عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید، الگوی تاریخی برای همه اعصار است

به گزارش خبرگزاری مهر، حجت‌الاسلام جواد سلیمانی، تاریخ‌پژوه و استاد مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، در نشست علمی «در امتداد مکتب امام خمینی(ره)؛ عاشورا در منظومه فکری رهبر شهید، امام خامنه‌ای» که به همت پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی برگزار شد، با تبیین رویکرد رهبر انقلاب به نهضت حسینی، اظهار داشت: آثار مربوط به عاشورا را می‌توان در سه دسته کلی تقسیم کرد؛ دسته نخست آثاری هستند که صرفاً به نقل تاریخ و مقتل عاشورا پرداخته‌اند، دسته دوم آثاری‌اند که با رویکرد تحلیلی، همچون آثار شهید مرتضی مطهری، به بررسی اهداف و ابعاد نهضت حسینی پرداخته‌اند و دسته سوم، رویکردی است که تاریخ عاشورا را با مسائل و نیازهای زمان حاضر تطبیق می‌دهد.

وی با بیان اینکه رهبر شهید انقلاب اسلامی در زمره معدود اندیشمندانی قرار دارد که توانسته‌اند این رویکرد سوم را به‌صورت منسجم ارائه کنند، افزود: در این نگاه، عاشورا صرفاً یک حادثه تاریخی نیست، بلکه الگویی زنده و جاری برای شناخت وظیفه انسان مؤمن در شرایط مختلف تاریخی است. این نوع مواجهه با عاشورا، علاوه بر بهره‌گیری از تاریخ، از قرآن، حدیث، تفسیر، فلسفه تاریخ و تحلیل‌های اجتماعی نیز بهره می‌برد.

پیوند عاشورا با بعثت؛ نخستین ویژگی منظومه فکری رهبر انقلاب

سلیمانی با اشاره به ویژگی‌های منظومه فکری رهبر انقلاب درباره عاشورا گفت: نخستین ویژگی این منظومه، پیوند نظام‌مند میان نهضت حسینی و بعثت نبوی است. رهبر انقلاب با تبیینی تاریخی و حدیثی نشان می‌دهند که بقای اسلام در گرو نهضت عاشورا بوده و میان رسالت پیامبر اکرم(ص) و قیام سیدالشهدا(ع) یک ارتباط عمیق و مستمر وجود دارد.

هدف قیام؛ اصلاح امت، نه صرفاً حکومت یا شهادت

وی دومین ویژگی این منظومه را تبیین نوآورانه هدف قیام امام حسین(ع) دانست و تصریح کرد: از نگاه رهبر انقلاب، نه تشکیل حکومت به تنهایی هدف قیام بوده و نه شهادت. ایشان معتقدند بسیاری از تحلیل‌ها میان هدف و نتیجه خلط کرده‌اند. شهادت در معارف اسلامی هدف بالذات نیست، بلکه نتیجه انجام یک تکلیف الهی است. هدف اصلی قیام، اصلاح امت اسلامی و جلوگیری از انحرافی بود که اصل اسلام را تهدید می‌کرد.

این استاد تاریخ افزود: رهبر انقلاب با استناد به سخنان امام حسین(ع) تأکید می‌کنند که جامعه اسلامی در عصر یزید به نقطه‌ای رسیده بود که معروف به منکر و منکر به معروف تبدیل شده بود و اصل اسلام در معرض نابودی قرار داشت. از این رو سیدالشهدا(ع) برای اصلاح امت، احیای امر به معروف و نهی از منکر و جلوگیری از انحراف بنیادین در جامعه اسلامی قیام کردند.

تفاوت شرایط عصر امام حسن(ع) و امام حسین(ع)

سلیمانی با اشاره به تحلیل رهبر انقلاب از تفاوت شرایط امام حسن(ع) و امام حسین(ع) اظهار داشت: به اعتقاد ایشان، در زمان امام حسن(ع)، افکار عمومی هنوز به ماهیت واقعی بنی‌امیه پی نبرده بود و معاویه توانایی استحاله و مصادره هرگونه حرکت اعتراضی را داشت. اما در زمان امام حسین(ع)، چهره واقعی بنی‌امیه آشکار شده و خطر انحراف اسلام برای جامعه روشن‌تر شده بود؛ از همین رو شرایط انجام آن تکلیف الهی فراهم شد.

عاشورا؛ جریانی مستمر در طول تاریخ

وی سومین ویژگی مهم منظومه فکری رهبر انقلاب را اعتقاد به استمرار تاریخ عاشورا دانست و گفت: رهبر انقلاب معتقدند عاشورا یک حادثه منحصر به سال ۶۱ هجری نیست، بلکه شرایط عاشورایی در طول تاریخ قابل تکرار است و هرگاه اساس اسلام در معرض تهدید قرار گیرد، مسلمانان وظیفه دارند همانند سیدالشهدا(ع) به تکلیف خود عمل کنند. این نگاه، در نقطه مقابل دیدگاهی قرار دارد که قیام امام حسین(ع) را صرفاً یک وظیفه اختصاصی و غیرقابل تکرار می‌داند.

سلیمانی ادامه داد: رهبر انقلاب تأکید می‌کنند که جهاد پس از عاشورا پایان نیافت و سایر ائمه(ع) نیز هر یک متناسب با شرایط زمان خود در مسیر مبارزه و زمینه‌سازی برای احیای اسلام حرکت کردند. از این منظر، عاشورا یک جریان مستمر تاریخی است، نه یک واقعه منفصل و پایان‌یافته.

بیداری وجدان عمومی؛ مهم‌ترین دستاورد عاشورا

وی با بیان اینکه رهبر انقلاب مهم‌ترین درس عاشورا را بیداری وجدان عمومی می‌دانند، خاطرنشان کرد: از نگاه ایشان، شهادت بن‌بست نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ساز بیداری جامعه و پیروزی‌های بزرگ تاریخی باشد. قیام امام حسین(ع) وجدان جامعه اسلامی را بیدار کرد و موجب شکل‌گیری جریان تاریخی تشیع به‌عنوان یک جریان متمایز فکری، اجتماعی و سیاسی شد.

این استاد مؤسسه امام خمینی(ره) افزود: رهبر انقلاب معتقدند هرچند ریشه تشیع به عصر پیامبر اکرم(ص) بازمی‌گردد، اما عاشورا موجب شد این جریان به‌صورت یک هویت تاریخی مستقل با نظام اعتقادی، ارزشی و سیاسی مشخص در تاریخ اسلام تثبیت شود.

عاشورا و شکل‌گیری مرجعیت تاریخی اهل‌بیت(ع)

سلیمانی در ادامه با اشاره به آثار و نتایج قیام عاشورا در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب گفت: ایشان معتقدند اگر امام حسین علیه‌السلام حتی به پیروزی نظامی و تشکیل حکومت نیز دست می‌یافت، باز هم به دلیل آسیب‌هایی که در بدنه جامعه اسلامی پدید آمده بود، تحقق کامل اهداف بعثت به سادگی امکان‌پذیر نبود. آنچه قیام عاشورا انجام داد، برافروختن غیرت دینی در میان امت و احیای وجدان اسلامی جامعه بود؛ امری که به حفظ اسلام در طول تاریخ انجامید.

وی با اشاره به برخی شواهد تاریخی افزود: در منابع تاریخی از جمله کتاب «تاریخ الاسلام» اثر شمس‌الدین ذهبی آمده است که در سال ۱۰۲ هجری، هنگام سرکوب قیام یزید بن مهلب، مردم اشعاری می‌خواندند که در آن شهادت امام حسین علیه‌السلام را به منزله قتل دین تلقی می‌کردند. این نشان می‌دهد که در ذهن و ضمیر جامعه اسلامی، سیدالشهدا علیه‌السلام به عنوان مظهر و نماد دین شناخته شده بود. پس از عاشورا نیز مراجعه مردم به اهل‌بیت علیهم‌السلام برای دریافت معارف دینی، احکام فقهی و ارزش‌های اسلامی به شکل چشمگیری افزایش یافت. اگر در آغاز امامت امام سجاد علیه‌السلام شمار یاران و راویان آن حضرت بسیار محدود بود، در سال‌های بعد این روند تغییر کرد و در عصر امام صادق علیه‌السلام، ایشان به بزرگ‌ترین مرجع علمی و دینی جهان اسلام تبدیل شدند.

این استاد تاریخ اسلام تصریح کرد: به برکت خون سیدالشهدا علیه‌السلام، جامعه دریافت که اسلام ناب را باید از اهل‌بیت علیهم‌السلام فرا گرفت. شکل‌گیری مکتب جعفری، گسترش مرجعیت علمی اهل‌بیت، پیدایش جریان‌های مطالبه‌گر حق و حتی استفاده عباسیان از شعارهای مرتبط با اهل‌بیت برای دستیابی به قدرت، همگی نشانه‌های بیداری وجدان دینی جامعه پس از عاشورا بود.

جایگاه بی‌بدیل امام حسین(ع) در بقای اسلام

سلیمانی در ادامه با اشاره به جایگاه ویژه امام حسین علیه‌السلام در معارف اسلامی اظهار داشت: رهبر معظم انقلاب با استناد به روایات، ادعیه و آیات قرآن، تصویری شگفت‌انگیز از جایگاه سیدالشهدا علیه‌السلام ارائه می‌کنند. ایشان یادآور می‌شوند که حتی پیش از ولادت آن حضرت، نام و یاد ایشان در میان پیامبران الهی مطرح بوده و پس از شهادت نیز اهل آسمان و زمین بر مصیبت ایشان گریسته‌اند. از نگاه رهبر انقلاب، این همه توجه به این دلیل است که بقای اسلام به نهضت حسین بن علی علیه‌السلام گره خورده است و در حقیقت، زنده ماندن اسلام با زنده ماندن راه و پیام عاشورا معنا پیدا می‌کند.

حماسه زینبی؛ مکمل و ضامن ماندگاری عاشورا

وی سپس به نقش حضرت زینب سلام‌الله‌علیها در منظومه فکری رهبر انقلاب پرداخت و گفت: از منظر ایشان، حماسه زینبی مکمل حماسه حسینی است. آنچه سبب شد خون بر شمشیر پیروز شود، نه صرفاً حادثه عاشورا، بلکه استمرار آن در قالب جهاد تبیین حضرت زینب سلام‌الله‌علیها بود. اگر این پیام‌رسانی عظیم صورت نمی‌گرفت، حادثه عاشورا در حد یک شکست نظامی ظاهری باقی می‌ماند؛ اما خطبه‌های روشنگرانه حضرت زینب در کوفه و شام، این واقعه را به یک پیروزی تاریخی و ماندگار تبدیل کرد.

روایت‌گری زینب(س) و شکست پروژه تحریف

سلیمانی افزود: رهبر انقلاب معتقدند نخستین نقش حضرت زینب سلام‌الله‌علیها، تثبیت این حقیقت بود که بازنده واقعی میدان، سپاه یزید است نه خاندان امام حسین علیه‌السلام. خطبه تاریخی آن حضرت در کوفه، مردم را با حقیقت عملکرد خود روبه‌رو کرد و نشان داد که خیانت، پیمان‌شکنی و فاصله گرفتن از مسیر حق، شکست واقعی است. همچنین آن حضرت در برابر عبیدالله بن زیاد و یزید بن معاویه، با نهایت عزت و اقتدار سخن گفت و اجازه نداد دشمن روایت خود را از حادثه عاشورا بر افکار عمومی تحمیل کند.

«ما رأیت إلا جمیلاً»؛ تفسیر الهی از عاشورا

وی ادامه داد: دومین نقش بزرگ حضرت زینب سلام‌الله‌علیها، ارائه تفسیری الهی و تاریخی از عاشورا بود. هنگامی که دشمن می‌کوشید این حادثه را نشانه شکست اهل‌بیت معرفی کند، آن حضرت با جمله تاریخی «ما رأیت إلا جمیلاً» نشان داد که معیار ارزیابی حوادث، پیروزی و شکست ظاهری نیست، بلکه میزان وفاداری به حق و انجام تکلیف الهی است. از این منظر، شهادت، اسارت و رنج‌های عاشورا نه نشانه شکست، بلکه بخشی از مسیر حفظ اسلام و هدایت امت بود.

دو کفه یک ترازو؛ عاشورا و حماسه زینبی

این استاد مؤسسه امام خمینی(ره) خاطرنشان کرد: رهبر انقلاب معتقدند حماسه زینبی ضامن بقای حق در تاریخ شد. نگاه حضرت زینب سلام‌الله‌علیها به عاشورا، نگاه کسی بود که خود را در جبهه پیروز می‌دید، زیرا هدف اصلی یعنی حفظ اسلام و رسوا کردن جریان باطل محقق شده بود. از همین رو ایشان تأکید می‌کنند که باید نقش حضرت زینب سلام‌الله‌علیها را در کنار نهضت عاشورا سنجید و انصافاً این دو را دو کفه یک ترازو دانست.

سلیمانی در جمع‌بندی سخنان خود گفت: یکی از مهم‌ترین موفقیت‌های رهبر معظم انقلاب در تحلیل عاشورا این است که امام حسین علیه‌السلام را به عنوان یک «کنشگر بزرگ تاریخ» معرفی می‌کنند، نه شخصیتی که صرفاً در برابر حوادث واکنش نشان داده باشد. در این نگاه، سیدالشهدا علیه‌السلام امامی پیروز، حماسه‌آفرین و تاریخ‌ساز است که توانست دین را از خطر نابودی نجات دهد، وجدان امت اسلامی را بیدار کند و مسیر حق را برای قرن‌های متمادی در تاریخ زنده نگه دارد.