قدمت ۱۷۰ ساله آیین سه سنگ؛ نگین عزاداری های بهبهان

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - محراب علوی: سینه زنی سه سنگ در بهبهان میراثی است که در پسِ غبارِ گذرِ ایام نه تنها کمرنگ نشده بلکه هر ساله با صلابتِ باورهای مردمانِ این دیار، جان تازه‌ای می‌گیرد. خوزستان، سرزمینی که نامش با نام عشق به خاندان عصمت و طهارت عجین شده، فراتر از جغرافیای سیاسی، اقلیمی است که در تار و پود آن، آیین‌های عزاداری جریانی پویا از معرفت و حماسه است. گویی هر نخل ایستاده در این سرزمین، شاهد قدمتِ سوگواری‌هایی است که از نیاکان به یادگار مانده و اکنون بر دوش نسل‌های نو به پیش می‌رود.

در عصری که تهاجم فرهنگی، تهدیدی جدی برای اصالت‌های بومی است، بازخوانیِ این آیین‌های دیرین ضرورتی برای حفظِ پیوند میان ساحت قدسی دین و حیات اجتماعی انسان معاصر است. این سوگواری‌ها، تجلی‌گاه عقلانیت درونی دین است که در قالب رفتارهای جمعی به وحدت و انسجام جامعه کمک می‌کند. آنچه در این میان حائز اهمیت است، شناخت درست این سرمایه‌های فرهنگی و پرهیز از خرافه‌زدگی در مسیر بازنمایی آن‌هاست تا بتوان آن را به عنوانِ الگویی از همبستگیِ اجتماعی معرفی کرد.

آیین‌ها، به عنوان شناسنامه هر تمدن، نقشی بنیادین در هویت‌بخشی به ملت‌ها ایفا می‌کنند و در این میان، عزاداری‌های مردمِ بهبهان، به مثابه گوهری درخشان، بر تارک سنت‌های مذهبیِ ایران می‌درخشند. پرداختن به این میراث نوعی سرمایه‌گذاری برای آینده است تا شور حسینی، با شعور دینی همراه گشته و طعم شیرینِ همدلی در کام جامعه امروز چشیده شود.

نماد هویت مذهبی بهبهان

عزاداری‌های سنتی در شهرستان بهبهان فراتر از یک نمایش آیینی، در هم آمیختگیِ عمیقی با جان مردم دارد. در این میان، سینه زنی سه سنگ به عنوان کهن‌الگوی سوگواری در این خطه شناخته می‌شود. حجت الاسلام عسکر مهدوی‌کیا، رئیس اداره تبلیغات اسلامی شهرستان بهبهان در گفتگو با خبرنگار مهر در این باره گفت: آیین سنتی سینه زنی سه سنگ که قدمتی حدود ۱۷۰ سال دارد، امروز به یکی از نمادهای هویت مذهبی و عامل همبستگی میان اقشار مختلف مردم این شهرستان تبدیل شده است.

مهدوی‌کیا، گفت: این سبک عزاداری پیشینه طولانی دارد و مبتکر آن فردی به نام میرزا شوقی بوده است. این شیوه عزاداری در کشور ایران به صورت خاص در شهر بهبهان اجرا می‌شود و به عنوان یکی از نشانه‌های هویت فرهنگی و مذهبی مردم این منطقه شناخته می‌شود.

یکی از کارکردهای اصلی عزاداری‌های سنتی، ایجادِ فضایی برای تعاملِ طبقه های مختلف اجتماعی است که در آیین سه سنگ به وضوح دیده می‌شود. رئیس اداره تبلیغات اسلامی بهبهان در این باره گفت: یکی از ویژگی‌های مهم سینه زنی سه سنگ در بهبهان این است که افراد با سلیقه‌ها و تیپ‌های مختلف در این مراسم حضور پیدا می‌کنند. در این آیین اقشار مختلف جامعه در کنار یکدیگر عزاداری می‌کنند.

حجت الاسلام مهدوی‌کیا افزود: در این مراسم کسانی که پای ثابت برنامه‌های مذهبی هستند در کنار افرادی قرار می‌گیرند که شاید کمتر در چنین مجالسی حضور داشته‌اند اما فضای معنوی این آیین، همه را در کنار هم جمع می‌کند. به همین دلیل سینه زنی سه سنگ در شهر بهبهان به نوعی محور وحدت میان اقشار مختلف مردم تبدیل شده است و همین ویژگی یکی از زیبایی‌های این آیین سنتی به شمار می‌رود. آیین‌های سنتی عزاداری علاوه بر حفظ فرهنگ دینی می‌توانند زمینه همدلی و همبستگی اجتماعی را در میان مردم تقویت کنند.

میراث میرزا شوقی در ترازویِ پژوهش

برای درکِ عمقِ این سنت، باید به سراغِ پژوهشگران رفت. خیرالله محمدیان، پژوهشگر فرهنگ عامیانه مردم بهبهان و نویسنده کتاب‌ آیین‌ها و سوگواری‌های مذهبی در بهبهان در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: سه سنگ به عنوان نماد خاص عزاداری مردم بهبهان محسوب می‌شود. سینه زنان در حالت سه سنگ معمولاً به شکل ثابت، یعنی بخشی نشسته و بخشی ایستاده، عزاداری می‌کنند. سه سنگ اولین و مهمترین نماد خاص عزاداری در بهبهان است که مبتکر آن میرزا شوقی بهبهانی در عصر قاجار و زمان سلطنت ناصرالدین شاه بوده است.

محمدیان با اشاره به جایگاه میرزا شوقی در نوحه‌پردازی گفت: میرزا شوقی دو نوحه برای این سبک خاص ساخت که یکی از آن‌ها «عباس علمدار» است و دیگری «صد حیف ز اکبر؛ حیف از علی‌اکبر» نوحه عباس علمدار که در قالب مستزاد سروده شده، یکی از شاهکارهای میرزا شوقی و در نوع خود از آثار جاودان و بی‌بدیل زبان فارسی است.

این پژوهشگر درباره ویژگی‌های منحصر به فرد این سبک اظهار کرد: شکل و شیوه‌ اجرای آن، انتخاب موضوع، عنصر معرفتی نوحه، هارمونی و هماهنگی وزن و محتوا، شور حماسی نوحه، وزن رجزی و شور و شتاب موجود در ضرب آهنگ نوحه و حرارتی که در اجرای آن احساس می‌شود، سینه زن و نوحه خوان و بیننده را شدیداً با هم همراه و هماهنگ می‌کند و هر سه را در یک جریان شور انگیز و سیال روان می‌سازد و این مسئله یکی از عوامل مهم محبوبیت این نوحه است. آهنگ نوحه در دستگاه سه گاه اجرا می‌شود و وزن آن تند و پرشتاب و فوق العاده هیجان آفرین است.

ساختارِ فنی و تاریخیِ سه سنگ

محمدیان با بیان اینکه میرزاشوقی در زمینه نوحه‌پردازی صاحب ابتکار بود، افزود: شیوه‌های سینه‌زنی مختلف است؛ واحد یا تک ضرب، دوضرب و سه‌ضرب و «سنگ» در این ترکیب به معنی ضربه است؛ یعنی سه ضربه پیاپی به سینه کوبیده شود. میرزا شوقی سبکی ابداع کرد که در کل عزاداری‌های آن زمان در کشور ایران منحصر به فرد است؛ این عزاداری تقریباً سه مرحله است. توضیح کامل این سبک در کتاب آیین‌های مردم بهبهان آمده است. در سال ۱۳۹۰ مستندسازی‌هایی انجام دادیم و سال ۱۳۸۴ مستند تلویزیونی آن ساخته شد. میرزا شوقی هم شاعر و سراینده این سبک و هم نوحه‌خوان این سبک بوده است.

وی در مورد اشعار این سبک توضیح داد: شعر سه سنگ در قالب قصیده مستضادگونه است. موضوع آن نیز حماسه شجاعت حضرت ابوالفضل (ع) و حضرت علی‌اکبر (ع) است. این دو نوحه از قدیم در بین هیئت‌های عزاداری بهبهان با شکوه و عظمت خاصی خوانده می‌شود و مردم بهبهان خیلی به آن علاقه‌مند هستند. هر کسی نمی‌تواند این نوحه را اجرا کند. البته برخی از شاعران معاصر مثل مرحوم حبیب‌الله معلمی، استاد حاج بشیرعلی، مرحوم استاد عبدالحسین عتیق، شعرهایی را بر وزن و استقبال میرزا شوقی سرودند اما هیچ کدام جای سه‌سنگ میرزا شوقی را نمی‌گیرد و از قدیم ۶ یا هفت هیئت هستند که این عزاداری را به زیبایی اجرا می‌کنند. اوج عزاداری‌های بهبهان، سه‌سنگ میرزا شوقی است که با حضور خیل عظیم جمعیت همراه است.

این شاعر آیینی در پایان با اشاره به ثبت ملی این آیین گفت: زنده یاد حاج سیدمحمد سید از قول گذشتگان می‌گفت که میرزا شوقی نوحه سه سنگ عباس علمدار را ابتدا برای محله پهلوانان ساخته است و چون اهل محل کاروانسرا به او مراجعه می‌کنند و از او می‌خواهند تا برایشان نوحه جدیدی بسازد، میرزا شوقی قسمت دوم سه سنگ یعنی رباعیاتی که پاسخ حسین یا حسین را دارند، برای محل کاروانسرا ساخت و به آن اضافه نمود و برایشان اجرا کرد. این سبک خاص را سینه زنان در سه مرحله و به مدت حدود نیم ساعت اجرا می‌کنند. دو مرحله اول در حالت نشسته و مرحله سوم در حالت ایستاده اجرا می‌شود. محلات پهلوانان، کاروانسرا، امامزاده شاه فضل، گودچهک، محل پر و امامزاده شاه میر عالی حسین از گذشته‌های دور تاکنون این سبک را به خوبی اجرا می‌کنند تا پایان بخش خوبی برای عزاداری باشد. شیوه سه سنگ در ۲۱ آذرماه ۱۳۹۱ به همراه دو آیین کولکی و چاربه چار و مشعل گردانی ثبت ملی شد.

لزوم معرفی آیین ها

حجت‌الاسلام میلاد امینی موحد، مدیر مرکز رسانه تبلیغات اسلامی استان خوزستان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: خوزستان با تنوع قومی مواجه است و هر قوم، سبک خود را برای عرض ارادت به ساحت اهل بیت دارد. خوزستان دروازه ورود تشیع به ایران است و به همین دلیل جایگاه قابل توجهی در این خصوص دارد و عزاداری‌های این مردم به‌خصوص برای امام حسین (ع) رنگ و بوی اخلاص و ارادت عجیبی دارد. این مناسبت‌ها باید بیشتر معرفی شوند چرا که هر کدام ریشه در اعتقادات مردم دارند.

امینی موحد ادامه داد: همگرایی اقوام در خوزستان زیر سایه محبت اهل بیت، پدیده‌ای است که کمتر به آن پرداخته شده است. عزاداری اقوام عرب، بختیاری، دزفولی و بهبهانی و... هر یک پیامی از وحدت کلمه را در دل خود دارند که اگر به درستی تبیین شود، می‌تواند الگویی بی‌بدیل برای همبستگی ملی باشد لذا بر خود لازم می‌دانیم که با تلاشی مضاعف، این جلوه‌های ناب را فراتر از مرزهای استانی و کشوری معرفی کنیم.

وی افزود: یکی از آیین های ماه محرم که در شهرستان بهبهان مورد توجه قرار دارد، آیین سنتی سینه زنی سه سنگ است که قدمتی بیش از ۱۰۰ سال دارد و باید کوشید این آیین بیشتر و بهتر مورد توجه قرار گیرد و برای همه مردم کشور معرفی شود.

عباس صادقی از اهالی بهبهان نیز در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: سینه زنی سه سنگ، میراثی است که در آن عشقِ مردم این دیار به خاندان اهل بیت، در ضرب‌آهنگ سینه‌ها تجلی یافته است. برای ما بهبهانی‌ها، محرم بدون سه سنگ، گویی چیزی کم دارد چرا که این آیین، پیوند ناگسستنی ما با باورهای اصیلِ پدرانمان است و حفظ آن وظیفه‌ای است که بر دوش تک‌تک اهالی این شهر قرار دارد تا این شور حماسی برای آیندگان نیز زنده بماند.

در نهایت، آنچه از این سوگواری‌های دیرین در بهبهان به یادگار مانده، فراتر از یک اجرای آیینی، نشان‌دهنده ی عمق نفوذ فرهنگ تشیع در جان مردمانِ این مرز و بوم است. آیین سه سنگ با تمامِ ظرافت‌ها و پیچیدگی‌های فنی‌اش نه تنها در حافظه تاریخی مردم این دیار، بلکه در بطن باورهایِ دینی آنان جایگاهی رفیع دارد و تداوم آن، نیازمند نگاهی عالمانه و متعهدانه است تا در هیاهوی مدرنیته به فراموشی سپرده نشود.

این میراث گرانسنگ، اکنون در سایه ثبت ملی، فرصتی نو یافته است تا بیش از پیش معرفی شود و ابعاد ناگفته آن برای نسل‌های نو تبیین شود. صیانت از این آیین‌های اصیل به معنای نگاهی ایستا به گذشته نیست بلکه تلاشی است پویا برای دمیدن روح تازه در کالبد جامعه و تقویت همبستگی دینی و اجتماعی که همواره در سایه نام سید و سالار شهیدان، مسیر تعالی را می‌پیماید.