زنان در فضای مردسالار هم هنر خود را نشان دادند؛ گعده‌های رفاقتی مردانه

به گزارش خبرنگار مهر، زنان در تئاتر به عنوان هنری که روح زندگی را در صحنه خود به تصویر می‌کشد، همواره و حتی پیش از حضورشان بر صحنه نقشی بزرگ و تأثیرگذار داشته‌اند. تئاتر ایران از بعد از انقلاب اسلامی شاهد فراز و فرودهای بسیاری بوده است و جایگاه زنان در این هنر مسأله و پرسشی است که توجه بسیاری را به خود جلب می‌کند؛ اینکه هنرمندان زن تئاتر با چه چالش‌ها و مشکلاتی مواجه هستند و آیا در همان جایگاه و موقعیتی قرار دارند که باید؟

گروه هنر خبرگزاری مهر در سلسله گفتگوهایی به سراغ هنرمندان زن تئاتر ایران رفته است تا از آنان درباره وضعیت و چالش‌هایی که در تئاتر با آن روبه‌رو هستند، جویا شود.

اقتباسی متفاوت از نمایشنامه «دوشیزه جولیا»

مریم منصوری نویسنده و کارگردان تئاتر با اشاره به فعالیت‌های هنری اخیرش به خبرنگار مهر عنوان کرد: به تازگی یک نمایشنامه‌خوانی در رپرتوار صدای نمایشنامه‌نویس کانون نمایشنامه‌نویسان خانه تئاتر داشتم که در تماشاخانه هیلاج برگزار شد. اجرای ما اقتباسی از نمایشنامه «دوشیزه جولیا» نوشته اگوست استریندبرگ نویسنده سوئدی بود. من قصه استریندبرگ را ادامه داده بودم و ماجرای نمایش ۱۰ سال پس از وقایع متن اصلی می‌گذشت و فرض را بر این گذاشتم که جولیا در پایان نمایشنامه خودکشی نمی‌کند و از اسطبل زنده بیرون می‌آید.

وی ادامه داد: این متن را چند سال پیش نوشته بودم و در جشنواره تئاتر فجر نیز نامزد شده بود. همینطور یک مجموعه داستانی به نام «رَد» در دست انتشار دارم که قرار است توسط نشر ثالث چاپ شود. همچنین طرح نمایشی با نام «سوادنامه موی سیاه» در مرحله نگارش دارم که در پیچینگ پروژه «وطن» حوزه هنری پذیرفته شده است. چند ماه پیش نیز ۲ نمایشنامه «آمده بودیم اینجا بمیریم» و «برف زمین را گرم می‌کند» توسط نشر مهرگان خرد به قلم من منتشر شد.

مشکلات تئاتر معمولاً به شکل رفاقتی برطرف می‌شود

این کارگردان تئاتر با بیان مشکلات و چالش‌های زنان در تئاتر امروز گفت: واقعیت این است که فارغ از زن یا مرد بودن، مشکلاتی در تئاتر وجود دارد که به شکل ریش سفیدی و رفاقتی حل می‌شود. چه کارگردان مرد باشد و چه زن، باید به آن حوزه محدود دوستانه ورود کند و کسانی را داشته باشد که او را حمایت کنند. برخی مشکلات جنسیتی نیست، اما از آنجا که ساختار کلی جامعه ما مردانه است و گعده‌های رفاقتی بر مدار آقایان می‌چرخد، دیدنش دشوار نیست که اکثر کارگردانان زن یا همسر کارگردان مرد دیگری هستند یا همسرشان بازیگر یا تهیه‌کننده است و از این طریق حمایت می‌شوند. پشت اغلب کارگردان‌های زن یک حمایت مردانه وجود دارد و شرایط کار کردن برای کارگردان‌های زن بر اساس استعداد، توانایی‌ها، آنچه که آموخته‌اند و وجهه هنری آنها فراهم نمی‌شود.

وی افزود: متأسفانه در فضای فرهنگی و هنری کشور ما و با وجود همه ادعاها، باز هم اغلب کارگردان‌های زن باید از طرف یک عنصر مردانه و نماینده‌ای از جامعه مردسالار حمایت شوند، در غیر این صورت حتی کارگردان‌های زنی که چند بار کار کرده‌اند و در جشنواره‌ها هم حمایت شده‌اند با مشکل روبه‌رو می‌شوند. وقتی کسی در چند جشنواره موفقیت کسب می‌کند و از پس کارگردانی و تشکیل گروه بر می‌آید، یعنی استعداد دارد و می‌تواند هنرش را ارائه کند. من در سال ۹۶ نمایش «تور عروسی مامان» را در کارگاه نمایش مجموعه تئاترشهر اجرا کرده بودم که دومین اجرای عمومی من بود، اما بعد از هشت سال وقتی برای اجرای نمایش «برف زمین را گرم می‌کند» به مجموعه تئاترشهر مراجعه کردم دوباره و آن هم در شرایط بعد از جنگ که فروش بلیت بسیار دشوار بود کارگاه نمایش را در اختیار من گذاشتند؛ جایی که حتی کولر هم نداشت و وظیفه من بود که هر روز از تماشاگرانم برای شرایط بد سالن عذرخواهی کنم. به رغم نقدهای مثبت، ما تنها ۱۶ روز اجرا داشتیم.

اداره کل هنرهای نمایشی خودش را کاملاً کنار کشیده است

منصوری با انتقاد از حمایت‌های اداره کل هنرهای نمایشی اظهار کرد: شرایط نشر هم گاهی چنین است اما شرایط اجرا دشوارتر است چون کارگردانی به نسبت نوشتن نقش مهم‌تری در اجرا ایفا می‌کند و سالن‌های دولتی در اختیار هرکسی قرار نمی‌گیرد. قسمتی از این ماجرا به این باز می‌گردد که شرایط اجرا به سبب وضعیت اقتصادی و نرخ بالای تورم بسیار دشوار شده است و آنچه ماجرا را اسفناک می‌کند این است که اداره کل هنرهای نمایشی کنار کشیده است و خود را مشمول هیچ مسئولیتی برای کمک هزینه و حمایت از گروه‌های تئاتری نمی‌داند. معاون هنری سابق وزیر فرهنگ قول داده بود از اجراهایی که در شرایط جنگی اجرا می‌شوند، حمایت کند اما ما حتی یک ریال کمک هزینه دریافت نکردیم و اجراهایمان حتی یک شب هم تمدید نشد.

این نویسنده درباره تغییر جایگاه زنان در تئاتر ایران گفت: ما در سنت‌های نمایشی خود اصطلاحی با عنوان «زن‌پوش» داریم؛ یعنی مردی که لباس زنان را می‌پوشید و نقش زنان را بازی می‌کرد. در سنت‌های اجتماعی نمایشی ما فرهنگ مردسالار برقرار است و زن‌ها در محدودیت قرار دارند. اما در کنار این مساله باید به آمار زنان تحصیل کرده در رشته‌های هنری و علمی توجه کرد که نشان می‌دهد به رغم نگاه‌ها و اینکه موقعیتی برای آنان در نظر گرفته نمی‌شود، زنان بیکار ننشسته‌اند و در تکاپو هستند تا فرصت‌ها را به دست بیاورند، هنر خودشان را ارائه بدهند و حرف بزنند.

زنان در همین فضای مردسالار هم هنر خود را نشان می‌دهند

وی افزود: کسی که وارد تئاتر می‌شود آموخته است تا حرفش را به شکلی هنرمندانه ارائه بدهد. با اینکه در برنامه‌ریزی‌های کلان اجتماعی توجه خاصی به زنان هنرمند نمی‌شود، ما به هیچ وجه نیاز به توجه ویژه نداریم. ما انتظار داریم تا شرایط به صورت مساوی بین زن و مرد تقسیم شود و در این مسیر، کارگردانی نسبت به بازیگری مساله دشوارتری است چراکه کارگردان‌های مرد هم به بازیگران زن نیاز دارند. فکر می‌کنم زنان هنرمندی که زحمت کشیده‌اند و از جیب خودشان برای تئاتر خرج کرده‌اند، امروز احتیاجی به نگاه ویژه ندارند و برنامه‌ریزی‌های سریع و غیراصولی تنها نوعی موج سواری است. چند سال پیش جشنواره‌ای برگزار شد که ادعا داشت جشنواره تئاتری خانم‌ها است که رویه تئاتری جشنواره فیلم پروین است و می‌خواهد به هنرمندان زن توجه کند اما آنها حتی از یک نمایشنامه‌نویس و یک کارگردان زن دعوت نکردند و جشنواره به شکلی فرمایشی و با چند مونولوگ خاتمه یافت.

منصوری در پایان بیان کرد: زنان ایرانی طی سالیان دراز خودشان را در همه حوزه‌ها اثبات کرده‌اند و ما در کنار مردان رقابت می‌کنیم و در همین فضای مردسالار می‌توانیم هنر خودمان را نشان دهیم. این مسیر باید کم‌کم پیش برود و جامعه به نقطه‌ای برسد که در آن زنان حق خودشان را بگیرند. هرچند که شاید به عمر من قد ندهد و بسیاری از استعدادها در این مدت قربانی بشوند. این اتفاق می‌افتد اما دریغش برای ما می‌ماند که به رغم توانایی‌هایمان نتوانستیم کار کنیم.