هنر «موتابی» بفروئیه؛ از احیای ملی تا چشم‌انداز جهانی در صنایع‌دستی

خبرگزاری مهر - گروه استان‌ها: هنر کهن «موتابی» که زمانی در غبار فراموشی روزگار سپری می‌کرد، با ثبت ملی در سوم تیر سال ۱۴۰۳،حیاتی دوباره یافت. این رویداد نه تنها یک نقطه عطف در حفاظت از میراث ناملموس شهرستان میبد بود، بلکه آغازی برای تبدیل بفروئیه به قطب فرهنگی و اقتصادی صنایع دستی در سطح کشور محسوب می‌شود.

موی بز، پایه اصلی تولیدات موتابی و بافت سیاه‌چادر عشایر است

موتابی یکی از هنر صنعت‌های ریشه‌دار و بومی در بفروئیه میبد است که بر پایه تابیدن موی بز و تولید انواع بافته‌ها و ابزارهای کاربردی شکل گرفته است. این هنر سنتی در گذشته پیوندی عمیق با زندگی عشایری و روستایی داشته و محصولات آن به دلیل استحکام، دوام و سازگاری با شرایط اقلیمی، در بخش‌های مختلف زندگی روزمره مورد استفاده قرار می‌گرفته است.

از مهم‌ترین کاربردهای تولیدات موتابی می‌توان به بافت سیاه‌چادر عشایر، تور ماهیگیری و انواع طناب اشاره کرد. طناب‌های تولیدشده از موی بز، به دلیل مقاومت بالا، در برپایی سیاه‌چادر، مهار دام، باربندی، محکم کردن ابزارهای کشاورزی و جابه‌جایی انواع بار کاربرد داشته‌اند. این هنر بومی، علاوه بر ارزش فرهنگی و هویتی، نمونه‌ای از دانش سنتی سازگار با طبیعت و نیازهای زندگی در اقلیم‌های گرم و خشک به شمار می‌رود.

پس از ثبت ملی موتابی بفروئیه سال گذشته نیز همزمان با روز ملی صنایع دستی لوح آن با حضور مسئولان وزارت میراث فرهنگی در ۲۰ خرداد به شهردار بفروئیه میبد اهدا شد.

این اقدام گواهی بر استمرار همت استادکاران و دغدغه‌مندان این دیار بود. این موفقیت، فراتر از یک عنوان اداری، محرکی برای انسجام‌بخشی به کارگاه‌های پراکنده و محدود، مستندسازی دانش بومی و بازطراحی محصولات متناسب با نیازهای مدرن شد تا بار دیگر «موتابی» به عنوان نمادی از سازگاری تمدن ایرانی با طبیعت، در کانون توجه قرار گیرد.

ثبت ملی، موتابی را از مسیر فراموشی خارج کرد

فرماندار ویژه میبد، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر در خصوص ثبت ملی موتابی بفروئیه میبد با اشاره به اهمیت ثبت ملی بفروئیه به عنوان شهر ملی موتابی اظهار داشت: ثبت بفروئیه به عنوان شهر ملی موتابی در شرایطی به ثمر نشست که این هنر ـ صنعت در دهه‌های اخیر به سمت فراموشی پیش می‌رفت.

سید مهدی طباطبائی افزود: این دستاورد مهم با همت موتابان، شورا و شهرداری و همچنین پیگیری‌های نماینده مردم تفت و میبد در مجلس شورای اسلامی محقق شد و نتیجه آن، افزایش کارگاه‌های موتابی به ۱۳ کارگاه، حضور آنان در نمایشگاه‌های ملی و بین‌المللی و معرفی هرچه بیشتر این هنر ـ صنعت بوده است.

فرماندار ویژه میبد تصریح کرد: ملی شدن بفروئیه در حوزه موتابی، نقطه عطفی در آینده این هنر ـ صنعت و زمینه‌ساز حرکت در مسیر ثبت جهانی آن خواهد بود، زیرا موتابی هنری است که از مواد طبیعی حاصل می‌شود و آثار مثبت و ارزشمندی در زندگی مردم دارد.

ضرورت عبور از ثبت ملی به جهانی شدن

رئیس نمایندگی وزارت امور خارجه در استان یزد، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت ثبت ملی موتابی بفروئیه گفت: در سالگرد یک اتفاق مهم قرار داریم؛ اتفاقی که نام بفروئیه را در نقشه صنایع دستی ایران برجسته کرد و این افتخار نتیجه تلاش مدیران، هنرمندان و مردم این منطقه است.

سید عبدالرضا موسوی بفروئی تأکید کرد: اکنون باید از این موفقیت عبور کرده و گام بعدی را برای جهانی شدن موتابی بفروئیه برداشت. باید بپذیریم که همچنان در ابتدای مسیر هستیم و تحقق این هدف، نیازمند همت و مشارکت همه بخش‌ها است.

وی با بیان اینکه موتابی تنها یک محصول نیست، تصریح کرد: موتابی یک روایت و تاریخ است؛ روایتی از زندگی عشایری، کوچ، سازگاری با طبیعت و هنر زیستن در دشوارترین شرایط است، همین ویژگی‌ها است که می‌تواند این هنر را در سطح جهانی نیز متمایز و جذاب کند.

موسوی بفروئی ادامه داد: برای معرفی این هنر ارزشمند باید از ظرفیت گردشگری استان یزد و شهرستان میبد استفاده کرد و با هماهنگی بخشداری، شهرداری، میراث فرهنگی و دیگر دستگاه‌های مرتبط، زمینه بازدید گردشگران داخلی و خارجی از کارگاه‌های موتابی را فراهم آورد.

وی ادامه داد: همچنین می‌توان از ظرفیت رویدادهایی که با حضور کشورهای خارجی برگزار می‌شود، برای برپایی کارگاه‌های کوچک موتابی، نمایش زنده این هنر و ارائه محصولات آن بهره برد.

رئیس نمایندگی وزارت امور خارجه در استان یزد همچنین بر ضرورت حضور هدفمند در نمایشگاه‌های داخلی، طراحی بروشورهای حرفه‌ای و آمادگی برای گفت‌وگوهای تجاری تأکید کرد و گفت: باید توجه داشت که نتیجه‌بخشی این اقدامات نیازمند صبر و برنامه‌ریزی است و ممکن است بین سه تا پنج سال زمان ببرد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود، هنرصنعت موتابی را دوستدار محیط زیست و متناسب با ذائقه بازارهای جهانی توصیف کرد و افزود: وزارت امور خارجه، سفارتخانه‌ها و سرکنسولگری‌ها می‌توانند در حاشیه مراسم‌ها و رویدادها با برپایی کارگاه‌های کوچک و نمایشگاه‌ها، نقش مهمی در معرفی این هنر به دنیا ایفا کنند.

موسوی بفروئی با اشاره به یکی از مشکلات مهم صنایع دستی، اظهار داشت: موضوع نشان تجاری و برند از جمله چالش‌هایی است که باید مورد توجه قرار گیرد. در شرایط تحریم نیز لازم است مسیر صادرات محصولات هموار شود و بازارهایی همچون کشورهای حاشیه خلیج فارس، آسیای میانه، افغانستان، پاکستان، کشورهای شمال آفریقا و حتی اروپا می‌توانند مقصد این محصولات باشند.

وی خاطرنشان کرد: ایران دارای ۲۹۰ هنر صنعت بی‌نظیر است که در دنیا مورد توجه است و نمایندگی وزارت امور خارجه در استان یزد تلاش دارد با همکاری میراث فرهنگی و سازمان توسعه تجارت، در حوزه‌هایی چون موتابی، زیلو، سفال و سرامیک، زیورآلات و حصیربافی، زمینه بازاریابی و معرفی جهانی این تولیدات را فراهم کند.

پس از ثبت ملی، هدف‌گذاری ما جهانی شدن موتابی است

شهردار بفروئیه، نیز در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به پیشینه و شرایط گذشته این هنر ـ صنعت گفت: موتابی بفروئیه تا چند سال پیش نیمه‌فعال و در آستانه فروپاشی قرار داشت، اما با همت هنرمندان این عرصه، فرماندار، بخشدار و اعضای شورای اسلامی شهر، روند احیای آن شتاب گرفت.

علیرضا ابراهیمی افزود: موتابی شهر بفروئیه به ثبت ملی رسید و پس از آن اقدامات خوبی انجام شد؛ از جمله نصب المان‌هایی با الهام از این هنر صنعت و همچنین مستندسازی آن از طریق تألیف کتاب «پیچ و تاب» با تلاش سارا سلمانی و حسن زارعی و نیز کتاب «روزهای امیدواری» به قلم کمال امیدوار انجام گرفت.

شهردار بفروئیه با تشریح چشم‌انداز این هنر صنعت اظهار کرد: تلاش داریم پس از ثبت ملی، مسیر جهانی شدن موتابی را دنبال کنیم. حفظ این هنر از طریق معرفی آن در سطح ملی و بین‌المللی، تبدیل آن به یک ظرفیت اقتصادی و گردشگری، ترغیب جوانان به کسب درآمد از این هنر، طراحی محصولات جدید متناسب با نیازهای روز و نیز برگزاری و حضور در جشنواره‌ها، نمایشگاه‌ها و رویدادها از اهداف مهم ما در این مسیر است.

محصولات موتابی در اقلیم‌های گرم و مرطوب سازگاری بالایی دارند

حبیب‌الله موتاب، از فعالان هنر موتابی در شهر بفروئیه میبد درباره کاربردهای این هنر سنتی گفت: مهم‌ترین کاربرد محصولات موتابی در بافت سیاه‌چادر عشایر است. این نوع چادر با توجه به ویژگی موی بز، در هوای گرم حالت انبساطی پیدا می‌کند و موجب خنک‌تر شدن هوای داخل چادر می‌شود.

وی افزود: هنگام بارندگی نیز با رسیدن آب به بافت چادر، الیاف آن منقبض می‌شود و همین ویژگی مانع نفوذ آب به داخل سیاه‌چادر می‌شود. سیاه‌چادرهایی که از موی بز بافته می‌شوند، خاصیتی نزدیک به ضدآتش بودن نیز دارند و در برابر شعله، دیرتر می‌سوزند و دیرتر شعله‌ور می‌شوند.

این فعال صنایع‌دستی ادامه داد: امروزه نیز از موی بز پودر شده برای خاموش کردن آتش در برخی کاربردهای آتش‌نشانی استفاده می‌شود.

وی با اشاره به تنوع تولیدات موتابی تصریح کرد: از نخ‌های تابیده‌شده در این هنر، برای بافت تور ماهیگیری و تولید طناب نیز استفاده می‌شود؛ طناب‌هایی که به دلیل استحکام بالا، در زندگی عشایری و روستایی کاربرد فراوان دارند.

وی همچنین گفت: تولیدات موتابی بفروئیه مشتریانی از استان‌های سیستان و بلوچستان و سمنان دارد و مواد اولیه و ریس‌های موتابی حتی در بافت چادر عشایر در پاکستان نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد؛ موضوعی که نشان‌دهنده سازگاری این محصول با اقلیم‌های گرم و مرطوب است.

آنچه بیش از هر نکته دیگری مورد تأکید است عبور از مرحله صیانت صرف و حرکت به سوی بهره‌برداری فرهنگی، اقتصادی و گردشگری از ظرفیت موتابی است. امروز موتابی بفروئیه صرفاً یک هنر سنتی نیست، بلکه می‌تواند به عنوان یک ظرفیت راهبردی در توسعه محلی، اشتغال‌زایی، هویت‌بخشی و حتی حضور در بازارهای جهانی ایفای نقش کند.

سالروز ثبت ملی موتابی بفروئیه، در واقع یادآور این است که احیای یک هنر بومی، تنها با ثبت در فهرست‌های رسمی به پایان نمی‌رسد، بلکه آغاز مسیری تازه برای معرفی، آموزش، مستندسازی، بازاریابی و جهانی‌سازی آن است؛ مسیری که در بفروئیه آغاز شده و با استمرار همت هنرمندان، مدیران و مردم این دیار، می‌تواند به آینده‌ای روشن برای این هنر ـ صنعت اصیل منتهی شود.