از آن سوی آب‌های دور تا این سوی آسمان ما

به گزارش خبرگزاری مهر، روزنامه آگاه نوشت: در سال‌های اخیر نامی عجیب بارها در اخبار هواشناسی شنیده شده است؛ «ال‌نینو». نامی که شاید در نگاه اول شبیه اسم یک شهر یا یک شخصیت خارجی باشد، اما در واقع یکی از مهم‌ترین پدیده‌های آب‌وهوایی جهان است؛ پدیده‌ای که هزاران کیلومتر دورتر از ایران، در اقیانوس آرام شکل می‌گیرد اما می‌تواند روی بارندگی‌ها و دمای هوا در کشور ما نیز اثر بگذارد. تصور کنید یک بخاری بزرگ در وسط یک خانه قرار دارد. اگر این بخاری ناگهان گرم‌تر از همیشه شود، دمای بخش‌های مختلف خانه هم تغییر می‌کند. حالا به جای خانه، کره زمین را تصور کنید.

در نزدیکی خط استوا، بخش بزرگی از اقیانوس آرام قرار دارد. هر چند سال یک بار آب این منطقه از حالت طبیعی گرم‌تر می‌شود. همین گرم شدن، نظم معمول بادها و ابرها را به هم می‌زند و در نتیجه الگوی بارش و دمای هوا در بسیاری از کشورهای جهان تغییر می‌کند. دانشمندان و کارشناسان هواشناسی به این پدیده «ال‌نینو» می‌گویند. این اسم از زبان اسپانیایی گرفته شده و به معنای «کودک مسیح» است. ماهیگیران سواحل پرو در آمریکای جنوبی صدها سال پیش متوجه شده بودند که نزدیک کریسمس، آب دریا گاهی گرم‌تر می‌شود و صید ماهی تغییر می‌کند. به همین دلیل این نام را برای آن انتخاب کردند.

ال‌نینو پدیده‌ای نیست که هر سال رخ دهد. معمولا هر دو تا هفت سال یک بار اتفاق می‌افتد. اغلب از بهار یا تابستان آغاز می‌شود، در پاییز و زمستان به اوج می‌رسد و گاهی تا سال بعد ادامه پیدا می‌کند. به همین دلیل وقتی کارشناسان هواشناسی از احتمال شکل‌گیری ال‌نینو خبر می‌دهند، چند ماه زودتر آن را زیر نظر می‌گیرند تا بتوانند اثرات احتمالی‌اش را پیش‌بینی کنند.

اسماعیل جعفری از کارشناسان محیط زیست معتقد است: ال‌نینو فقط در اقیانوس آرام استوایی اتفاق می‌افتد؛ یعنی در منطقه‌ای بین سواحل آمریکای جنوبی و جنوب شرق آسیا، حدود ۱۲ تا ۱۷ هزار کیلومتر دورتر از ایران. اما جو زمین و اقیانوس‌ها یک سیستم به‌هم‌پیوسته هستند. به همین دلیل یک تغییر بزرگ در دمای آب اقیانوس می‌تواند زنجیره‌ای از تغییرات را در سراسر کره زمین ایجاد کند.

او می‌گوید: برای درک بهتر، تصور کنید در یک استخر بزرگ، یک نفر در گوشه‌ای موج بزرگی ایجاد کند. آن موج فقط در همان نقطه نمی‌ماند و به بخش‌های دیگر استخر هم می‌رسد. در مقیاس جهانی، ال‌نینو هم چیزی شبیه همین اتفاق است البته نه با آب، بلکه با بادها، ابرها و جریان‌های جوی. وقتی آب بخش شرقی اقیانوس آرام گرم‌تر از معمول می‌شود؛ میزان تبخیر افزایش یافته، محل تشکیل ابرها و الگوی وزش بادهای بزرگ سیاره‌ای تغییر می‌کند و مسیر حرکت سامانه‌های بارشی در نقاط مختلف جهان جابه‌جا می‌شود.

جعفری درباره ارتباط این پدیده‌ها با آب و هوای ایران توضیح می‌دهد: ایران بارندگی‌های خود را عمدتا از سامانه‌هایی می‌گیرد که از مدیترانه، دریای سرخ، اقیانوس هند و گاهی دریای سیاه وارد منطقه می‌شوند. ال‌نینو می‌تواند شرایط جو را طوری تغییر دهد که برخی سامانه‌های بارشی راحت‌تر به خاورمیانه برسند یا رطوبت بیشتری در اختیار آنها قرار بگیرد حتی برعکس، در بعضی مناطق باعث کاهش بارندگی شود به همین دلیل در بعضی سال‌های ال‌نینو، بخش‌هایی از ایران بارندگی بیشتری دریافت می‌کنند.

وی در پاسخ به اینکه آیا ال‌نینو باعث بارندگی می‌شود، می‌گوید: ال‌نینو فقط یکی از عوامل موثر در بارندگی است. برای مثال تصور کنید نتیجه یک مسابقه فوتبال به عملکرد یک بازیکن بستگی داشته باشد. آن بازیکن مهم است، اما نتیجه نهایی به عملکرد کل تیم هم وابسته است. در آب‌وهوای ایران هم علاوه بر ال‌نینو، عوامل دیگری مانند دمای دریای مدیترانه و اقیانوس هند و شرایط محلی ایران بر میزان بارندگی اثر می‌گذارند. به همین دلیل یک ال‌نینوی قوی لزوما به معنای یک سال پربارش در ایران نیست.

جعفری بیان کرد: در ال‌نینوی بسیار قوی ۱۹۹۷ تا ۱۹۹۸ بسیاری از کشورهای جهان تغییرات شدید آب‌وهوایی را تجربه کردند. در ایران نیز برخی مناطق بارش‌های بالاتر از میانگین داشتند. اما در ال‌نینوی ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۴ که رسانه‌ها از آن بسیار صحبت کردند، بسیاری از مردم انتظار داشتند خشکسالی ایران به طور کامل جبران شود اتفاقی که هرگز رخ نداد چون عوامل دیگری هم در اقلیم ایران نقش داشتند.

ال‌نینو چه تاثیری بر زندگی ما دارد؟

ممکن است تصور کنیم اتفاقی که در اقیانوس آرام رخ می‌دهد، هیچ ارتباطی با زندگی روزمره ما در ایران ندارد یا چطور می‌تواند تاثیر زیادی داشته باشد؟ باید گفت وقتی الگوی بارش تغییر کند، کشاورزی تحت تاثیر قرار می‌گیرد. وقتی دما تغییر کند، مصرف برق افزایش یا کاهش پیدا می‌کند. وقتی بارش‌های شدید رخ دهد، خطر سیل بیشتر می‌شود و وقتی بارندگی کم باشد، ذخایر آبی کاهش پیدا می‌کند. به همین دلیل ال‌نینو می‌تواند به شکل غیرمستقیم بر زندگی مردم اثر بگذارد؛ حتی اگر بسیاری از شهروندان نام آن را نشنیده باشند. این پدیده به زبان ساده، از گرم شدن غیرعادی بخشی از اقیانوس آرام آغاز می‌شود و بعد مانند موجی بزرگ، الگوهای آب‌وهوایی جهان را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

برای بررسی تاثیر این پدیده بر زندگی روزمره مردم ایران، احمد یاراحمدی از کارشناسان محیط زیست به «آگاه» می‌گوید: ال‌نینو را نباید یک معجزه برای حل مشکل آب کشور بدانیم. گاهی ممکن است بارندگی‌ها بیشتر شود، اما این به معنای پایان بحران کم‌آبی نیست. مدیریت مصرف آب همچنان ضروری است. این کارشناس اضافه می‌کند: در سال‌های اخیر نوسان‌های آب‌وهوایی بیشتر شده است. به همین دلیل آگاهی عمومی درباره پدیده‌هایی مانند ال‌نینو اهمیت زیادی دارد. وی ادامه می‌دهد: ال‌نینو به تنهایی باعث سیل نمی‌شود. سیل زمانی رخ می‌دهد که عوامل مختلفی مانند شدت بارش، وضعیت رودخانه‌ها، ساخت‌وساز در حریم مسیل‌ها و شرایط زمین دست به دست هم بدهند. بنابراین اگر در سالی ال‌نینو وجود داشته باشد، لزوما به معنای وقوع سیل نیست.

باید چه کار کنیم؟

بعضی افراد ال‌نینو را با تغییر اقلیم اشتباه می‌گیرند. ال‌نینو یک پدیده طبیعی است که از صدها و شاید هزاران سال پیش وجود داشته و هر چند سال یک بار تکرار می‌شود. اما تغییر اقلیم به روند بلندمدت گرم‌تر شدن زمین اشاره دارد؛ روندی که دانشمندان بخش زیادی از آن را نتیجه فعالیت‌های انسانی و انتشار گازهای گلخانه‌ای می‌دانند. به همین دلیل است که اکنون چند سالی است زمین گرم‌تر شده و ما آن را در فصل‌های مختلف حس می‌کنیم مثلا چند سالی است که تابستان وارد فصل بهار شده و بهار هم وارد فصل زمستان شده و دیگر شاهد زمستان‌های سرد سال‌های گذشته نیستیم.

یاراحمدی می‌گوید: ما که در ایران نمی‌توانیم دمای اقیانوس آرام را کنترل کنیم، اما می‌توانیم برای روبه‌رو شدن با پیامدهای تغییرات آب‌وهوایی آماده‌تر باشیم. مثلا در مصرف آب صرفه‌جویی کنیم، هشدارهای هواشناسی را جدی بگیریم، هنگام بارش‌های شدید از حضور در حریم رودخانه‌ها و مسیل‌ها خودداری کنیم، مصرف برق و انرژی را کاهش دهیم و در حفظ پوشش گیاهی و فضای سبز مشارکت کنیم.

خطرناک‌ترین پیامد یک سال نسبتا پربارش

امسال از نظر بارش، سال نسبتا خوبی برای کشور بود و تا سوم خرداد ۱۴۰۵ میزان بارش کشور حدود سه درصد بالاتر از متوسط بلندمدت ثبت شده است که در سال‌های اخیر کمتر شاهد چنین شرایطی بودیم. با وجودی که طبیعت در بسیاری از نقاط ایران نشانه‌های این افزایش بارش را نمایان کرده، اما این شرایط در سراسر کشور یکسان نیست. بیشترین افزایش بارش در میان استان‌ها مربوط به هرمزگان با رشد ۷۷ درصدی بوده که رقمی کم سابقه و تاریخی برای این استان به حساب می‌آید. با این حال، همزمان ۱۷ استان کشور همچنان با کاهش بارش رو به رو هستند و تهران با ۳۸ درصد کاهش بارندگی، یکی از خشک‌ترین شرایط را تجربه می‌کند.

تمرکز کم بارشی در محدوده استان‌های همجوار رشته ‌کوه البرز، از نکات قابل توجه الگوی بارشی امسال است. حتی استان‌های شمالی مانند گیلان و مازندران نیز برخلاف انتظار، شرایط کم بارشی را پشت سر گذاشتند. سال آبی جاری در بهار نیز خود را نشان داد. روزهای ابری و بارش‌های رگباری در بسیاری از مناطق کشور، تصویری نمادین از یک بهار پربارش ایجاد کرد اما همین شرایط به ظاهر مطلوب، باعث شکل‌گیری موجی از خوش‌بینی و در کنار آن، شایعات گسترده اقلیمی شده است. برخی تیترها درباره پایان خشکسالی یا آغاز ترسالی بزرگ بیش از آنکه ریشه علمی داشته باشند، متاثر از فضای روانی جامعه هستند.

هنوز هیچ جمع‌بندی قطعی و جامعی درباره روند بارش ایران وجود ندارد، اما آنچه تقریبا همه مراکز علمی بر آن اتفاق نظر دارند، تاثیر جدی تغییر اقلیم و گرمایش جهانی بر فلات ایران است که باعث افزایش ناهنجاری‌های جوی و تشدید خشکی و گرما در کشور شده است. ایران به دلیل قرار گرفتن در منطقه جنب حاره‌ای، ذاتا اقلیمی خشک دارد و همین ویژگی، کشور را در برابر تغییرات اقلیمی آسیب‌پذیرتر می‌کند. در کنار تغییر اقلیم، نبود مدیریت یکپارچه حوضه‌های آبریز، برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و سوءمدیریت در بهره‌برداری از منابع سطحی، بحران آب را در ایران تشدید کرده است.

خطرناک‌ترین پیامد یک سال نسبتا پربارش، ایجاد حس امنیت کاذب در جامعه و دستگاه‌های اجرایی است. چنین حسی می‌تواند سیاست‌های صرفه‌جویی و مدیریت مصرف را تضعیف کند. ضمن ایتکه اگر قرار باشد ترسالی پیش‌بینی‌شده فایده‌ای برای کشور داشته باشد، باید از آن برای بازسازی منابع از دست رفته، کاهش فشار بر سفره‌های زیرزمینی و اصلاح الگوی مصرف استفاده شود، نه افزایش مصرف و بهره‌برداری از منابع آب.

گذار به فاز قوی ال‌نینو در نیمه دوم سال

مهدی زارع، پژوهشگر بین‌المللی زمین‌شناسی و عضو هیات علمی پژوهشکده زلزله‌شناسی: در فروردین ۱۴۰۵ ایران افزایش بی‌سابقه‌ای در بارندگی را تجربه کرد. داده‌های سازمان هواشناسی نشان داد که میانگین بارندگی در سراسر کشور حدود هفت درصد بالاتر از میانگین بلندمدت ۳۰ ساله بود. برخی از استان‌ها، مانند ایلام، بالاترین میزان بارندگی خود را در ۷۶ سال گذشته ثبت کردند. در شمال غربی و غرب، میزان بارندگی در مقایسه با سال ۱۴۰۴ دو برابر شده است. سطح آب دریاچه ارومیه در پایان فروردین ۱۴۰۵ نسبت به پایان شهریور ۱۴۰۴، ۱.۲۰ متر افزایش یافت. مساحت سطح آن از تقریبا ۴۸۰ کیلومتر مربع به ۲۰۰۰ کیلومتر مربع افزایش یافت.

البته یک فصل بارندگی به دلایل مختلف نمی‌تواند یک دهه خشکی را جبران کند. تا زمستان ۱۴۰۴ تقریبا ۶۴ درصد از ظرفیت سدهای ایران خالی ماند. سدهای اصلی تامین‌کننده آب تهران، مانند سدهای امیرکبیر (کرج) و لار، در بهمن تنها یک درصد ظرفیت گزارش شد. حتی با باران‌های بهاری، هنوز بسیار پایین‌تر از سطح عملیاتی ایمن باقی مانده‌اند. از سوی دیگر تخلیه آب‌های زیرزمینی و سال‌ها برداشت بیش از حد از سفره‌های آب زیرزمینی، کسری‌ای ایجاد کرده که برای جبران آن به دهه‌ها بارندگی بالاتر از حد متوسط نیاز است. خشکسالی طولانی‌مدت، خاک را فشرده کرده است. باران‌های شدید اخیر به جای اینکه برای تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی جذب شوند، اغلب منجر به سیل‌های ناگهانی و رواناب‌های سطحی می‌شود که به جای ذخیره طولانی‌مدت آب، باعث تخریب می‌شود.

مدل‌ها نشان می‌دهند که گذار به یک فاز قوی ال‌نینو برای نیمه دوم سال ۲۰۲۶؛ اردیبهشت تا تیر ۱۴۰۵ رخ خواهد داد. برای ایران، این اغلب با گرمای شدید تابستان مرتبط است که میزان تبخیر را به‌شدت افزایش می‌دهد. تا ۹۰ درصد از مساحت سطح آبی که دریاچه ارومیه در بهار امسال به دست آورده، به دلیل بستر کم‌عمق و شبیه به پلایا، ممکن است تا پایان تابستان ۱۴۰۵ تبخیر شود.

خشکسالی هواشناسی؛ کمبود باران، در بسیاری از مناطق پس از بارش‌ها فعلا متوقف شده اما خشکسالی کشاورزی، هیدرولوژیکی و اجتماعی-اقتصادی همچنان شدید است. بعضی نواحی ایران در بیابان لوت و دشت کویر مرکزی ایران و بخش‌هایی از سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی و کرمان و یزد همچنان درگیر خشکسالی اکولوژیک است. به نظر می‌رسد که ایران از یک «بحران خشکی» به یک «بحران ناپایداری» منتقل شده است که در آن سیل‌های شدید و کمبود شدید آب همزمان قابل انتظار است. گذار از شرایط خنثی به یک فاز ال‌نینو بالقوه قوی بین ماه مه و جولای ۲۰۲۶، برای بارش‌ها در سال آبی بعدی (۱۴۰۶-۱۴۰۵) حیاتی خواهد بود.