تاب‌آوری شهری در میدان عمل؛ از حمل‌ونقل رایگان تا حمایت از شهروندان

یادداشت مهمان- محمدرضا غلامی، نویسنده و فعال محیط زیست: زمانی که سایه بحران و التهاب بر زندگی مردم گسترده می‌شود، شهر بیش از هر زمان دیگری به آرامش، انسجام و نشانه‌هایی از همراهی نیاز دارد. در چنین شرایطی، وظیفه نهادهای خدمات‌رسان تنها به ارائه خدمات روزمره محدود نمی‌شود؛ بلکه حفظ جریان زندگی و تقویت احساس امنیت اجتماعی نیز به بخشی از مسئولیت آن‌ها تبدیل می‌شود.

در ایام جنگ، یکی از اقداماتی که بازتاب قابل‌توجهی در میان شهروندان تهران داشت، همراهی همدلانه مدیریت شهری با مردم بود. یکی از این تصمیمات، رایگان شدن استفاده از مترو و اتوبوس‌های پایتخت (بی‌آرتی) بود؛ تصمیمی که در ظاهر، اقدامی حمایتی در حوزه حمل‌ونقل عمومی به شمار می‌رفت، اما در ابعاد اجتماعی و روانی، معنایی فراتر داشت.

این اقدام نشان داد که مدیریت شهری در روزهای دشوار می‌تواند فراتر از وظایف اجرایی خود، در کنار مردم بایستد و بخشی از فشارهای اقتصادی و روانی جامعه را کاهش دهد. مترو و اتوبوس در این روزها تنها وسیله‌ای برای جابه‌جایی نبودند؛ بلکه شریان‌های حیاتی شهر بودند که باید فعال می‌ماندند تا زندگی شهری از حرکت بازنایستد. هزاران نفر از شهروندان هر روز برای انجام امور ضروری خود به این شبکه حمل‌ونقل وابسته هستند.

رایگان شدن مترو و اتوبوس‌های بی‌آرتی برای بسیاری از خانواده‌ها تنها به معنای حذف یک هزینه روزانه نبود؛ بلکه نشانه‌ای از درک شرایط مردم و توجه به کرامت اجتماعی آنان محسوب می‌شد. در یکی از ایستگاه‌های مرکزی مترو، شهروندی میانسال می‌گوید: «در این روزها که نگرانی از آینده و مشکلات اقتصادی افزایش یافته، همین تصمیم‌ها باعث می‌شود مردم احساس کنند هنوز دیده می‌شوند و مسئولان شرایط جامعه را درک می‌کنند.»

شاید همین احساس «دیده شدن» یکی از مهم‌ترین نیازهای جامعه در روزهای بحران باشد؛ نیازی که گاه بیش از هر اقدام اقتصادی یا اجرایی، می‌تواند به حفظ آرامش عمومی کمک کند.

در کنار این تصمیم، تلاش شبانه‌روزی مجموعه مدیریت شهری در امدادرسانی، اسکان موقت شهروندان و آغاز سریع عملیات بازسازی منازل آسیب‌دیده از جنگ تحمیلی، و همچنین حضور نیروهای خدمات شهری ـ از پاکبانان گرفته تا کارمندان و مدیران شهری ـ که در دشوارترین شرایط و زیر بمباران پایتخت در عرصه پاکیزگی، نظافت، امدادرسانی و انجام امور شهری فعال بودند، صرفاً یک اقدام اجرایی محسوب نمی‌شود؛ بلکه بخشی از سرمایه اجتماعی و نمادی از تاب‌آوری شهری و حکمرانی مطلوب شهری به شمار می‌رود.

تجربه این روزها بار دیگر نشان داد که مدیریت شهری در شرایط بحرانی می‌تواند نقشی کلیدی در کاهش اضطراب اجتماعی ایفا کند. توسعه خدمات حمایتی در حمل‌ونقل عمومی، تقویت زیرساخت‌های محله‌محور، گسترش سامانه‌های اطلاع‌رسانی شهری، حمایت هدفمند از اقشار آسیب‌پذیر و آسیب‌دیده و تأکید بر تحقق عدالت فضایی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش تاب‌آوری اجتماعی شهرها کمک کند.

از سوی دیگر، می‌دانیم که رابطه مستقیمی میان میزان دسترس‌پذیری یک شهر و درجه تاب‌آوری آن در برابر بحران‌ها وجود دارد. از این رو، توجه به حمل‌ونقل عمومی و توسعه خدمات پاک شهری تنها یک ضرورت اجرایی نیست، بلکه بخشی از مسئولیت اجتماعی مدیریت شهری در قبال کیفیت زندگی شهروندان به شمار می‌آید.

شهرهایی که در بحران‌ها بتوانند خدمات عمومی را به‌صورت پایدار، در دسترس و عادلانه حفظ کنند، اعتماد عمومی بیشتری نیز به دست خواهند آورد. امروز بیش از هر زمان دیگری روشن است که شهر فقط مجموعه‌ای از خیابان‌ها، ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها نیست؛ شهر شبکه‌ای از انسان‌ها، امیدها و احساس تعلق اجتماعی است.

در روزهای دشوار، هر اقدامی که بتواند بخشی از بار روانی و معیشتی مردم را کاهش دهد، تنها یک خدمت یا وظیفه اداری نیست؛ بلکه تلاشی برای حفظ امید و همبستگی اجتماعی است؛ سرمایه‌ای که در سخت‌ترین روزها، بیش از هر چیز به آن نیاز داریم.