عسل زاگرس در مسیر جهش صادراتی؛زنبورداری کرمانشاه در انتظار حمایت

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها- کوثر یاوری: صنعت زنبورداری در استان کرمانشاه، فراتر از یک فعالیت جنبی کشاورزی، یکی از ارکان استراتژیک اقتصاد مقاومتی، اشتغال‌زایی پایدار و حفاظت از تنوع زیستی در گستره پهناور زاگرس به شمار می‌رود. دامنه‌های سر به فلک کشیده زاگرس در این خطه با برخورداری از پوشش گیاهی بی‌نظیر، مراتع غنی و انبوهی از گونه‌های گیاهان دارویی و خودرو نظیر گون و آویشن، بستری کاملاً منحصربه‌فرد و طلایی را برای پرورش زنبور عسل فراهم آورده است. این پتانسیل طبیعی سبب شده تا هزاران خانوار روستایی و شهری در استان، معیشت خود را به این حشره شگفت‌انگیز و تولیدات پرارزش آن گره بزنند. در این میان، مناطقی چون شهرستان‌های صحنه و کنگاور به عنوان قلب تپنده و قطب اصلی زنبورداری کرمانشاه، نقشی محوری در تولید و عرضه عسل باکیفیت و مرغوب در سطح ملی ایفا می‌کنند.

با این وجود، این صنعت حیاتی و اشتغال‌زا در سال‌های اخیر زیر سایه سنگین ناملایمات اقلیمی و چالش‌های کلان اقتصادی قرار گرفته است. استمرار خشکسالی‌های پیاپی، وقوع تنش‌های آبی شدید و تغییرات ناگهانی دما، پوشش گیاهی مراتع را با فقر شدیدی مواجه کرده و با کاهش شدید منابع شهد و گرده، زنده ماندن کلنی‌ها را به یک جهاد مداوم تبدیل ساخته است. در کنار این بحران‌های محیط‌زیستی، موانعی چون گرانی سرسام‌آور نهاده‌ها، نوسانات بازار و از همه مهم‌تر، نبود یک نظام بیمه‌ای کارآمد و فراگیر، ضریب ریسک سرمایه‌گذاری را در این حوزه به شدت افزایش داده است. به باور کارشناسان، عبور از این برزخ اقلیمی و اقتصادی، تنها با گذار شجاعانه از زنبورداری سنتی به سمت متدهای مدرن علمی، تنوع‌بخشی به محصولات و تکمیل زنجیره ارزش ممکن خواهد بود؛ راهبردی که می‌تواند طلای مایع کرمانشاه را به یک برند جهانی و موتور محرک توسعه صادرات منطقه تبدیل کند. خبرگزاری مهر در گفت‌وگو با مسئولان و متخصصان این حوزه، ابعاد این صنعت را واکاوی کرده است.

کارنامه تولید زنبورستان‌ها و درخشش «صحنه» در زاگرس

فرهاد زنگنه، مدیر طیور و زنبور عسل سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح آخرین داده‌های آماری حاصل از سرشماری رسمی مهرماه سال ۱۴۰۴ اظهار کرد: بر اساس آخرین پایش‌های دقیق میدانی، استان کرمانشاه در حال حاضر دارای ۳۱۱۷ زنبورستان فعال و ۴۷۸ هزار کندوی زنبور عسل است. میزان عسل تولیدی استان در سال ۱۴۰۴ به حدود ۷ هزار و ۳۰۰ تن رسید که در مقایسه با سال پیش از آن، یک رشد ۲ درصدی را در حجم تولید نشان می‌دهد. این کارنامه درخشان، کرمانشاه را در جایگاه پنجم تولید عسل کشور تثبیت کرده است.

وی با تأکید بر محوری بودن نقش برخی شهرستان‌ها در این پهنه جغرافیایی افزود: شهرستان صحنه به دلیل شرایط اقلیمی ممتاز، پوشش گیاهی متنوع، دانش بالایی بهره‌برداران و استقرار کارگاه‌های تخصصی تولید ملزومات، قطب اصلی زنبورداری استان به شمار می‌رود. البته تولیدات زنبورداران ما تنها به عسل محدود نمی‌شود؛ بلکه سالانه بیش از ۹۰ کیلوگرم ژل رویال، ۱۵ هزار کیلوگرم بره‌موم، ۱۶۰ هزار کیلوگرم موم، ۳۱ تن گرده گل و ۳۰۰ گرم زهر زنبور عسل در استان تولید می‌شود که ارزش اقتصادی برخی از این فرآورده‌های جانبی چندین برابر خود عسل است.

برزخ تسهیلات و ضرورت ثبت رسمی زنجیره ارزش عسل

زنگنه در بخش دیگری از این گفتگو به تشریح موانع پیش روی زنبورداران پرداخت و به خبرنگار مهر گفت: خشکسالی با کاهش شهد گیاهان، کلنی‌ها را دچار تنش غذایی کرده و با تضعیف سیستم ایمنی زنبورها، آن‌ها را در برابر بیماری‌ها و انگل‌ها آسیب‌پذیرتر می‌کند که نتیجه آن کاهش جمعیت کلنی‌هاست. در حال حاضر، کمبود سرمایه در گردش و نیاز مبرم به تسهیلات کم‌بره، در کنار گرانی شدید نهاده استراتژیک شکر و داروهای دامی، کمر زنبورداران را خم کرده است؛ از سوی دیگر، چالش ضعف بیمه زنبورستان‌ها یک معضل کلان است که باید به صورت کشوری و ساختاری حل شود.

مدیر طیور و زنبور عسل جهاد کشاورزی کرمانشاه در پاسخ به سوال خبرنگار مهر درباره وضعیت صادرات و تشکیل زنجیره ارزش تصریح کرد: به دلیل همجواری با کشور عراق و تقاضای بسیار بالا برای عسل ارگانیک کرمانشاه، بخش عمده‌ای از محصول به صورت انفرادی و از مرزهای زمینی خارج می‌شود، لذا آمار گمرکی دقیقی از حجم صادرات در دست نیست.در خصوص زنجیره ارزش نیز، رایزنی‌ها و جلسات مستمری را با اتحادیه‌ها و پرورش‌دهندگان ملکه برگزار کرده‌ایم؛ چرخه عملیاتی این زنجیره در استان موجود است اما هنوز موفق به اخذ مجوز رسمی نشده که پیگیری جدی آن برای دریافت مجوز در دستور کار قطعی ما قرار دارد.

کالبدشکافی چالش‌های اقلیمی و تهدید بهداشتی «کنه واروا»

اکبر قنبری، کارشناس علوم و صنایع غذایی استان کرمانشاه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به پتانسیل‌های توسعه این صنعت بر پایه اطلاعات میدانی اظهار کرد: تعداد زنبورستان‌های فعال شناسنامه‌دار و سنتی در پهنه استان حدود ۳۸۵۰ واحد تخمین زده می‌شود که با مجموع کلونی‌های موجود، پتانسیل بالایی را ایجاد کرده‌اند. با این حال، زنبورداران با مثلثی از چالش‌های فنی، اقتصادی و محیط‌زیستی مواجه‌اند. خشکسالی اقلیمی، افزایش دما و خشک شدن مراتع، تقویم طبیعی زنبورها را مختل کرده و تلفات زمستانه را افزایش داده است. از سوی دیگر، هجوم آفات و بیماری‌ها به‌ویژه "کنه واروا" به عنوان بزرگ‌ترین تهدید بهداشتی، در صورت عدم مدیریت علمی می‌تواند کلنی‌ها را به طور کامل نابود کند.

وی با انتقاد از وضعیت فعلی بازار و خام‌فروشی محصولات به خبرنگار مهر گفت: هزینه‌های موم آج‌شده، ملکه، کندو و حمل‌ونقل برای کوچ‌روی به شدت افزایش یافته، اما قیمت فروش عسل متناسب با این هزینه‌ها بالا نرفته است. وجود عسل‌های تقلبی و بی‌نام‌ونشان در بازار، نبود برندهای قدرتمند استانی و سهم محدود در بازارهای صادراتی رسمی، اعتماد مصرف‌کنندگان را خدشه‌دار کرده است. مطمئن‌ترین راه برای تشخیص اصالت عسل، ارجاع آن به آزمایشگاه‌های معتبر برای سنجش دقیق فاکتورهایی چون میزان ساکارز، نسبت فروکتوز به گلوکز، فعالیت آنزیم دیاستاز و میزان HMF است.

فناوری‌های هوشمند؛ نقشه راه گذار به زنبورداری مدرن

این کارشناس صنایع غذایی در ادامه گفتگو، راهکار برون‌رفت از مشکلات را تکیه بر نوآوری و فناوری دانست و خاطرنشان کرد: سرمایه‌گذاری اولیه در زنبورداری نسبت به سایر صنایع بزرگ بسیار کمتر است، لذا بستر مناسبی برای اشتغال جوانان روستایی محسوب می‌شود. ما باید به سمت فناوری‌های نوین حرکت کنیم؛ استفاده از سیستم‌های نرم‌افزاری مدیریت زنبورستان برای ثبت اطلاعات کندوها و تصمیم‌گیری علمی به جای تجربی، پرورش ملکه‌هایی با ژنتیک مقاوم و سازگار با اقلیم زاگرس، و به‌کارگیری دستگاه‌های سانتریفیوژ و فیلترهای بهداشتی مدرن، می‌تواند تلفات را کاهش و کیفیت محصول را به شدت ارتقا دهد. همچنین خروج از تک‌محصولی و توسعه محصولاتی چون ژل رویال، بره‌موم و گرده گل در قالب صنایع کوچک خانگی، ارزش افزوده فوق‌العاده‌ای ایجاد می‌کند.

قنبری با اشاره به لزوم نوسازی روش‌های فروش تأکید کرد: برندسازی، بهره‌گیری هوشمندانه از بازار اقلیم کردستان و عراق، نوآوری در فروش مانند تولید عسل‌های تک‌نفره ساشه‌ای و توسعه گردشگری زنبورداری از طریق برگزاری تورهای بازدید و جشنواره عسل زاگرس، مسیرهای نوین درآمدزایی هستند. متأسفانه زنبورداران ما در مناطق دوردست به روش‌های علمی روز دسترسی ندارند و حمایت‌های دولتی ملموسی صورت نمی‌گیرد؛ در حالی که سه مطالبه اصلی زنبورداران شامل حمایت مالی و تسهیلاتی، آموزش‌های تخصصی علمی و بازاریابی منسجم و تضمینی است.

امیدهای نهفته در دل طبیعت بکر و عسل‌های ارگانیک و دارویی دامنه‌های زاگرس، گواهی روشن بر ظرفیت‌های بی‌بدیل استان کرمانشاه در توسعه زنجیره شفا و ثروت است. تثبیت رکوردهای تولیدی و کسب رتبه پنجم کشور، نشان‌دهنده اراده و دسترنج زنبورداران زحمت‌کشی است که در برابر تازیانه خشکسالی و گرانی نهاده‌ها ایستادگی کرده‌اند؛ با این حال، رونق و جهش پایدار این صنعت استراتژیک، نیازمند یک مطالبه جدی و همه‌جانبه از متولیان امر است. امروز، توسعه زنبورداری کرمانشاه و عبور از فرآیند خام‌فروشی، در گرو عزم جهادی مسئولان برای اعطای تسهیلات کم‌بهره و بلاعوض خرید تجهیزات مدرن، تسریع در صدور مجوزهای قانونی زنجیره ارزش عسل، ایجاد پوشش بیمه‌ای تخصصی و فراگیر در برابر بلایای طبیعی، و بسترسازی برای صادرات رسمی و برندسازی شده به کشورهای حوزه خلیج فارس و عراق است تا این حرفه تخصصی به عنوان ستون اشتغال پایدار روستایی و استقلال اقتصادی تجلی یابد.