رستاخیز موزه هنرهای معاصر اهواز؛ از واگذاری پرحاشیه تاسرقت ۵۰میلیاردی!

خبرگزاری مهر- گروه هنر- آزاده فضلی؛ موزه هنرهای معاصر اهواز که با مساحتی حدود ۵۰۰۰ متر در کنار رود کارون واقع شده و از نظر وسعت از نمونه تهرانی خود بزرگتر است و زمانی از آن به عنوان دومین موزه بزرگ هنرهای معاصر ایران (پس از موزه هنرهای معاصر تهران) یاد می‌شد، داستانی پرفراز و نشیب و تلخ را پشت سر گذاشته است.

این موزه در سال ۱۳۸۸ در ۲ طبقه و با ۵ گالری در حاشیه رودخانه کارون افتتاح شد. ساختمان زیبا و موقعیت استراتژیک آن، نویدبخش تبدیل شدن اهواز به یکی از قطب‌های هنرهای تجسمی کشور را می‌داد. گنجینه این موزه شامل حدود ۷۰ اثر ارزشمند از هنرمندان بزرگی چون هانیبال الخاص، کوروش شیشه‌گران و علی‌اکبر صادقی است. در شهریور سال ۱۳۹۴، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی خوزستان در اقدامی بحث‌برانگیز، مدیریت موزه را طی قراردادی چندساله (۷ تا ۱۱ سال ذکر شده در منابع مختلف) به بخش خصوصی واگذار کرد. این واگذاری بدون نظارت کافی و به فردی انجام شد که گفته می‌شود تخصصی در مدیریت موزه‌داری نداشت.

پس از این واگذاری، موزه از مسیر اصلی خود خارج شد و به جای برگزاری نمایشگاه‌های هنری، بخش‌هایی از این مکان فرهنگی به تالار عروسی، رستوران، کافه و حتی نمایشگاه گل و گیاه تبدیل شد. در این دوران بود که هنرمندان بومی عملاً از حضور در موزه و برگزاری نمایشگاه محروم شدند و ساختمان موزه به دلیل نگهداری نامناسب دچار فرسودگی شدید شد.

از طرف دیگر، برق موزه هنرهای معاصر اهواز برای مدت طولانی (حدود ۵ سال) قطع بود که این موضوع سلامت آثار گران‌بهای گنجینه را به دلیل گرما و رطوبت بالای اهواز به خطر انداخت. حتی گزارش‌هایی از آتش‌سوزی جزئی و سرقت از ساختمان موزه نیز در این سال‌ها منتشر شد.

در تمام سال‌های تعطیلی و تغییر کاربری، هنرمندان خوزستانی بارها با برگزاری تجمعات و پرفورمنس‌های اعتراضی (مانند مراسم عزاداری نمادین برای موزه)، خواستار بازپس‌گیری این بنا شدند. سرانجام با پیگیری‌های قضایی و فشار رسانه‌ها، در سال‌های اخیر، حکم خلع ید بهره‌بردار خصوصی صادر شد و مدیریت موزه دوباره به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بازگشت. با این حال، به دلیل خسارات سنگینی که به ساختمان (برآورد حدود ۲۰ میلیارد تومان در سال‌های گذشته) وارد شده، موزه برای بازگشایی کامل به بازسازی اساسی نیاز دارد.

در حال حاضر، تلاش‌ها برای مرمت و بازگرداندن آن به چرخه فعالیت‌های هنری ادامه دارد، اما زخم‌های دوران واگذاری همچنان بر پیکر این بنای فرهنگی باقی مانده است. بر این اساس، در گزارش پیش‌رو جزئیاتی درباره موزه هنرهای معاصر اهواز از بازپس‌گیری ساختمان تا بازگشت به کاربری موزه‌ای خواهید خواند.

قرار است رویداد نمایشگاهی با عنوان «سرزمین خورشید» با نمایش آثاری از گنجینه این موزه، عکس‌های پشت صحنه فیلم‌های سینمایی احمدرضا درویش و عکس‌های دیده نشده از جنگ رمضان و دفاع مقدس هشت‌ساله افتتاح شود که همین رویداد بهانه‌ای شد تا با مدیران هنری درباره وضعیت موزه هنرهای معاصر اهواز گفتگو کنیم.

قفلِ موزه هنرهای معاصر اهواز شکسته شد

حسین براتی مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی خوزستان در گفتگو با خبرنگار مهر درباره موزه هنرهای معاصر اهواز توضیح داد: موزه هنرهای معاصر اهواز یکی از بناهای بی‌بدیل کشور است که متأسفانه سال‌های زیادی از چرخه ارائه خدمات در حوزه فرهنگ و هنر خارج شده بود. با رویکردی جدید، تصمیم بر آن شد تا از طریق رویداد «سرزمین خورشید»، بخشی از موزه هنرهای معاصر اهواز را احیا کرد.

وی در پاسخ به پرسشی درباره وضعیت موزه هنرهای معاصر اهواز و فرآیند مدیریت آن، گفت: با توجه به اطلاعات موجود، این ساختمان، سال‌ها پیش طی یک فرآیند به بخش خصوصی واگذار شده بود که البته این موضوع جای بحث دارد و باید در زمان خود به آن پرداخته شود اما با همراهی استانداری خوزستان، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دستگاه قضایی و حوزه‌های انتظامی و امنیتی، سال گذشته انرژی بسیار زیادی برای رفع تصرف و بازپس‌گیری فنی آن (فک پلمب) صرف شد و این امر با موفقیت انجام گرفت.

براتی با اشاره به چالش‌های موجود تصریح کرد: به لحاظ زیرساختی، فضای نگهداری و فعالیتی برای هنرمندان متأسفانه در حال حاضر میسر نیست اما با اراده جمعی در سطح استان و با حمایت شخص وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، معاون هنری و اداره کل هنرهای تجسمی، تلاش می‌شود تا این موزه مجدداً به چرخه ارائه خدمت بازگردد و امکان میزبانی از رویدادهای فاخر فراهم شود.

وی همچنین از امضای تفاهم‌نامه‌ای میان وزیر فرهنگ و استاندارد خوزستان خبر داد که یکی از مفاد اصلی آن، احیا، مرمت و بازسازی موزه هنرهای معاصر اهواز است.

چالش‌های پیش‌روی بازسازی موزه هنرهای معاصر اهواز

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی خوزستان در این مورد توضیح داد: دقیقاً در دی‌ماه ۱۴۰۴ و همزمان با وقایع آن روزها که جامعه ما درگیرش بود، این تفاهم‌نامه منعقد شد. امیدواریم در سال جاری با فراهم شدن شرایط عادی، فعالیت‌ها گسترش پیدا کند. این پروژه برای احیا و بازسازی، به منابع مالی و بخش عمرانی نیاز دارد و دستگاه‌های ذی‌تأثیر برای راه‌اندازی فضا، بازدیدهای میدانی انجام داده‌اند. ما در تلاش هستیم تا مقدمات راه‌اندازی مقطعی و اولیه بخشی از موزه فراهم شود تا در نهایت به مرحله راه‌اندازی کلی و دائمی برسیم.

وی در پاسخ به این سوال که آیا نمایشگاه «سرزمین خورشید» اولین قدم پس از بازسازی کامل است یا خیر، اظهار کرد: موزه هنوز به طور کامل تجهیز نشده است و این رویداد در واقع به عنوان یک «نمایش» برگزار می‌شود تا هم فرآیند احیا را از هر ۲ سو آغاز کند و هم زمینه‌ای فراهم آورد تا موزه بتواند به دوران شکوفایی پیش از خود (قبل از سال ۱۳۹۴) بازگردد.

براتی در ادامه تشریح وضعیت موزه هنرهای معاصر اهواز، با تأکید بر ضرورت بازگشت این مرکز به دوران شکوفایی، گفت: این موزه باید بار دیگر به خاستگاه اصلی رویدادها، جشنواره‌ها و حضور هنرمندان شاخص استان و کشور تبدیل شود. هدف اصلی ما، بهره‌گیری از این ظرفیت برای پاسخ به نیاز جامعه هنری است تا بتوانند خدمات خود را به مخاطبان علاقه‌مند ارائه دهند.

وی تصریح کرد: با شناسایی موانع، رایزنی‌هایی با فرمانداری اهواز، استانداری خوزستان، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی انجام شده تا در مرحله اول، بخش گالری‌ها و در نهایت کل مجموعه به‌صورت دائمی راه‌اندازی شود.

وضعیت نگران‌کننده گنجینه در سال‌های تعطیلی

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی خوزستان در پاسخ به پرسش خبرنگار مهر درباره وضعیت آثار گنجینه موزه در دوران تعطیلی، با ابراز تأسف گفت: در طول این چند سال که موزه غیرفعال بود، گنجینه در همان محل نگهداری می‌شد اما متأسفانه فاقد استانداردهای لازم و موارد فنی اولیه برای حفظ و نگهداری آثار گنجینه بود. به دلیل پلمب بودن ساختمان، دسترسی وجود نداشت و آثار به شکلی نامرتب و نامنظم در فضا باقی مانده بودند.

وی با تأکید بر صیانت از این آثار عنوان کرد: تلاش ما این است که با بازگرداندن موزه هنرهای معاصر اهواز به حالت اولیه، این گنجینه بار دیگر در معرض دید عموم و علاقه‌مندان قرار بگیرد. با وجود اینکه آثار به لحاظ کمی آسیب ندیده‌اند اما به لحاظ کیفی، به دلیل شرایط نامناسب نگهداری، احتمال آسیب‌دیدگی وجود دارد.

تغییر در مدل مدیریتی موزه هنرهای معاصر اهواز و نفی واگذاری مجدد

براتی در مورد آینده مدیریتی موزه و احتمال واگذاری مجدد به بخش خصوصی تصریح کرد: با توجه به اتفاقات ناگواری که در گذشته رخ داد، به هیچ وجه علاقه‌مند به طی کردن دوباره آن مسیر نیستیم و نخواهیم گذاشت ساختمان و گنجینه موزه دچار خسران و آسیب شود.

وی از طرحی جدید برای مدیریت موزه خبر داد و گفت: در گفتگوهای اولیه با معاونت هنری وزارتخانه، اداره کل هنرهای تجسمی و استاندار اهواز، به دنبال راهی هستیم تا هیئت امنایی برای موزه هنرهای معاصر اهواز تشکیل شود. این ترکیب متشکل از شخصیت‌های حقیقی و حقوقی علاقه‌مند به حوزه فرهنگ و هنر خواهد بود.

مدیرکل فرهنگ و ارشاد اسلامی خوزستان در پایان گفت: ساختار اجرایی موزه شامل «رئیس امور اداری» و «رئیس امور هنری» است که در چهارچوب جدید منصوب خواهند شد و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی به عنوان یک دستگاه دولتی، بیشترین نقش را در احیا، راه‌اندازی و نگهداشت موزه هنرهای معاصر اهواز ایفا خواهد کرد.

نقشه راه جدید برای احیای موزه هنرهای معاصر اهواز

به نظر می‌رسد که موزه هنرهای معاصر اهواز در مسیر احیا، در قدم اول باید بهسازی شود که مدیریت جدید و دلسوزی را می‌طلبد. در این راستا، با مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی گفتگویی داشتیم.

آیدین مهدی‌زاده مدیرکل هنرهای تجسمی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر درباره این موزه توضیح داد: موضوع موزه هنرهای معاصر اهواز به دلیل جایگاه ویژه آن در حوزه هنرهای تجسمی، همواره یکی از اولویت‌های اصلی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بوده است. طبق مصوبات دهه ۹۰، تصور بر این بود که واگذاری این بنا به بخش خصوصی باعث ارتقای کیفیت خدمات می‌شود اما در عمل، قراردادهای پیچیده و عدم بهره‌برداری صحیح، منجر به مناقشات حقوقی و اختلافات مالی شد. این چالش‌ها در نهایت به پلمب ساختمان موزه انجامید و این سرمایه ملی حدود هشت سال از چرخه فعالیت خارج ماند.

وی گفت: در سال‌های گذشته، مدیریت‌های مختلف به دلیل پیچیدگی‌های عجیب پرونده، موفق به حل اختلاف میان طرفین نشده بودند. با این حال، اخیراً با ورود جدی وزارتخانه و همراهی استاندار فرهنگی خوزستان، این فضا رفع تصرف شده و در اختیار قرار گرفته است. اگرچه در اولین گام، وضعیت ظاهری و نظافت کلی ساختمان سروسامان پیدا کرده اما بازگشایی اساسی موزه با ۲ بحران اصلی دست‌به‌گریبان است.

مهدی‌زاده در تشریح این ۲ بحران توضیح داد: بحران نخست، به وضعیت عمرانی و تعمیرات زیرساختی بازمی‌گردد؛ ساختمان موزه به دلیل هشت سال رهاشدگی، دچار افت کیفیت شده و در بخش‌هایی نظیر سیستم برق، تاسیسات و شیشه‌ها نیازمند تعمیرات اساسی و پرهزینه است. با توجه به مطالبه جدی شهروندان اهوازی و هنرمندان خوزستانی برای بازگشایی سریع موزه، سیاست بر این قرار گرفته که روند احیا به صورت فازبندی شده پیش برود تا همزمان با انجام اصلاحات، امکان استفاده از فضا برای گردهمایی‌های هنری فراهم شود. در این مسیر، یاری همه‌جانبه ارگان‌های مختلف استان برای تامین هزینه‌های هنگفت بازسازی ضرورت دارد.

گذار از مدیریت فردی به ساختار هیئت‌امنایی

وی ادامه داد: در کنار چالش‌های عمرانی، موضوع مدل مدیریتی موزه هنرهای معاصر اهواز به یکی از کلیدی‌ترین مباحث تبدیل شده است. با توجه به تعریف مدرن هنرهای معاصر در روزگار ما، اداره چنین مرکزی دیگر از عهده یک فرد یا صرفاً یک مدیریت کل خارج است؛ چرا که هدایت برنامه‌هایی با این سطح از پیچیدگی، نیازمند یک نگاه چندوجهی و فکری جمعی است.

مدیرکل هنرهای تجسمی تصریح کرد: بر این اساس، پیشنهاد نهایی بر ایجاد یک ساختار «هیئت‌امنایی» متمرکز شده است. در این الگو، موزه می‌تواند دارای یک «مدیرعامل» یا «مدیر اجرایی» باشد اما ریل‌گذاری و سیاست‌گذاری‌های کلان آن باید از طریق یک شبکه مشترک صورت پذیرد.

وی عنوان کرد: در این شبکه، هم وزارتخانه به عنوان متولی ملی و هم بدنه استانی به صورت مستقیم درگیر خواهند بود تا تضمین شود که برنامه‌ها هم‌راستا با استانداردهای ملی و در عین حال پاسخگوی نیازهای بومی منطقه است.

مهدی‌زاده تاکید کرد: این مدل مدیریتی نه تنها از فردگرایی در تصمیم‌گیری‌ها جلوگیری می‌کند، بلکه با پیوند زدن موزه اهواز به شبکه موزه‌های کشور، امکان تبادل تخصصی آثار و اجرای پروژه‌های مشترک بین‌المللی را تسهیل خواهد کرد.

وی در پایان گفت: هدف این است که موزه هنرهای معاصر اهواز با عبور از پیچییدگی‌های حقوقی گذشته، به ساختاری پایدار و تخصصی دست یابد که در آن مدیریت هنری و اجرایی در کنار هم، ضامن پویایی این بنای بی‌بدیل باشند.

واگذاری موزه هنرهای معاصر اهواز به «پیمانکار غذا»/ خرابی یا سرقت تجهیزات ۵۰ میلیاردی!

فرزاد موسوی هنرمند طراح گرافیک و از هنرمندان فعال خوزستانی که در جریان کامل اتفاقات موزه هنرهای معاصر اهواز است، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره وضعیت این موزه توضیح داد: وضعیت موزه هنرهای معاصر اهواز و آبادان در دهه اخیر با چالش‌های جدی روبه‌رو بوده است. طبق بررسی‌های انجام شده، موزه اهواز برای مدت هفت تا هشت سال طی قراردادی یک‌طرفه و بدون دریافت اجاره‌بها، به فردی با فعالیت غیرمرتبط که در حوزه‌هایی نظیر رستوران‌داری و پیمانکاری غذای صنایع پتروشیمی اشتغال داشته، واگذار شده بود. این واگذاری نادرست منجر به عدم توانایی در اداره موزه، تحریم فضای آن توسط هنرمندان و در نهایت بسته ماندن ۱۰ ساله درهای این بنای عظیم شد.

وی گفت: در طول دوران تعطیلی، بخش‌های حیاتی موزه دچار تخریب و سرقت شده است. از جمله این خسارات می‌توان به سرقت سیستم سرمایشی آمریکایی موزه اشاره کرد که در زمان خود ارزشی بالغ بر ۵۰ میلیارد تومان داشته است. همچنین ایستگاه برق بیرونی ساختمان دچار حریق شده و بخش‌های داخلی نیازمند بازسازی اساسی و رنگ‌آمیزی هستند.

موسوی تصریح کرد: با وجود اعتراضات و تجمعات مکرر هنرمندان و پیگیری مطبوعات، بازپس‌گیری این ملک با دشواری مواجه بود تا اینکه سرانجام در شهریور گذشته، با پایان یافتن مهلت قرارداد، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی موفق به فک پلمب و بازپس‌گیری ساختمان شد.

تلاش‌های مدیریتی برای احیا و رفع گسست نسلی

وی عنوان کرد: اگرچه هنوز ردیف بودجه جداگانه‌ای برای بازسازی کامل موزه اختصاص نیافته است اما با انتصاب مهدی شفیعی به عنوان معاون هنری وزیر و حسین براتی به عنوان مدیرکل جدید فرهنگ و ارشاد خوزستان، اراده‌ای جدی برای احیای این مرکز شکل گرفته است. هدف از این اقدامات، رفع گسست عمیقی است که در یک دهه گذشته میان نسل جدید هنرمندان و این نهاد تخصصی ایجاد شده بود؛ به طوری که بسیاری از هنرمندان جوان شناخت کافی از ظرفیت‌های موزه و انجمن تجسمی ندارند.

این هنرمند همچنین بیان کرد: قرار است با همکاری بهروز نشان و احمد نشان، رویداد هنری «سرزمین خورشید» در خرداد و همزمان با روز مقاومت و آزادسازی خرمشهر برگزار شود. این نمایشگاه که با مشارکت هنرمندان پایتخت و هنرمندان بومی برگزار می‌شود، تلاشی برای اعلام رسمی بازگشایی موزه و بازیابی هویت آن است.

لزوم صیانت از آثار قدیمی گنجینه موزه هنرهای معاصر اهواز

وی درباره آثاری که در گنجینه موزه نگهداری می‌شوند، نیز گفت: نگرانی‌هایی در این زمینه وجود دارد اما بر اساس اعلام مدیران، بخش «گنجینه» موزه که در منطقه‌ای حفاظت‌شده قرار دارد، خوشبختانه آسیب ندیده و آثار ارزشمند اساطیر قدیمی همچنان در این بخش موجود است. اقدامات فعلی بر رفع مشکلات فوری نظیر برق و سرمایش متمرکز شده تا امکان برگزاری نمایشگاه‌های مقطعی فراهم شود و در مراحل بعدی، موزه به قابلیت‌های استاندارد خود برای نگهداری دائمی آثار دست پیدا کند.

موسوی افزود: البته وضعیت آثار موجود در موزه‌های هنرهای معاصر اهواز و آبادان که شامل آثار ارزشمندی از اساتید برجسته همچون کوروش شیشه‌گران، هادی فدوی، محمد احصایی و برادران نامی است، در شرایط حساسی قرار دارد. این آثار که در دهه‌های ۷۰ و ۸۰ میلادی و در جریان جشنواره‌های بزرگ تجسمی به این موزه‌ها اهدا شده‌اند، اگرچه از نظر تعداد موجود هستند، اما به دلیل قطعی برق و نبود سیستم‌های کنترل دقیق دما و رطوبت، در معرض تهدیدات محیطی قرار دارند.

ضرورت مدیریت هیئت‌امنایی برای نجات موزه از بودجه‌های قطره‌چکانی

وی با اشاره به تجربه‌های ناموفق گذشته، با واگذاری مجدد موزه به ساختارهای صرفاً اداری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مخالفت کرد و پیشنهاد داد: به اعتقاد من، اداره کل ارشاد به دلیل محدودیت‌های بودجه‌ای، در گذشته حتی توان تأمین هزینه‌های برق و استخدام نگهبان برای این تأسیسات عظیم را نداشته است. تشکیل یک مدیریت واحد و هیئت‌امنایی با حضور شخصیت‌های تراز اول ملی و استانی (مشابه مدل موزه هنرهای معاصر تهران) پیشنهاد من است تا ضمن حفظ استقلال، امکان مراودات هنری با کشورهای همسایه نظیر کویت و امارات نیز فراهم شود. تأکید جامعه هنری بر دوری از سلیقه‌گرایی‌های شخصی یا انجمنی و حرکت به سمت یک مدیریت کلان و تخصصی است که بتواند شأن این بنای ملی را بازیابی کند.

موسوی بیان کرد: یکی از راهکارهای پیشنهادی برای تأمین منابع مالی پایدار جهت احیا و مرمت فیزیکی موزه، بهره‌گیری از بودجه «مسئولیت‌های اجتماعی» صنایع بزرگ استان است. شرکت‌هایی نظیر فولاد خوزستان، شرکت نفت و توسعه نیشکر که بودجه‌های کلانی را صرف زیرساخت‌های روستایی و فضای سبز می‌کنند، طبق قانون مجاز و توانمند هستند که در حوزه فرهنگ و هنر نیز ایفای نقش کنند. انتظار می‌رود با ورود مستقیم استاندار خوزستان به این پرونده، سهم این صنایع در بازسازی موزه تعیین و عملیاتی شود.

زمان‌بندی احیا و موانع پیش‌رو

وی در پایان درباره زمان‌بندی احیای کامل موزه هنرهای معاصر اهواز گفت: با توجه به گرمای شدید تابستان در خوزستان و محدودیت فعالیت‌های عمرانی، آغاز فعالیت موزه، در مهر و آبان که زمان آغاز رویدادهای جدی هنرهای تجسمی است، پیش‌بینی می‌شود. پیشینه موفق برگزاری جشنواره‌های بین‌المللی نظیر «تئاتر ایران‌زمین» و «فیلم آبادان» در منطقه نشان‌دهنده پتانسیل بالای خوزستان برای میزبانی از رویدادهای جهانی است.