تشکل‌های دانشجویی از دیدگاه رهبری؛ جهاد با ابزار تبیین، حضور و تحلیل

شاید کمتر مفهومی در گفتمان سیاسی و اجتماعی ایران به اندازه کار جهادی و تشکل‌های دانشجویی از برکت بیانات رهبر معظم انقلاب شفافیت و غنای معنایی یافته باشد. ایشان شخصاً بارها تأکید کرده‌اند که یکی از راهبردهای اصلی برای حل مسائل کشور، انقلابی عمل کردن و جهادی حرکت کردن است. به تعبیر ایشان: «ما هر جا انقلابی عمل کردیم، پیش رفتیم و هر جا از انقلابی‌گری و حرکت جهادی غفلت کردیم، عقب ماندیم و ناکام شدیم. این یک واقعیت است». بر اساس این نگاه، اردوی جهادی و تشکل‌های دانشجویی دو جلوه از یک حقیقت واحد هستند؛ هر دو محصول اراده جمعی جوانانی‌اند که شکاف میان وضع موجود و وضع مطلوب را با ایمان، کارآمدی و باور به تغییر پر می‌کنند. 

رهبر معظم انقلاب اردوهای جهادی را دارای سه کارکرد بنیادین معرفی می‌کنند: خودسازی، خدمت به مردم و آشنایی با فضای واقعی جامعه. ایشان می‌فرمایند: «این اردوهای جهادی، هم تمرین است، هم خدمت است، هم خودسازی است، هم آشنایی با فضای جامعه است؛ خیلی چیز باارزشی است». ایشان با دقت و وسواس، ابعاد این سه ویژگی را ترسیم کردند. آشنایی با فضای واقعی جامعه به معنای رها کردن دانشجو و نخبه از قفس تحلیل‌های کتابخانه‌ای و مواجهه با مسائل عینی مردم است. اگر یک دانشجو در اردوی جهادی شرکت نکند، نمی‌تواند عمق محرومیت، چالش‌های یک روستای دورافتاده، یا حجم کم‌کاری‌های دستگاه‌های اجرایی را درک کند. به فرموده رهبری: «حضور شما بچه‌های نخبه در اردوهای جهادی، شما را با اوضاع کشورتان، با قشرها، با وظایف سنگینی که بر عهده همه ماست و با کم‌کاری‌های ما… آشنا می‌کند و حرکت می‌دهد؛ خون در رگ‌های انسان با حضور در یک چنین جاهایی جریان پیدا می‌کند». این جریان خون به مثابه یک بیداری و انقلاب درونی است که دانشجو را از رخوت فکری و تحلیل‌های انتزاعی نجات می‌دهد و به او عزم و اراده عملی می‌بخشد. 

از سوی دیگر، خودسازی در اردوهای جهادی مفهومی عمیق‌تر از تمرین اخلاق فردی دارد. ایشان این حرکت را با سیره فاطمی پیوند می‌زنند و می‌فرمایند: «در مسئله کرونا چه کارها شد، چه خدماتی انجام گرفت و بدون اینکه نام کسی مطرح باشد، کارهای بزرگی انجام گرفت. این حرکت‌های جهادی، این اردوهای جهادی که در دوره سال در جریان است و جوان‌ها بدون اینکه نامی از خودشان باقی بگذارند می‌روند، بی‌مزد و منّت حرکت می‌کنند، باید این روش ادامه پیدا کند؛ باید فاطمه زهرا (سلام‌الله‌علیه) اسوه باشد، الگو باشد». جهادگران در اردوهای جهادی با کم‌توقع‌ترین شکل ممکن و با هدف خالصانه «لا نُریدُ مِنکُم جَزآءً وَ لا شُکورا» خدمت می‌کنند و این دقیقاً عصاره و جوهره ایثار و عمل بدون چشمداشت است. ایشان درباره اشاعه این فرهنگ افزودند: «شعار «خدمت‌رسانی برای تحقق عدالت و پیشرفت» را همگانی کنید». 

از نگاه رهبری، اردوهای جهادی یک سرمایه عظیم ملی برای آینده کشورند. ایشان در سال ۱۳۹۷ تصریح کردند: «امروز در حدود ۱۰هزار هسته از گروه‌های جهادی در سرتاسر کشور مشغول‌اند که اینها در واقع مژده آینده کشورند، سرمایه عظیمی هستند برای آینده کشور؛ مشغول کارند، مشغول تلاش‌اند؛ شاید صدها هزار کار مهم مربوط به طبقات ضعیف را در نقاط دوردست کشور، اینها انجام داده‌اند و دارند انجام می‌دهند؛ کارهای ریز و درشت به‌حسب نیازهایی که مردم دارند، این یک سرمایه عظیم است برای کشور». این دورنما نشان می‌دهد که ایشان اردوهای جهادی را نه صرفاً یک اقدام امدادی و موقتی، بلکه یک شبکه مردمی و پایدار برای محرومیت‌زدایی و پیشرفت متوازن کشور طراحی کرده‌اند. 

در کنار اردوهای جهادی، تشکل‌های دانشجویی از منظر رهبری مهم‌ترین موتورهای نظریه‌پردازی و مطالبه‌گری گفتمان انقلاب در دانشگاه‌ها هستند. ایشان در دیدار رمضانی دانشجویان در سال ۱۳۹۵، ۱۲ وظیفه مهم برای این تشکل‌ها تعریف کردند که شاه‌بیت آن «حضور» است؛ حضوری که ترکیبی از حضور فکری، حضور بیانی و احیاناً حضور جسمانی هنگام لزوم در مسائل اصلی کشور است و افزودند: «دوست انقلاب و دشمن انقلاب باید مواضع شما را در زمینه مسائل مهم کشور بدانند». 

وظیفه دوم در این فهرست، «تبیین» بود. رهبری در شرح این وظیفه فرمودند: «تبیین اساس کار ماست. ما با ذهن‌ها مواجهیم، با دل‌ها مواجهیم؛ باید دل‌ها قانع شود. اگر دل‌ها قانع نشد، بدن‌ها به راه نمی‌افتد، جسم‌ها به کار نمی‌افتد؛ این فرق بین تفکر اسلامی و تفکرات غیر اسلامی است». در این نگاه، تشکل‌های دانشجویی باید با عقل و منطق گفت‌وگو کنند، شبهات را پاسخ گویند و به تولید دانش و تحلیل بپردازند. ایشان بر استدلال مستدل، بهنگام بودن تحلیل‌ها و انتشار آن‌ها از طریق نشریات دانشجویی تأکید داشتند. 

علاوه بر این، ایشان به تشکل‌ها توصیه کردند که مراقب باشند استحاله نشوند و با حفظ هویت مستقل خود، نگاهشان به داخل دانشگاه و نیازهای فرهنگی و علمی باشد. همچنین تأکید کردند: «توقع من از تشکل‌ها خیلی زیاد است. تشکل‌ها در درجه اول باید نگاهشان به داخل دانشگاه‌ها باشد». این به معنای درون‌نگری و حل مسائل بومی دانشجویی پیش از ورود به عرصه‌های گسترده‌تر سیاسی است. 

در آخرین دیدارهای رمضانی سال ۱۴۰۳، رهبر انقلاب بار دیگر از نقش دانشجویان و تشکل‌ها سخن گفتند و فرمودند: «سطح تفکر و تحلیل مجموعه دانشجویی رو به رشد است… خود این یک مسئله امیدبخش و مژده آفرین است؛ یعنی مجموعه جوان کشور و دانشجوی کشور دارد حرکت می‌کند و پیش می‌رود». ایشان همچنین بر استقامت بر مواضع و جلوگیری از تبدیل شدن به افراد بی‌تفاوت به دلیل فشارها و مانع‌تراشی‌ها تأکید کردند. 

در مجموع، آموزه‌های رهبری در این زمینه، چرخه‌ای کامل از کنشگری دانشجویی را ترسیم می‌کند که از اردوی جهادی و خدمت بی‌چشمداشت در محرومیت‌ها آغاز می‌شود، از رهگذر آن به خودسازی و آگاهی از واقعیت‌های جامعه می‌رسد، در تشکل‌های دانشجویی به تبیین و تحلیل عقلی و منطقی منجر می‌شود و سرانجام به منصه ظهور و مسئولیت‌پذیری در عرصه‌های علمی، اجتماعی و سیاسی می‌انجامد. این چرخه، همان موتور محرکه جمهوری اسلامی برای عبور از بحران‌ها و ساختن آینده‌ای روشن برای تمدن نوین اسلامی است.