهای ورزشی مانند مسابقات کورس دوانی، در زمان‌های کوتاه پیش از شروع یا بین برنامه‌ها، فرصت آشنایی با یک آیه را فراهم کنیم. حتی دو یا سه دقیقه هم می‌تواند اثرگذار باشد.

اگر بتوانیم کاری کنیم که آیات قرآن در لحظات مختلف زندگی مردم جاری شود، آن‌گاه قرآن از یک مناسبت عبور کرده و به یک جریان دائمی تبدیل می‌شود. همان‌طور که مطالعه کتاب نوعی تفریح و لذت فکری ایجاد می‌کند، انس با قرآن نیز هم آگاهی و هم لذت معنوی می‌آورد.

* درباره برنامه‌های نوآورانه برای جذب نسل جوان و نوجوان به مساجد، به‌ویژه در ماه مبارک رمضان، توضیح بفرمایید. چه اقداماتی برای پیوند عمیق‌تر جوانان با مسجد در نظر گرفته‌اید؟

تجربه نشان داده است که نوجوانان آمادگی بسیار بالایی دارند؛ فقط باید به آن‌ها میدان داد. ما در کنار محافل سنتی، برنامه‌های ترکیبی شامل گفتگوی آزاد درباره آیات، تولید محتوای رسانه‌ای توسط خود نوجوانان، برگزاری پویش‌های دانش‌آموزی و سپردن مسئولیت اجرای بخش‌هایی از برنامه‌های مسجد به آن‌ها را در نظر گرفته‌ایم.

وقتی نوجوان احساس کند مسجد جای وی است و می‌تواند در آن نقش‌آفرین باشد، تعلقش افزایش می‌یابد. هدف ما این است که مسجد نه‌فقط محل عبادت، بلکه پایگاه هویت‌سازی، نشاط معنوی و کنشگری اجتماعی جوانان باشد.

اگر این اتفاق بیفتد، هم مساجد پویاتر می‌شوند و هم نسل آینده ما با قرآن پیوندی عمیق‌تر و آگاهانه‌تر خواهد داشت.

*شما بارها تأکید کرده‌اید که نوجوانان اگر مورد اعتماد قرار بگیرند و به آن‌ها نقش و هویت داده شود، می‌توانند نقش‌آفرینی‌های بزرگی انجام دهند. به‌ویژه در فضای امروز که دشمن نیز تمرکز ویژه‌ای بر نسل نوجوان گذاشته، این هویت‌بخشی چه اهمیتی دارد و چگونه می‌توان آن را در مسیر درست هدایت کرد؟

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های دوره نوجوانی، «هویت‌جویی» است. نوجوان به‌دنبال دیده‌شدن، اثرگذاری و نقش‌آفرینی است. اگر ما به وی نقش بدهیم، وی ظرفیت دانش، انرژی و خلاقیت خود را در مسیر درست به کار می‌گیرد.

دشمن هم دقیقاً همین نقطه را هدف گرفته است؛ چون می‌داند نوجوان سرشار از هیجان و انگیزه است. اگر این هیجان هدایت نشود، ممکن است مورد سوءاستفاده قرار بگیرد. اما قرآن کریم نوجوان و انسان را به یک «کنشگری درست»، یک «هیجان هدفمند و حساب‌شده» دعوت می‌کند.

ما تجربه کرده‌ایم که وقتی نوجوان با یک هیجان منطقی و معنوی آشنا می‌شود و احساس می‌کند حامل پیام الهی است، بهترین مبلغ برای هم‌نسلان خود می‌شود؛ با آن‌ها گفتگو می‌کند، مفاهیم قرآنی را تبیین می‌کند و حتی دست به تولید محتوا می‌زند.

*به نظر شما فرهنگ رمضان چگونه می‌تواند به جامعه، به‌ویژه نسل جوان، در مدیریت خویشتن و کنترل هیجانات کمک کند؟

ماه مبارک رمضان، ماه تمرین «خویشتن‌داری» است؛ آن هم در همه عرصه‌ها، نه فقط در خوردن و آشامیدن.

وقتی انسان تمرین می‌کند که برای رضای خدا از یک خواسته طبیعی خود بگذرد، این توانایی را پیدا می‌کند که در روابط اجتماعی هم خودکنترلی داشته باشد؛ در مواجهه با همسر، فرزند، همسایه، استاد، زیردست، دوست و حتی دشمن.

قرآن می‌فرماید: «کُلُوا وَاشْرَبُوا وَلا تُسْرِفُوا»؛ بخورید و بیاشامید، اما اسراف نکنید. این آیه فقط درباره غذا نیست؛ درباره قدرت، ثروت، شهرت و حتی هیجانات هم هست.

اگر انسان‌ها همین یک آیه را ملاک زندگی قرار دهند، آیا استکبار و زیاده‌خواهی باقی می‌ماند؟ بسیاری از جنگ‌ها، ظلم‌ها و فجایع تاریخ نتیجه اسراف در قدرت‌طلبی و منفعت‌جویی بوده است. وقتی فرهنگ «ولا تُسرفوا» کنار گذاشته می‌شود، فجایعی چون جنگ‌های جهانی یا کشتار بی‌گناهان رخ می‌دهد.

*شما به مسئله خویشتن‌داری در شرایط اجتماعی و سیاسی نیز اشاره دارید. این مفهوم در مواجهه با حوادث و التهاب‌های اجتماعی چه جایگاهی دارد؟

خویشتن‌داری یعنی مراقبت؛ مراقبت از خود، از احساسات و از تصمیم‌ها. در حوادث اخیر دیدیم که برخی افراد، تحت تأثیر القائات دشمن قرار گرفتند. بعضی بعدها اظهار پشیمانی کردند و گفتند تصور نمی‌کردند پشت صحنه چنین طراحی سنگینی وجود داشته باشد.

اگر انسان اهل تدبر باشد و در ماه رمضان این روحیه مراقبت را تمرین کند، کمتر دچار خطا می‌شود. رمضان فرصت طلایی تفکر و بازنگری است؛ فرصتی برای اینکه پیش از هر واکنش، بیندیشیم.

این کتاب آسمانی، کتاب یک ملت خاص نیست؛ کتاب جهانی و الهی است. پیام آن برای همه انسان‌هاست. اگر فرهنگ توحیدی و خویشتن‌داری قرآنی در جامعه نهادینه شود، بسیاری از آسیب‌های فردی و اجتماعی کاهش می‌یابد.

اگر به نوجوان هویت بدهیم، اگر میدان بدهیم، اگر هیجان وی را در مسیر نورانی قرآن هدایت کنیم، نه‌تنها از آسیب‌ها مصون می‌شود بلکه به یک عنصر اثرگذار فرهنگی تبدیل خواهد شد.

ماه مبارک رمضان بهترین فرصت برای تمرین این فرهنگ است؛ فرهنگی که از مسجد آغاز می‌شود، اما در خانه، مدرسه، محل کار و تمام عرصه‌های زندگی جاری می‌شود.