توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر همراستا با رعایت الزامات محیط زیستی

یادداشت مهمان؛ علیرضا پرنده مطلق، معاون فنی و مهندسی سازمان انرژی های تجدیدپذیر و بهره وری انرژی برق(ساتبا)؛ هفته محیط زیست، فرصتی برای بازاندیشی در شیوه‌های تولید، مصرف و مدیریت منابع انرژی است. در جهان امروز، تولید انرژی دیگر صرفاً یک موضوع اقتصادی یا فنی نیست، بلکه ارتباط مستقیمی با کیفیت زندگی، سلامت عمومی، پایداری منابع طبیعی و آینده نسل‌های بعد دارد. انرژی‌های تجدیدپذیر به‌عنوان یکی از پاک‌ترین روش‌های تولید برق، نقش مهمی در کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی و کاهش آثار زیست‌محیطی ناشی از تولید انرژی ایفا می‌کنند. اما توسعه این نیروگاه‌ها، زمانی می‌تواند به نتایج مطلوب منجر شود که بر پایه استانداردهای فنی دقیق، الزامات زیست‌محیطی روشن، نظارت مستمر و استفاده از تجهیزات باکیفیت انجام گیرد.

به همین دلیل نیز با وجود اهمیت بالای افزایش ظرفیت تولید برق پاک، اما نگاه ما به توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر، صرفاً افزایش ظرفیت نصب‌شده و تولید برق نیست چرا که معتقدیم این توسعه باید اصولی، ایمن، پایدار و مطابق با معیارهای فنی و محیط زیستی باشد. یک نیروگاه تجدیدپذیر زمانی می‌تواند به‌درستی در خدمت توسعه پایدار قرار گیرد که از مرحله مکان‌یابی و طراحی تا تأمین تجهیزات، احداث، اتصال به شبکه، بهره‌برداری و نگهداری، بر اساس استانداردهای معتبر و ضوابط مشخص اجرا شود. به همین دلیل، تدوین و به‌روزرسانی استانداردها، دستورالعمل‌ها و الزامات فنی یکی از مهم‌ترین مأموریت‌های ساتبا است.

نیروگاه‌های خورشیدی، به‌ویژه در سال‌های اخیر، به دلیل ظرفیت بالای تابش خورشید در کشور و امکان احداث در مقیاس‌های متنوع، مورد توجه جدی قرار گرفته‌اند. اما توسعه گسترده این نیروگاه‌ها نیازمند توجه جدی به کیفیت پنل‌ها، اینورترها، سازه‌ها، کابل‌ها، تجهیزات حفاظتی، سیستم‌های پایش، نحوه آرایش پنل‌ها، زاویه نصب، مقاومت در برابر شرایط اقلیمی، الزامات اتصال به شبکه و ملاحظات ایمنی است. اگر در هر یک از این مراحل، استانداردهای فنی رعایت نشود، بهره‌وری نیروگاه کاهش می‌یابد، عمر مفید تجهیزات کم می‌شود و حتی ممکن است مشکلاتی برای شبکه یا محیط پیرامونی ایجاد شود. بنابراین، استانداردسازی نه یک اقدام اداری، بلکه یک ضرورت راهبردی برای حفظ کیفیت سرمایه‌گذاری و پایداری تولید برق پاک است.

در حوزه نیروگاه‌های بادی نیز توجه به معیارهای فنی اهمیت ویژه‌ای دارد. انتخاب محل مناسب، ارزیابی دقیق پتانسیل باد، بررسی شرایط زمین‌شناسی، تحلیل اثرات صوتی، فاصله مناسب از مناطق مسکونی، رعایت ملاحظات حیات‌وحش و پرندگان، طراحی فونداسیون، انتخاب توربین متناسب با شرایط اقلیمی و نظارت بر عملکرد تجهیزات، از جمله موضوعاتی است که باید با حساسیت دنبال شود

یکی از محورهای اصلی فعالیت ساتبا و به صورت خاص در معاونت فنی و مهندسی، نظارت بر فرآیند احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر است. نظارت فنی به معنای مداخله غیرضروری در فعالیت سرمایه‌گذار یا پیمانکار نیست، بلکه ابزاری برای اطمینان از اجرای صحیح پروژه، حفظ منافع ملی، افزایش عمر مفید نیروگاه و جلوگیری از بروز خسارت‌های بعدی است. تجربه نشان داده است که هر مقدار در مراحل طراحی و احداث دقت بیشتری صورت گیرد، هزینه‌های بهره‌برداری و نگهداری در سال‌های بعد کاهش می‌یابد و نیروگاه می‌تواند با راندمان بالاتری فعالیت کند. از این رو، نظارت دقیق و مستمر بر مراحل اجرای پروژه‌ها، از مکان‌یابی و طراحی تا نصب تجهیزات و راه‌اندازی، یکی از ضرورت‌های توسعه پایدار در این حوزه است.

رعایت الزامات زیست‌محیطی، بخش جدایی‌ناپذیر توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر است. ممکن است تصور شود که چون نیروگاه‌های تجدیدپذیر پاک هستند، دیگر نیازی به بررسی‌های زیست‌محیطی ندارند؛ اما این نگاه دقیق نیست. هر پروژه عمرانی، حتی اگر با هدف تولید انرژی پاک اجرا شود، باید اثرات خود بر زمین، پوشش گیاهی، منابع آب، حیات‌وحش، منظر طبیعی و جوامع محلی را مورد توجه قرار دهد. برای نمونه، در احداث نیروگاه‌های خورشیدی باید به نوع اراضی، نحوه آماده‌سازی زمین، جلوگیری از تخریب غیرضروری پوشش گیاهی و رعایت اصول ایمنی توجه شود. در نیروگاه‌های بادی نیز مطالعات مرتبط با مسیر پرندگان، میزان صدا و اثرات بصری اهمیت دارد. بنابراین انرژی پاک زمانی واقعاً پاک خواهد بود که فرآیند احداث و بهره‌برداری آن نیز با رعایت اصول محیط زیستی انجام شود.

در کنار استانداردسازی و نظارت، موضوع بومی‌سازی تجهیزات نیز از اهمیت بالایی برخوردار است. توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر در کشور نباید صرفاً به واردات تجهیزات و نصب آن‌ها محدود بماند. اگرچه استفاده از فناوری‌های روز جهان ضروری است، اما باید هم‌زمان ظرفیت تولید داخل، شرکت‌های دانش‌بنیان، سازندگان داخلی و صنایع مرتبط نیز تقویت شود. بومی‌سازی تجهیزات، علاوه بر کاهش وابستگی خارجی، می‌تواند موجب ایجاد اشتغال، کاهش هزینه‌های بلندمدت، افزایش توان تعمیر و نگهداری، ارتقای دانش فنی و شکل‌گیری زنجیره ارزش داخلی در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر شود. البته بومی‌سازی باید با حفظ کیفیت همراه باشد. حمایت از ساخت داخل نباید به معنای چشم‌پوشی از استانداردها باشد؛ بلکه هدف آن است که تولیدکنندگان داخلی بتوانند محصولاتی رقابتی، باکیفیت و منطبق با استانداردهای معتبر تولید کنند.

در این زمینه، همکاری بین دستگاهی میان ساتبا، سازمان ملی استاندارد، مراکز پژوهشی، دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و تولیدکنندگان داخلی اهمیت ویژه‌ای دارد. تدوین استانداردهای ملی برای تجهیزات کلیدی، ایجاد آزمایشگاه‌های مرجع، ارزیابی عملکرد تجهیزات، صدور گواهی‌های کیفیت و پایش عملکرد نیروگاه‌ها می‌تواند به ارتقای سطح فناوری داخلی کمک کند. اگر تجهیزات تولید داخل از کیفیت مناسب برخوردار باشند، سرمایه‌گذاران نیز با اطمینان بیشتری از آن‌ها استفاده خواهند کرد و بازار داخلی انرژی‌های تجدیدپذیر تقویت خواهد شد. این موضوع در نهایت به نفع اقتصاد ملی، صنعت برق و محیط زیست کشور خواهد بود.

یکی دیگر از موضوعات مهم، توجه به بهره‌برداری و نگهداری نیروگاه‌ها پس از احداث است. گاهی تمرکز اصلی بر ساخت نیروگاه است، در حالی که عملکرد واقعی نیروگاه در سال‌های بهره‌برداری مشخص می‌شود. پایش مستمر تولید، بررسی افت راندمان، نظافت دوره‌ای پنل‌های خورشیدی، کنترل تجهیزات الکتریکی، به‌روزرسانی سامانه‌های پایش، تحلیل داده‌های عملکردی و انجام تعمیرات پیشگیرانه، همگی در افزایش بهره‌وری و عمر مفید نیروگاه نقش دارند. اگر نیروگاهی با تجهیزات باکیفیت احداث شود اما نگهداری مناسبی نداشته باشد، نمی‌تواند عملکرد مطلوبی ارائه دهد. بنابراین استانداردهای بهره‌برداری و نگهداری نیز باید هم‌پای استانداردهای احداث مورد توجه قرار گیرد.

از منظر محیط زیست، توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر فرصتی ارزشمند برای کاهش انتشار آلاینده‌ها و صرفه‌جویی در مصرف منابع است. هر کیلووات‌ساعت برق تولیدشده از انرژی خورشید یا باد، می‌تواند جایگزین بخشی از تولید برق مبتنی بر سوخت‌های فسیلی شود و در نتیجه از مصرف سوخت، انتشار گازهای گلخانه‌ای و آلودگی هوا بکاهد. اما تحقق کامل این مزایا نیازمند آن است که نیروگاه‌ها با راندمان بالا، عمر مفید طولانی و کمترین اثرات جانبی احداث شوند. اینجاست که نقش مهندسی، استاندارد، نظارت و کیفیت تجهیزات برجسته می‌شود.

اکنون ما در مسیر توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، تلاش می‌کنیم میان سرعت اجرا و کیفیت فنی توازن ایجاد کنیم. چرا که اگرچه کشور نیازمند افزایش سریع ظرفیت تولید برق پاک است، اما این شتاب نباید موجب کاهش کیفیت یا نادیده گرفتن الزامات فنی و زیست‌محیطی شود. توسعه پایدار یعنی آنکه پروژه‌ها نه فقط امروز، بلکه در سال‌های آینده نیز قابل اتکا، ایمن، اقتصادی و سازگار با محیط زیست باشند. این هدف تنها با رعایت استانداردها و نظارت دقیق محقق می‌شود.

در پایان، هفته محیط زیست را باید فرصتی برای تأکید دوباره بر این اصل دانست که فناوری، مهندسی و محیط زیست در برابر یکدیگر قرار ندارند؛ بلکه مکمل هم هستند. نیروگاه‌های تجدیدپذیر، زمانی بیشترین نقش را در حفاظت از محیط زیست ایفا می‌کنند که با دانش مهندسی، تجهیزات باکیفیت، استانداردهای روشن، نظارت مؤثر و نگاه مسئولانه نسبت به طبیعت اجرا شوند. معاونت فنی و مهندسی ساتبا با همین رویکرد، توسعه نیروگاه‌های تجدیدپذیر را نه تنها یک مأموریت فنی، بلکه بخشی از مسئولیت ملی برای حفظ محیط زیست و تأمین آینده‌ای پاک‌تر برای کشور می‌داند.