طعم شیرین خودکفایی در زاگرس؛ کرمانشاه پیشتاز تولید چغندرقند کشور

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها- کوثر یاوری: تلاش برای دست‌یابی به امنیت غذایی و خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک، یکی از ارکان اصلی برنامه‌ریزی اقتصادی در کشور است. در این میان، صنعت قند و شکر به عنوان یکی از صنایع حیاتی پایه، وابستگی شدیدی به تولید پایدار مواد اولیه یعنی چغندرقند دارد. استان کرمانشاه با برخورداری از اقلیم‌های متنوع، دشت‌های حاصلخیز و پتانسیل‌های منحصربه‌فرد کشاورزی، در سال‌های اخیر توانسته است خود را به عنوان یکی از قطب‌های اصلی و بی‌بدیل تولید چغندرقند در ایران تثبیت کند. استقبال چشمگیر کشاورزان بومی از کشت این محصول به دلیل سودآوری اقتصادی مناسب، سبب شده تا روند توسعه اراضی زیر کشت چغندرقند در این خطه، سیری صعودی به خود بگیرد و حتی از برنامه‌ها و چارچوب‌های پیش‌بینی‌شده در الگوی کشت مصوب فراتر رود.

بر اساس ارزیابی‌های میدانی و آمارهای رسمی در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۵، سطح زیر کشت چغندرقند در استان کرمانشاه به رکورد ۲۲ هزار و ۷۲۹ هکتار رسیده است که این رقم نشان‌دهنده افزایش ۶۲۸ هکتاری نسبت به سال گذشته است. این حجم از توسعه اراضی، گویای جایگاه ویژه این گیاه صنعتی در تناوب زراعی و اقتصاد کشاورزی منطقه است. تولید سالانه بیش از یک میلیون و ۵۰۰ هزار تن چغندرقند در این استان، ظرفیت عظیمی را ایجاد کرده که علاوه بر تغذیه کامل کارخانه‌های قند بومی، بخش عمده‌ای از خوراک کارخانجات فرآوری صنایع قند را در سایر استان‌های کشور تأمین می‌کند و بار سنگینی از تولید شکر ملی را بر دوش غرب کشور می‌گذارد.

نکته حائز اهمیت در رونق این صنعت در کرمانشاه، چرخش هوشمندانه به سمت روش‌های کم‌آب‌بر و انطباق با چالش‌های کم‌آبی است. توسعه چشمگیر کشت پاییزه در مناطق گرمسیری استان، بستری را فراهم کرده تا بخش عمده‌ای از نیاز آبی گیاه از طریق بارش‌های زمستانه یا همان «آب سبز» تأمین شود. این رویکرد اکولوژیک در کنار ارتقای بهره‌وری در واحد سطح، کرمانشاه را در رتبه دوم تولید چغندرقند کشور قرار داده است. با این حال، حفظ این جایگاه استراتژیک نیازمند مدیریت چالش‌هایی نظیر تأمین به موقع نهاده‌ها، نوسانات هزینه‌های تولید و توسعه صنایع تبدیلی درون‌استانی است. خبرگزاری مهر در گفتگو با مسئولان و پژوهشگران ارشد این حوزه، ابعاد تولید، دستاوردها و چالش‌های این محصول راهبردی را بررسی کرده است.

توسعه کشت پاییزه با تکیه بر آب سبز

فرهاد شریفی، معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان کرمانشاه در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار کرد: در سال زراعی ۱۴۰۴-۱۴۰۵، مجموع کشت چغندرقند استان به ۲۲ هزار و ۷۲۹ هکتار رسیده که از این میزان، ۱۵ هزار و ۹۴۷ هکتار به صورت بهاره و ۶ هزار و ۷۸۲ هکتار به صورت پاییزه کشت شده است. بر اساس الگوی کشت و با توجه به محدودیت منابع آبی، سهمیه ابلاغی استان ۱۹ هزار هکتار بود، اما به دلیل صرفه اقتصادی بالا برای کشاورزان، هر ساله شاهد افزایش سطح کشت و تمایل به کشت‌های آزاد یا فاقد قرارداد هستیم.

وی در ادامه درباره ویژگی‌های اقلیمی این دو نوع کشت به خبرنگار مهر توضیح داد: کشت پاییزه به دلیل آبیاری با آب سبز (باران)، مصرف آب بسیار کمتری دارد و هدف ما کاهش کشت بهاره و جایگزینی آن با محصولات کم‌آب‌بر است. در مقایسه عیار و عملکرد، معمولاً عملکرد کشت پاییزه در هکتار بیشتر اما عیار قند کشت بهاره بالاتر است. پیش‌بینی می‌کنیم میانگین عملکرد پاییزه امسال ۶۵ تا ۷۰ تن و بهاره ۷۵ تا ۸۰ تن در هکتار باشد. البته خشکسالی در پاییزه باعث تعویق رشد فیزیولوژیک می‌شود و در بهاره تاریخ کشت را عقب انداخته و عملکرد را کاهش می‌دهد، هرچند کشت پاییزه در سنوات اخیر آفت و بیماری چندانی نداشته است.

چالش کارخانجات خارج از استان و پرداخت مطالبات

معاون تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی کرمانشاه در بخش دیگری از این گفتگو به موضوع پشتیبانی و نهاده‌ها اشاره کرد و گفت: بذر چغندرقند غالباً وارداتی است و خرید و توزیع آن توسط کارخانجات طرف قرارداد صورت می‌گیرد که متأسفانه به دلیل حساسیت‌های گمرکی، گاهی با تأخیر به دست کشاورز می‌رسد. طبق ضوابط، کود یارانه‌ای تنها به کشاورزانی تعلق می‌گیرد که سطوح الگوی کشت قراردادی را رعایت کرده باشند. همچنین برای کاهش مصرف آب، توصیه اکید ما استفاده از روش‌های نوین نظیر نوار تیپ است که تسهیلات حمایتی ویژه‌ای نیز برای ترویج آن به کشاورزان پرداخت می‌شود.

شریفی با اشاره به ظرفیت صنایع تبدیلی استان به خبرنگار مهر گفت: دو کارخانه قند فعال در داخل استان ظرفیت تحویل حدود ۶۰۰ هزار تن محصول را دارند؛ بنابراین با توجه به تولید ۱.۵ میلیون تنی، مابقی چغندرقند تولیدی باید به کارخانجات خارج از استان حمل شود. از طرفی، هرچند قیمت تضمینی افزایش یافته، اما افزایش چشمگیر هزینه‌های کاشت تا برداشت در دو سه سال اخیر، سود خالص کشاورزان را نسبت به گذشته کمتر کرده است. کارخانه‌ها در زمان تحویل بار، مقداری از مطالبات را به صورت درصدی پرداخت می‌کنند و تسویه کامل معمولاً منوط به فروش شکر تولیدی کارخانه می‌شود. همچنین به ازای هر تن چغندر، جایزه‌ای شامل ۲ کیلو شکر و ۲۰ کیلو تفاله به تولیدکنندگان تعلق می‌گیرد.

جهش شگفت‌انگیز عملکرد؛ از ۲۲ تا ۷۵ تن در هکتار

قاسم پرمون، عضو هیئت علمی و رئیس بخش تحقیقات اصلاح بذر چغندرقند مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی کرمانشاه نیز در گفتگو با خبرنگار مهر، با تشریح تقویم زراعی این محصول بیان کرد: کشت بهاره در مناطق سردسیری استان در اسفند و فروردین انجام شده، عملیات داشت آن در تابستان و برداشت از مهر تا آذر طول می‌کشد. اما کشت پاییزه در مناطق گرمسیری نظیر سرپل‌ذهاب، قصرشیرین و گیلانغرب در مهر و آبان کاشته شده و برداشت آن از اوایل خرداد تا اواخر تیرماه انجام می‌شود. چغندرقند در سال‌های اخیر بیشترین رشد تولید را در میان تمام محصولات زراعی و باغی کشور داشته و کرمانشاه نیز تحول بزرگی را ثبت کرده است.

رئیس بخش تحقیقات چغندرقند مرکز تحقیقات کرمانشاه افزود: کشت چغندرقند بهاره از سال ۱۳۹۲ به صورت جدی در استان با سطح اندک ۴۰ هکتار و عملکرد پایینی در حدود ۲۲ تن در هکتار آغاز شد. اما با تکیه بر دانش فنی و ارقام اصلاح‌شده، این روند به شدت صعودی شد؛ به طوری که در سال زراعی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ به عملکرد خیره‌کننده ۷۵ تن در هکتار رسیدیم و در سال زراعی گذشته نیز ۷۳ تن برداشت داشتیم که نشان‌دهنده رشد بیش از سه برابری بهره‌وری است. ارقام جدید پاییزه پابلند بوده، قابلیت برداشت مکانیزه دارند و در برابر بیماری قارچی "برق‌زدگی" (آسکوخایتا) بسیار مقاوم‌تر از ارقام بومی هستند.

ضرورت مدیریت هوشمند آب و بومی‌سازی فرآوری صنعتی

این پژوهشگر و عضو هیئت علمی در گفتگو با خبرنگار مهر، با تأکید بر لزوم نگاه هوشمندانه به بخش آب، خاطرنشان کرد: نمی‌توان با برچسب آب‌بر بودن، یک محصول راهبردی را کاملاً حذف کرد. چغندرقند بهترین گزینه برای تناوب زراعی و اصلاح ساختار خاک است. مدیریت یعنی استفاده بهینه؛ به طوری که در کشت پاییزه ۴۰ تا ۵۰ درصد در مصرف آب به دلیل بهره‌گیری از باران صرفه‌جویی می‌شود. از طرفی، کشاورزان چغندرکار به دلیل وجینی بودن این گیاه، با چالش شدید تأمین نهاده‌ها مواجه هستند. بذر، سم و علف‌کش‌ها با ارز وارداتی تأمین می‌شوند و هزینه‌های گزافی را به کشاورز تحمیل می‌کنند.

پرمون در پایان راهکار اصلی پایداری این صنعت را در استان پیشنهاد داد و گفت: پیشنهاد روشن ما برای حفظ منابع آبی و صنعتی استان، محدود کردن کشت بهاره و توسعه پاییزه است. نیازی نیست که ما ۴۰ تا ۵۰ درصد محصول تولیدی خود را به صورت خام به کارخانه‌های خارج از استان بفرستیم و هزینه‌های سنگین حمل‌ونقل و افت عیار را متحمل شویم. البته به دلیل جایگاه اقتصادی این محصول، محدودیت شدید با مقاومت کشاورزان روبه‌رو می‌شود؛ زیرا درآمد آنان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در گذشته و در قالب پروژه ایکاردا، ما توانستیم بذرکار پنوماتیک معمولی ذرت را با کمترین هزینه به بذرکار بدون شخم چغندر تبدیل کنیم تا هزینه‌های تولید و کوبیدگی خاک کاهش یابد. همچنین در سال‌های بسیار کم‌باران، چغندر مقاومت بالایی دارد؛ چنان‌که در سال ۹۶ در ایستگاه نقاره‌کوت سرپل‌ذهاب در حالی که غلات دیم نابود شدند، کرت‌های چغندر عملکرد بالایی ثبت کردند.

پتانسیل بی‌بدیل استان کرمانشاه در تولید این محصول استراتژیک، گواهی روشن بر توانمندی غرب کشور در تحول صنایع غذایی و تحقق خودکفایی ملی است. با این حال، تداوم رتبه دوم کشوری و جهش عملکردی چغندرقند در این خطه، نیازمند حمایتی ساختاری و فرابخشی است. امروز کارخانجات قند داخل استان توان جذب کامل این تولیدات را ندارند و خروج سالانه صدها هزار تن محصول خام از استان، نوعی فرار سرمایه و هدررفت ظرفیت‌های شغلی به شمار می‌رود؛ بنابراین مطالبه قطعی و اساسی رونق این حوزه، سرمایه‌گذاری ویژه دولتی و خصوصی برای ارتقای ظرفیت کارخانه‌های قند بیستون و اسلام‌آباد غرب یا احداث واحدهای فرآوری جدید، تأمین و بومی‌سازی به موقع بذور اصلاح‌شده دولتی، و تخصیص تسهیلات کم‌بهره برای تجهیز ۱۰۰ درصدی مزارع به نوار تیپ است تا طعم شیرین این دسترنج میلیونی، اولاً با پرداخت به موقع مطالبات در جیب کشاورزان زحمت‌کش کرمانشاهی بنشیند و ثانیاً پایداری منابع آبی منطقه را برای نسل‌های آینده تضمین کند.