طلای سیاه زاگرس در اسارت خام‌فروشی؛ گیلانغرب در انتظار جهش صنعتی

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها: خطه دلاورخیز گیلانغرب در استان کرمانشاه، تنها به واسطه مقاومت‌های تاریخی‌اش شناخته نمی‌شود؛ بلکه در دل کوه‌های سر به فلک کشیده و طبیعت بکر این دیار، گنجینه‌ای پنهان از جنس «طلای سیاه» نهفته است. گیلانغرب سال‌هاست که به عنوان پایتخت و قطب اصلی تولید قیر طبیعی (بیتومین) در ایران شناخته می‌شود و سهمی بلامنازع در تأمین این ماده معدنی استراتژیک دارد. بر اساس داده‌ها و آمارهای رسمی، حدود ۷۰ درصد از کل قیر طبیعی استخراج شده در کشور، ریشه در معادن غنی این شهرستان دارد؛ معادنی که با ذخایر قطعی و احتمالی بالغ بر ۲.۵ میلیون تن، ظرفیتی بی‌نظیر برای ایجاد یک تحول شگرف اقتصادی در غرب کشور به شمار می‌روند. قیر طبیعی، ماده‌ای ارزشمند است که در صنایع مختلفی از جمله عایق‌کاری، رنگ‌سازی، حفاری چاه‌های نفت، آسفالت‌های پیشرفته و حتی صنایع هوافضا کاربرد دارد، اما سهم گیلانغرب از این بازار پرسود جهانی، تاکنون ناچیز و تأمل‌برانگیز بوده است.

با وجود این حجم عظیم از ثروت خدادادی، تراژدی اقتصاد معدنی در ایران بار دیگر در گیلانغرب نیز تکرار شده است: معمای تلخ «خام‌فروشی». بخش عمده‌ای از محصول استخراج شده از دل معادن این شهرستان، تنها با یک فرآیند ابتدایی به پودر بیتومین تبدیل شده و بدون هیچ‌گونه فرآوری پیچیده‌ای، با نازل‌ترین قیمت روانه بازارهای مصرف داخلی و خارجی می‌شود. فقدان واحدهای فرآوری پیشرفته و عدم تکمیل زنجیره ارزش، سبب شده تا ارزش افزوده واقعی این محصول، در جیب واسطه‌ها و کارخانجات خارج از استان و حتی خارج از کشور سرازیر شود، در حالی که جوانان بومی منطقه همچنان با هیولای بیکاری دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

امروزه کارشناسان اقتصادی و مسئولان استانی متفق‌القول‌اند که فرآوری قیر طبیعی و ایجاد صنایع پایین‌دستی، می‌تواند به موتور محرک توسعه پایدار، ارزآوری و اشتغال‌زایی کلان برای استان کرمانشاه تبدیل شود. با این حال، مسیر گذار از خام‌فروشی به سوی صنعتی شدن، مسیری هموار نیست. چالش‌های متعددی چون ضعف شدید زیرساخت‌های جاده‌ای و تأمین انرژی (برق)، نیاز مبرم به سرمایه‌گذاری‌های کلان، محدودیت‌های ناشی از تحریم‌های ظالمانه در مسیر انتقال تکنولوژی و مهم‌تر از همه، فقدان دانش فنی روز دنیا برای احداث پالایشگاه‌های قیر طبیعی، سرعت تکمیل زنجیره ارزش این صنعت را به شدت کند کرده است. گیلانغرب امروز در یک پیچ تاریخی قرار دارد؛ جایی که باید با هم‌افزایی دولت، بخش خصوصی و شرکت‌های دانش‌بنیان، از یک صادرکننده مواد خام، به یک قطب صنعتی و فرآوری در خاورمیانه تبدیل گردد.

سایه تحریم و کمبود زیرساخت بر سر فرآوری معدنی

رسول اسکندری، معاون امور معادن و صنایع معدنی سازمان صنعت، معدن و تجارت (صمت) استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح وضعیت فعلی معادن این شهرستان اظهار کرد: هم‌اکنون بر اساس برآوردها، ۷۰ درصد قیر طبیعی کشور در گیلانغرب استخراج می‌شود. تاکنون مطالعات جامع اکتشافی در خصوص کل ذخایر منطقه انجام نشده است، اما بر اساس پروانه‌های بهره‌برداری صادر شده، میزان ذخایر قطعی قیر طبیعی در این معادن یک میلیون تن و میزان ذخایر احتمالی یک و نیم میلیون تن ارزیابی می‌شود. با این میزان استخراج، در حال حاضر حدود ۵۰۰ نفر به صورت مستقیم در این معادن مشغول به کار هستند.

وی در پاسخ به سوال خبرنگار مهر درباره چرایی عدم راه‌اندازی صنایع فرآوری گفت: موضوع اصلی اقتصاد این معادن، ناقص بودن زنجیره ارزش به دلیل به نتیجه نرسیدن فرآیند فرآوری قیر طبیعی است. تاکنون فرآوری خاصی روی این محصول انجام نشده و عمده قیر استخراجی در واحدهای شهرک صنعتی شهرستان صرفاً به پودر بیتومین تبدیل می‌شود. بخشی از این پودر در داخل کشور عمدتاً برای تولید ایزوگام مصرف شده و بخشی دیگر صادر می‌گردد. اداره کل صمت پیگیری‌های متعددی انجام داده و مطالعات پژوهشی از طریق دانشگاه رازی، جهاد دانشگاهی و ایمیدرو (سازمان توسعه و نوسازی معادن) صورت گرفته است. اما احداث واحدهای فرآوری نیازمند اطمینان از وجود ذخایر در مقیاس بالا و همچنین انتقال دانش فنی است که به دلیل شرایط تحریمی، تاکنون محقق نشده است.

اسکندری با اشاره به روش‌های استخراج و چالش‌های زیرساختی افزود: استخراج در این منطقه عمدتاً با روش‌های معمول سایر معادن کشور انجام می‌شود؛ چرا که استفاده از ماشین‌آلات روز دنیا نیازمند سرمایه‌گذاری بالا و تخصیص مشوق‌های دولتی است. از سوی دیگر، عمده‌ترین مشکل زیرساختی ما در این منطقه، موضوع راه دسترسی مناسب و تأمین برق مورد نیاز معادن است. وزارت صمت اعطای تسهیلات به بهره‌برداران برای احداث واحدهای فرآوری را در دستور کار دارد، اما در قانون الزامی برای بهره‌بردار جهت احداث این واحدها پیش‌بینی نشده است.

نظارت‌های هوشمند و حمایت از ورود دانش‌بنیان‌ها

معاون معادن اداره کل صمت کرمانشاه در بخش دیگری از این گفتگو، به رویکردهای نوین نظارتی اشاره کرد و به خبرنگار مهر گفت: نظارت بر معادن توسط ناظران فنی سازمان نظام مهندسی معدن و همکاران اداره صمت انجام می‌شود، اما به تازگی نقشه‌برداری معادن از طریق پهپاد و برآورد دقیق میزان استخراج با نرم‌افزارهای جدید در دستور کار قرار گرفته است. همچنین در خصوص مسائل زیست‌محیطی، احیای زمین‌های تخریب‌شده در حیطه وظایف منابع طبیعی است و اعتباراتی برای آن اختصاص می‌یابد. علاوه بر این، بر اساس ماده ۴۸ برنامه هفتم، عوارض آلایندگی با تأیید شورای معادن قابل پیگیری است.

اسکندری در پایان تأکید کرد: قطعا احداث واحدهای فرآوری موجب ایجاد ارزش افزوده بالا و اشتغال‌زایی چشمگیر خواهد شد. خوشبختانه در مزایده محدوده‌های معدنی سال گذشته، یکی از شرکت‌های دانش‌بنیان برنده شده و اکتشافات اولیه آن در حال انجام است که امیدواریم ورود این شرکت‌ها، گره‌گشای انتقال تکنولوژی در منطقه باشد.

پایان تراژدی خام‌فروشی با احداث شهرک تخصصی قیر

حشمت رضایی، فرماندار گیلانغرب نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، با انتقادی صریح از وضعیت خام‌فروشی معادن، از برنامه‌ریزی‌های جدی و ضربتی برای تغییر این رویه خبر داد و بیان کرد: اینکه ۷۰ درصد معادن قیر طبیعی کشور در گیلانغرب قرار دارد اما با وجود ۲۸ معدن فعال و نیمه‌فعال، تنها ۵۰۰ نفر آن هم عمدتاً در مشاغل ساده و کارگری مشغول به کار باشند، به هیچ‌وجه قابل پذیرش و معقول نیست. این آمار پایین اشتغال، نتیجه مستقیم خام‌فروشی است.

فرماندار گیلانغرب در ادامه گفتگو با خبرنگار مهر تصریح کرد: برای رفع این چالش بزرگ، با هماهنگی شرکت شهرک‌های صنعتی استان، فرآیند اختصاص اراضی ملی جهت ایجاد "شهرک تخصصی قیر" آغاز شده است. هدف ما این است که با استقرار صنایع تبدیلی و پایین‌دستی در این شهرک، ارزش افزوده این ثروت عظیم خدادادی مستقیماً نصیب مردم محروم منطقه شود. البته در این مسیر، واحدهایی که آلایندگی آن‌ها به بخش کشاورزی و سلامت ساکنان محلی آسیب بزند، به‌شدت ملزم به رعایت استانداردهای زیست‌محیطی خواهند بود و در این زمینه با قاطعیت و هماهنگی دادستان محترم عمل خواهیم کرد.

شرط اشتغال برای تسهیلات و الزام به تأمین انرژی پایدار

رضایی در بخش دیگری از سخنان خود، رویکرد فرمانداری در حمایت از تولیدکنندگان را مشروط دانست و خاطرنشان کرد: پرداخت هرگونه تسهیلات و سرمایه در گردش به معادن و واحدهای تولیدی، منوط به ایجاد یا حفظ اشتغال پایدار است. تزریق منابع مالی باید خروجی ملموسی داشته باشد و صحت این امر نیز از طریق استعلامات دقیق از سازمان تأمین اجتماعی و اداره کار رصد خواهد شد تا از انحراف منابع جلوگیری شود.

وی در پایان با اشاره به بحران ناترازی انرژی در سطح کشور یادآور شد: از تمامی واحدهای تولیدی شهرستان خواسته‌ایم تا با توجه به قطعی‌های احتمالی، به سمت استفاده از پنل‌های خورشیدی و استقرار دیزل‌ژنراتورها حرکت کنند تا روند تولید معدنی و صنعتی آن‌ها در ایام پیک مصرف برق دچار وقفه و خسارت نگردد.

با وجود تمام چالش‌ها و موانع موجود نظیر تحریم‌ها و کمبود زیرساخت‌ها، ذخایر عظیم طلای سیاه در دل کوه‌های گیلانغرب، همچنان نویدبخش آینده‌ای روشن برای اقتصاد استان کرمانشاه است. پایان دادن به تراژدی تلخ خام‌فروشی و احداث صنایع تبدیلی پیشرفته، دیگر نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت قطعی و مطالبه‌ای ملی است که باید در رأس برنامه‌های توسعه‌ای دولت قرار گیرد. اگر با همت مضاعف مسئولان، جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی و تکیه بر توان علمی شرکت‌های دانش‌بنیان، طلسم فقدان دانش فنی شکسته شود، گیلانغرب پتانسیل آن را دارد که از یک صادرکننده ارزان‌قیمت مواد خام، به هاب قدرتمند تولید محصولات باارزش افزوده در خاورمیانه تبدیل گردد و قطار توسعه، اشتغال پایدار و شکوفایی اقتصادی را در این خطه ثروتمند با سرعتی بی‌نظیر به حرکت درآورد.