تهران در مرز هشدار آبی؛ وقتی ۸۵ درصد مخازن سدها خالی است

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها؛ امیرماهان محمدی یکتا: چالش آب دیگر یک هشدار برای آینده نیست؛ واقعیتی است که اکنون در قلب پایتخت جریان دارد، در شرایطی که آخرین آمارها از خالی بودن حدود ۸۲ تا ۸۶ درصد ظرفیت سدهای تأمین‌کننده آب تهران حکایت دارد، کارشناسان معتقدند ادامه روند فعلی مصرف می‌تواند تابستان‌های پیش‌رو را به یکی از دشوارترین دوره‌های تأمین آب در تاریخ پایتخت تبدیل کند.

بررسی آمارهای منتشرشده از سوی شرکت آب و فاضلاب استان تهران نشان می‌دهد که تا اردیبهشت و خرداد ۱۴۰۵، حجم آب ذخیره‌شده در سدهای پنج‌گانه تهران به حدود ۳۴۵ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که تنها معادل ۱۸ درصد ظرفیت مخازن محسوب می‌شود و نسبت به میانگین بلندمدت بیش از ۳۶۰ میلیون مترمکعب کسری دارد. به بیان دیگر، بیش از چهار پنجم ظرفیت ذخیره‌سازی آب پایتخت خالی مانده است.

این اعداد زمانی نگران‌کننده‌تر می‌شوند که بدانیم تهران در سال‌های اخیر با رشد جمعیت، افزایش مصرف و تداوم خشکسالی روبه‌رو بوده و بخش عمده نیاز آبی بیش از ۱۳ میلیون نفر جمعیت ساکن و شناور این کلانشهر از همین منابع تأمین می‌شود.

پنج سد حیاتی تهران؛ ستون‌های اصلی تأمین آب پایتخت

تأمین آب شرب تهران بر دو پایه اصلی استوار است؛ منابع سطحی و منابع زیرزمینی. در بخش منابع سطحی، پنج سد امیرکبیر (کرج)، لتیان، لار، ماملو و طالقان نقش اصلی را ایفا می‌کنند.

سد طالقان در حال حاضر بخش مهمی از بار تأمین آب پایتخت را بر دوش می‌کشد، این سد طی سال‌های اخیر به یک منبع راهبردی برای تهران تبدیل شده و توسعه خطوط انتقال آن نیز در دستور کار قرار گرفته است و ۵۰ درصد پرشدگی دارد.

سد امیرکبیر یا کرج که از قدیمی‌ترین سدهای کشور به شمار می‌رود، همواره یکی از منابع اصلی آب غرب تهران بوده است، با این حال، کاهش بارندگی‌ها و افت ورودی رودخانه کرج باعث شده این سد نیز در سال‌های اخیر با افت محسوس ذخایر مواجه شده است.

سد لتیان وظیفه تأمین بخشی از آب شرق و شمال شرق تهران را بر عهده دارد، این سد نیز همانند سایر منابع سطحی استان از پیامدهای خشکسالی‌های متوالی مصون نمانده است.

سد لار که زمانی یکی از مهم‌ترین پشتوانه‌های آبی تهران محسوب می‌شد، اکنون یکی از بحرانی‌ترین وضعیت‌ها را تجربه می‌کند. طبق آمار رسمی، پرشدگی این سد در مقاطعی از سال جاری تنها حدود ۹ درصد گزارش شده است.

سد ماملو نیز که تأمین‌کننده بخشی از نیاز آبی جنوب و جنوب شرق استان تهران است، با کاهش ذخایر روبه‌رو شده و در میان سدهای تهران کمترین حجم آب ذخیره‌شده را در اختیار دارد.

فاصله معنادار با شرایط نرمال

آنچه وضعیت امسال را از سال‌های معمولی متمایز می‌کند، فقط کاهش حجم آب موجود در مخازن نیست، بلکه فاصله قابل توجه ذخایر فعلی با میانگین بلندمدت است.

براساس آمار رسمی، ذخایر سدهای تهران نسبت به شرایط نرمال صدها میلیون مترمکعب کمتر است. تنها در یکی از گزارش‌های منتشرشده، کسری مخازن سدهای تهران نسبت به میانگین بلندمدت ۳۶۴ میلیون مترمکعب اعلام شده است. همچنین ذخایر موجود در مقایسه با سال گذشته نیز حدود ۹۰ میلیون مترمکعب کاهش نشان می‌دهد.

این وضعیت نتیجه پنج سال خشکسالی متوالی، کاهش بارش‌های مؤثر و افزایش دما در حوضه‌های آبریز سدهای تهران است. هرچند میزان بارندگی سال آبی جاری نسبت به سال گذشته اندکی بهبود یافته، اما همچنان حدود ۳۵ درصد کمتر از متوسط بلندمدت ثبت شده است.

وقتی چاه‌ها جای سدها را می‌گیرند

کاهش ذخایر سدها به معنای افزایش وابستگی تهران به منابع زیرزمینی است. در حال حاضر بخش قابل توجهی از آب مصرفی پایتخت از طریق صدها حلقه چاه فعال در دشت تهران تأمین می‌شود.

کارشناسان سال‌هاست هشدار می‌دهند که برداشت بی‌رویه از سفره‌های زیرزمینی پیامدهای جبران‌ناپذیری به همراه دارد. مهم‌ترین پیامد این وضعیت، پدیده فرونشست زمین است؛ بحرانی که اکنون در بخش‌هایی از جنوب و جنوب غرب استان تهران به یکی از شدیدترین نرخ‌های ثبت‌شده در کشور رسیده است.

فرونشست صرفاً یک مسئله محیط‌زیستی نیست؛ این پدیده می‌تواند به زیرساخت‌های شهری، خطوط انتقال انرژی، جاده‌ها، راه‌آهن و حتی ساختمان‌های مسکونی آسیب وارد کند. به همین دلیل کارشناسان معتقدند منابع زیرزمینی نباید به عنوان جایگزینی دائمی برای کمبود آب سدها تلقی شوند.

تهرانی‌ها چقدر آب مصرف می‌کنند؟

در کنار چالش منابع، مسئله مصرف نیز به همان اندازه اهمیت دارد.

براساس اعلام شرکت آب و فاضلاب استان تهران، الگوی مطلوب مصرف آب برای هر شهروند ۱۳۰ لیتر در شبانه‌روز است. این در حالی است که آمارها نشان می‌دهد متوسط مصرف بسیاری از شهروندان تهرانی به حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ لیتر در روز می‌رسد. به عبارت دیگر، بخش قابل توجهی از مشترکان بین ۵۰ تا ۹۰ درصد بیش از الگوی استاندارد آب مصرف می‌کنند.

این فاصله به ظاهر کوچک، در مقیاس جمعیت چندمیلیونی تهران به اعدادی بسیار بزرگ تبدیل می‌شود. اگر فقط ۱۰ میلیون نفر از جمعیت استان روزانه ۷۰ لیتر بیشتر از الگوی تعیین‌شده مصرف کنند، میزان مصرف مازاد به حدود ۷۰۰ میلیون لیتر در روز یا ۷۰۰ هزار مترمکعب می‌رسد؛ رقمی که در طول یک ماه به بیش از ۲۱ میلیون مترمکعب آب خواهد رسید.

صرفه‌جویی ۲۰ درصدی چه تأثیری دارد؟

در همین حال، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان تهران با تأکید بر ضرورت تغییر الگوی مصرف آب در پایتخت، اعلام کرد که عبور از شرایط فعلی بدون همراهی شهروندان امکان‌پذیر نیست و کاهش مصرف باید به یک رفتار روزمره در میان مشترکان تبدیل شود.

علیرضا جزءقاسمی در گفت‌وگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: بررسی‌های کارشناسی نشان می‌دهد اگر هر خانوار تنها بخشی از مصرف روزانه خود را مدیریت کند، تأثیر قابل توجهی بر منابع آبی استان خواهد داشت. به گفته وی، درخواست کاهش ۲۰ درصدی مصرف آب یک توصیه کلی و نمادین نیست، بلکه بر اساس برآوردهای فنی و نیاز واقعی شبکه تأمین آب تهران مطرح شده است.

وی با ارائه مثالی توضیح داد: یک خانواده چهار نفره که روزانه حدود هزار لیتر آب مصرف می‌کند، با کاهش ۲۰ درصدی مصرف خود می‌تواند روزانه ۲۰۰ لیتر آب ذخیره کند. این میزان در مقیاس سالانه به بیش از ۷۳ هزار لیتر می‌رسد؛ رقمی که نشان می‌دهد حتی تغییرات کوچک در رفتار مصرفی خانوارها می‌تواند نتایج قابل توجهی به همراه داشته باشد.

مدیرعامل آبفای استان تهران افزود: اگر تنها یک میلیون خانوار در تهران چنین الگویی را رعایت کنند، حجم آب صرفه‌جویی‌شده در طول یک سال از ۷۳ میلیون مترمکعب فراتر خواهد رفت؛ رقمی که با بخشی از ذخایر فعلی سدهای تأمین‌کننده آب پایتخت قابل مقایسه است.

جزءقاسمی با اشاره به روند مصرف آب در تهران گفت: طی ماه‌های اخیر سرانه مصرف آب در پایتخت حدود ۲۵ لیتر کاهش یافته است که نشان می‌دهد بخشی از شهروندان نسبت به شرایط منابع آبی حساس‌تر شده‌اند. با این حال، هنوز فاصله قابل توجهی میان میزان مصرف فعلی و الگوی استاندارد وجود دارد.

به گفته وی، سرانه مطلوب مصرف آب برای هر شهروند ۱۳۰ لیتر در شبانه‌روز تعیین شده، اما میانگین مصرف در تهران همچنان حدود ۶۵ لیتر بالاتر از این رقم است و همین موضوع ضرورت تداوم برنامه‌های مدیریت مصرف را دوچندان می‌کند.

مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان تهران همچنین با اشاره به وضعیت منابع آبی پایتخت تأکید کرد: هرچند تعداد مشترکان خوش‌مصرف در ماه‌های اخیر افزایش یافته و اکنون بیش از ۴۰ درصد مشترکان در این گروه قرار دارند، اما شرایط منابع آبی همچنان شکننده است و کوچک‌ترین بی‌توجهی می‌تواند مشکلات جدی برای تأمین آب ایجاد کند.

وی درباره وضعیت بارش‌ها نیز گفت: میزان بارندگی‌های ثبت‌شده در سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود ۱۸.۵ درصد افزایش یافته است، اما این افزایش به معنای خروج از شرایط خشکسالی نیست؛ چرا که میزان بارش‌ها همچنان حدود ۳۵ درصد کمتر از میانگین بلندمدت است.

جزءقاسمی با بیان اینکه شرایط نرمال بارندگی برای استان تهران حدود ۲۸۰ میلی‌متر در سال است، افزود: در حال حاضر پایتخت با حدود ۱۰۰ میلی‌متر کسری بارش مواجه است و به همین دلیل صرفه‌جویی در مصرف آب دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای عبور از شرایط فعلی به شمار می‌رود.

به همین دلیل کارشناسان تأکید می‌کنند که نصب تجهیزات کاهنده مصرف، اصلاح رفتارهای روزمره، کاهش شست‌وشوهای غیرضروری و مدیریت مصرف در فضای سبز خانگی می‌تواند تأثیر ملموسی بر پایداری منابع آبی داشته باشد.

تنها ۱۰۰ شیر معیوب می تواند آب مورد نیاز ۱۲۰ هزار نفر (برابر ظرفیت ورزشگاه آزادی) را تحت تأثیر قرار دهد

از سویی دیگر سخنگوی شرکت آب و فاضلاب استان تهران در گفتگو با خبرنگار مهر، با اشاره به فرآیند دشوار و پرهزینه تأمین آب شرب، از شهروندان خواست که این سرمایه ملی را با مسئولیت پذیری اجتماعی مصرف کنند و تأکید کرد: هر قطره آب آشامیدنی پس از ذخیره سازی در سدها، انتقال از مسیرهای طولانی، تصفیه تخصصی و عبور از شبکه ۲۲ هزار کیلومتری به دست مشترکان میرسد.

بهنام بخشی با بیان اینکه خوش مصرف بودن فراتر از یک رفتار اقتصادی، نشانه فرهنگ شهری و مسئولیت اجتماعی است، افزود: اصلاح الگوی مصرف نیازی به کارهای پیچیده ندارد؛ بلکه مجموعه رفتارهای ساده روزمره میتواند اثر قابلتوجهی در حفظ منابع آبی داشته باشد.

وی به هدررفت های پنهان اشاره کرد و گفت: نشتی ۶۰ قطره در دقیقه از یک شیر، ماهانه معادل هزار و ۲۰۰ بطری نیم لیتری آب تلف می کند، تنها ۱۰۰ شیر معیوب می تواند آب مورد نیاز ۱۲۰ هزار نفر (برابر ظرفیت ورزشگاه آزادی) را تحت تأثیر قرار دهد.

به گفته بخشی، سرانه مصرف روزانه آب در تهران ۱۹۵ لیتر برای هر نفر است، در حالی که الگوی استاندارد ۱۳۰ لیتر تعیین شده است. کاهش فقط پنج دقیقه از زمان استحمام، بین ۷۰ تا ۱۰۰ لیتر آب صرفهجویی به همراه دارد. همچنین جمعآوری آب سرد اولیه شیرها برای آبیاری یا شستوشوی سبک توصیه میشود.

وی فرسودگی فلاش تانکها را از عوامل مهم هدررفت پنهان دانست که روزانه ۷۰۰ تا هزار لیتر آب تلف می کند. کولرهای آبی نیز روزانه ۲۰۰ تا ۲۵۰ لیتر مصرف دارند که با سرویس دورهای قابل کاهش است. استفاده از تجهیزات کاهنده مصرف، ۲۰ تا ۳۰ درصد کاهش مصرف و در مواردی ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش هزینه قبوض را به همراه دارد.

بحران آب؛ واقعیتی که آغاز شده است

تا چند سال پیش، هشدارهای مربوط به کم‌آبی بیشتر به عنوان تهدیدی برای آینده مطرح می‌شد، اما امروز آمارها نشان می‌دهد بحران آب تهران وارد مرحله‌ای جدید شده است.

سدهایی که زمانی پشتوانه مطمئن تأمین آب پایتخت بودند، اکنون با پایین‌ترین سطوح ذخیره در سال‌های اخیر مواجه‌اند. منابع زیرزمینی تحت فشار شدید قرار دارند، نرخ فرونشست در برخی مناطق نگران‌کننده است و مصرف آب همچنان فاصله قابل توجهی با الگوی استاندارد دارد.

واقعیت این است که عبور از شرایط کنونی تنها با اجرای پروژه‌های عمرانی یا انتقال آب ممکن نخواهد بود. آینده منابع آبی تهران بیش از هر زمان دیگری به رفتار مصرفی شهروندان وابسته است. هر لیتر آبی که امروز صرفه‌جویی شود، بخشی از امنیت آبی فردای پایتخت را تضمین خواهد کرد.

بحران آب تهران دیگر یک سناریوی احتمالی برای سال‌های آینده نیست؛ این بحران اکنون در مخازن نیمه‌خالی سدها، چاه‌های عمیق‌تر از گذشته و هشدارهای پی‌درپی مدیران آب کشور قابل مشاهده است. پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا تهران با تنش آبی مواجه خواهد شد یا نه؛ پرسش این است که پایتخت تا چه اندازه می‌تواند با مدیریت مصرف، هزینه‌های این بحران را کاهش دهد.