پرواز امید بر فراز کویر؛ تالاب کجی نهبندان دوباره زنده شد

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: تالاب کجی نمکزار نهبندان، یکی از پدیده‌های زیست‌محیطی شگفت‌انگیز در خراسان جنوبی است که به دلیل ویژگی‌های منحصر به فرد خود، به‌ویژه در فصول پاییز و زمستان، پذیرای بیش از پنج هزار پرنده مهاجر می‌شود. با این حال، این تالاب همچنان با چالش‌هایی چون خشکسالی‌های پی‌درپی و نیاز به حفاظت ویژه از محیط زیست مواجه است. مسئولان محلی و محیط‌زیست در حال تلاش برای حفظ و توسعه این منطقه ارزشمند هستند.

تالاب کجی نمکزار نهبندان؛ در دل کویر و درختان نمک‌زار

تالاب کجی نمکزار نهبندان، در دل کویر شرقی ایران و در استان خراسان جنوبی واقع شده است. این تالاب که در ۷۵ کیلومتری مرکز شهرستان نهبندان، در شمال غربی روستای چاه دراز و در حاشیه محور ارتباطی بیرجند به زاهدان قرار دارد، به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین زیستگاه‌های پرندگان مهاجر در این منطقه شناخته می‌شود.

با وسعت ۲۲ هزار و ۷۶۵ هکتار، این تالاب به دلیل ویژگی‌های طبیعی و شوری بیش از حد خاک، تبدیل به دریاچه نمک شده است که در فصول خاص سال، به‌ویژه پاییز و زمستان، پذیرای پرندگان مهاجر از نواحی سردسیری شمالی از جمله روسیه و سیبری می‌باشد. این پدیده طبیعی، نه تنها برای دوستداران طبیعت و عکاسان حیات‌وحش، بلکه برای محیط‌زیست و مردم منطقه از اهمیت بالایی برخوردار است.

ویژگی‌های خاص تالاب کجی نمکزار

تالاب کجی نمکزار به‌دلیل ویژگی‌های جغرافیایی خاص خود، پذیرای انواع گونه‌های گیاهی و جانوری است که بسیاری از آن‌ها به‌طور منحصر به فرد در این منطقه زندگی می‌کنند. از جمله گیاهان مهم این تالاب می‌توان به «گز» و «تاغ» اشاره کرد که در حاشیه تالاب رشد می‌کنند. این گیاهان، زیستگاه مناسبی برای پرندگان آبزی و کنارآبی، از جمله اردک‌ها، فلامینگوها، کشیم گردن سیاه، حواصیل خاکستری و سلیم طوقی فراهم می‌کنند.

علاوه بر پرندگان مهاجر، این تالاب مأمن حیوانات بومی مانند زاغ بور، هوبره، عقاب طلایی، خرگوش، روباه، گرگ، کفتار و سایر پستانداران است. تالاب همچنین به‌دلیل شوری زیاد آب، محل تجمع املاح معدنی است که برخی از آن‌ها خواص درمانی برای بیماری‌هایی نظیر آرتروز و رماتیسم دارند.

خشکسالی‌ها و تأثیرات آن بر تالاب

یکی از چالش‌های اصلی تالاب کجی نمکزار، خشکسالی‌های پیاپی است که بر میزان آب تالاب تأثیر منفی می‌گذارد. هرچند در سال‌های پرباران، این تالاب به‌طور کامل آبگیری می‌شود و پذیرای انواع پرندگان می‌شود، اما در سال‌های کم‌باران بخش زیادی از آن خشک می‌شود.

رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان نهبندان در این خصوص در گفتگو با مهر با بیان اینکه بعد از ۱۸ ماه خشکی هم‌اکنون حدود ۶۵ درصد از مساحت تالاب کجی آبگیری شده است، گفت: این بارش‌ها نشان داد که تالاب کجی نمکزار با وجود دوره طولانی خشکی، همچنان توان طبیعی خود را حفظ کرده و به زیستگاهی امن برای پرندگان مهاجر و بومی تبدیل شده است.

وی با بیان اینکه از آبان‌ماه، پرندگان مهاجر سیبری به این تالاب آمده‌اند و شمار آن‌ها روز به روز در حال افزایش است، افزود: در حال حاضر، روزانه حدود ۳۰۰ قطعه پرنده از جمله مرغابی سرسبز، حواصیل و خودکا در این منطقه مشاهده می‌شود.

کوهستانی با بیان اینکه این تالاب تنها آبگیری در منطقه است که به رودخانه‌ها یا آبراهه‌ها متصل نمی‌شود، گفت: آبگیری آن در زمستان از طریق جوشش چشمه‌ها و در تابستان با کاهش آب همراه است که همین ویژگی، آن را به محل امنی برای تخم‌گذاری و استقرار پرندگان مهاجر تبدیل کرده است.

حفاظت از تالاب ضرورتی همگانی است

رئیس اداره حفاظت محیط زیست شهرستان نهبندان بر اهمیت حفاظت از این اکوسیستم تأکید کرد و گفت: تالاب کجی نمکزار با وسعت بیش از ۲۲ هزار هکتار، در ۷۵ کیلومتری نهبندان و حاشیه جاده نهبندان-بیرجند قرار دارد.

وی ادامه داد: این منطقه به دلیل چشم‌اندازهای طبیعی و تنوع زیستی، همواره مورد توجه گردشگران و پژوهشگران بوده و ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه گردشگری علمی و طبیعت‌گردی دارد.

کوهستانی بیان کرد: حفاظت از این تالاب نه تنها در حفظ زیست‌بوم منطقه نقش کلیدی ایفا می‌کند، بلکه می‌تواند به عنوان یک مزیت اقتصادی، به توسعه پایدار محلی نیز کمک کند.

مهاجرت پرندگان و اهمیت تالاب برای تنوع زیستی

تالاب کجی نمکزار نهبندان به‌ویژه در فصل پاییز و زمستان، به‌عنوان یک مقصد زیست‌محیطی برای پرندگان مهاجر شناخته می‌شود. طبق آمارها، بیش از پنج هزار پرنده از گونه‌های مختلف هر ساله به این تالاب مهاجرت می‌کنند. این پرندگان به‌دنبال یک مکان امن برای استراحت، تغذیه و تخم‌گذاری هستند و تالاب کجی نمکزار به‌عنوان یک پناهگاه طبیعی برای آنها عمل می‌کند.

یکی از ویژگی‌های منحصر به فرد این تالاب، حضور گونه‌ای نادر از پرندگان به نام زاغ بور است که تنها در حاشیه کویرهای ایران و به‌ویژه در تالاب کجی نمکزار زندگی می‌کند. این پرنده که در معرض خطر انقراض قرار دارد، نقش مهمی در اکوسیستم این منطقه ایفا می‌کند.

علی خانی، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان خراسان جنوبی در گفت وگو با خبرنگار مهر گفت: این تالاب به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زیستگاه‌های پرندگان مهاجر در استان خراسان جنوبی شناخته می‌شود و حفاظت از آن به‌طور جدی در دستور کار قرار دارد. بارش‌های اخیر و آبگیری تالاب، باعث شده است که پرندگان مهاجر برای مدت طولانی‌تری در این منطقه بمانند.

چالش‌های مدیریتی و اقدامات حفاظتی

با توجه به وضعیت زیست‌محیطی حساس تالاب کجی نمکزار، مسئولان به‌ویژه اداره محیط‌زیست استان خراسان جنوبی در تلاش برای حفظ و نگهداری این منطقه ارزشمند هستند. طبق برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده، طرح جامع مدیریت تالاب کجی نمکزار با رویکرد زیست‌محیطی و مشارکت تمامی ذینفعان در حال اجرا است.

خانی در این‌باره توضیح داد: این طرح که به‌عنوان یک سند بالا دستی و بین‌بخشی در نظر گرفته شده، توسط دانشگاه بیرجند تهیه شده و در جلسات متعدد به تصویب دستگاه‌های اجرایی استان رسید. این برنامه در راستای حفاظت از تالاب و جلوگیری از تخریب آن در حال پیگیری است.

همچنین، در سفر رئیس‌جمهور شهید به استان خراسان جنوبی، مبلغ ۱۰۵ میلیارد تومان برای اجرای طرح‌های زیست‌محیطی و حفاظت از تالاب کجی نمکزار تخصیص یافت که این اقدام به‌عنوان یک نوآوری در کشور محسوب می‌شود.

توسعه زیرساخت‌ها و گردشگری پایدار

علی‌رغم اهمیت زیست‌محیطی تالاب، توجه به توسعه زیرساخت‌ها و جذب گردشگران نیز از اولویت‌های مسئولان است. در این زمینه، جلال دانش، فرماندار نهبندان در گفتگو با مهر اظهار داشت: ما در تلاش هستیم که زیرساخت‌های لازم برای دسترسی به تالاب را به‌ویژه در فصل‌های پربازدید، فراهم کنیم تا علاوه بر جذب گردشگران، حفاظت از محیط زیست و حفظ تنوع زیستی تالاب نیز در اولویت قرار گیرد.

وی افزود: در این راستا، پروژه آسفالت‌کاری مسیر ۶.۵ کیلومتری دسترسی به تالاب در حال انجام است تا گردشگران بتوانند به‌راحتی به این منطقه بیایند.

در کنار ویژگی‌های زیست‌محیطی، تالاب کجی نمکزار به‌دلیل زیبایی‌های طبیعی و آرامش خاصی که در فصل‌های مختلف سال به‌ویژه در پاییز و زمستان دارد، به‌عنوان یک مقصد گردشگری جذاب شناخته می‌شود. در این فصل، سکوت و زیبایی طبیعی تالاب، فرصت مناسبی برای کسانی است که به‌دنبال آرامش و ارتباط با طبیعت هستند.

یکی دیگر از جاذبه‌های خاص تالاب کجی نمکزار در فصل پاییز، نمایشگاه ملی مجسمه‌های نمکی است که در اطراف تالاب برگزار می‌شود. هنرمندان با استفاده از نمک‌های طبیعی موجود در تالاب، آثار هنری منحصر به فردی خلق کرده‌اند که به‌عنوان یک جاذبه هنری برای مسافران و گردشگران به نمایش گذاشته می‌شود.

تالاب کجی نمکزار نهبندان با ویژگی‌های زیست‌محیطی خاص خود، به‌عنوان یک مقصد گردشگری و زیستگاه پرندگان مهاجر در خراسان جنوبی شناخته می‌شود. حفاظت از این تالاب و حفظ تنوع زیستی آن، نیازمند همکاری همه‌جانبه دستگاه‌های اجرایی و جامعه محلی است. با توجه به چالش‌های زیست‌محیطی و نیاز به توجه بیشتر به این منطقه، تلاش‌های مسئولان برای مدیریت و حفاظت از تالاب کجی نمکزار همچنان ادامه دارد.