مختومقلی فراغی؛ هنگامی که شعر به دیپلماسی فرهنگی تبدیل می‌شود

علی رهبر، مدیرعامل خانه فرهنگ ترکمن در یادداشتی برای خبرگزاری میزان، درباره دیپلماسی فرهنگی نوشت: 

در جهان امروز، قدرت کشور‌ها تنها با شاخص‌های اقتصادی، نظامی یا سیاسی سنجیده نمی‌شود؛ شاید مهم‌ترین نمود حال حاضر آن را می‌توان در رفتار رئیس‌جمهور چین در استقبال از رئیس‌جمهور آمریکا دانست؛ جایی که برخلاف فرهنگ سخت آمریکایی به دلیل فقدان ریشه تمدن تاریخی، ترویج نرمِ فرهنگ و تمدن چینی بروز پیدا می‌کند و میراث تمدنی به یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های قدرت نرم تبدیل می‌شود؛ ظرفیتی که می‌تواند فراتر از مرزها، ملت‌ها را به یکدیگر نزدیک کند و زمینه‌ساز گفت‌و‌گو، همکاری و تفاهم شود.

در این میان، مفاخر فرهنگی و ادبی هر ملت نقش ویژه‌ای در دیپلماسی فرهنگی ایفا می‌کنند، زیرا آنان نه‌تنها بخشی از هویت تاریخی یک کشور هستند، بلکه می‌توانند به‌عنوان زبان مشترک ملت‌ها عمل کنند.

مختومقلی فراغی از برجسته‌ترین نمونه‌های این ظرفیت فرهنگی است؛ شاعر، عارف و متفکر بزرگ ایرانی ـ ترکمن که در قرن هجدهم میلادی می‌زیست، امروز تنها متعلق به یک قوم یا یک جغرافیا نیست، بلکه به سرمایه‌ای فرهنگی برای کشور‌های تمدنی ایران فرهنگی و آسیای میانه تبدیل شده است؛ آثار وی سرشار از مفاهیمی، چون انسان‌دوستی، عدالت، اخلاق، همبستگی، صلح و گفت‌و‌گو است؛ ارزش‌هایی که همچنان در مناسبات بین‌المللی معاصر موضوعیت دارند؛ پژوهشگران او را نه‌تنها پدر ادبیات کلاسیک ترکمن، بلکه نماد وحدت و همگرایی میان جوامع ترکمن و جهان ترک می‌دانند.

اهمیت مختومقلی زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم میراث او توانسته فراتر از مرز‌های سیاسی حرکت کند؛ نسخه‌های خطی آثار او در مراکز علمی و فرهنگی کشور‌های مختلف نگهداری می‌شود و مجموعه دست‌نوشته‌هایش در برنامه حافظه جهانی یونسکو نیز ثبت شده است؛ این جایگاه نشان می‌دهد که آثار وی صرفا بخشی از تاریخ ادبیات یک ملت نیست، بلکه بخشی از میراث فرهنگی بشریت به شمار می‌رود.

دیپلماسی فرهنگی زمانی موفق است که بتواند نقاط مشترک میان ملت‌ها را برجسته سازد؛ مختومقلی دقیقا چنین کارکردی دارد؛ آرامگاه وی در استان گلستان ایران سال‌هاست به محل دیدار پژوهشگران، شاعران، دانشگاهیان و علاقه‌مندان فرهنگ از ایران، ترکمنستان و دیگر کشور‌های منطقه تبدیل و یاد و نامش به یکی از پیوند‌های فرهنگی میان ملت‌ها بدل شده است.

تجربه کشور‌های مختلف نشان می‌دهد که چهره‌های فرهنگی ماندگار می‌توانند سفیرانی مؤثرتر از بسیاری از ابزار‌های رسمی باشند؛ همان‌گونه که فردوسی، سعدی و حافظ برای ایران یا تولستوی برای روسیه و سروانتس برای اسپانیا به نماد‌های فرهنگی جهانی تبدیل شده‌اند، مختومقلی نیز می‌تواند یکی از چهره‌های محوری دیپلماسی فرهنگی ایران در حوزه تمدنی ایران فرهنگی در آسیای مرکزی باشد.

امروز که جهان بیش از هر زمان دیگری نیازمند گفت‌و‌گو و تفاهم میان فرهنگ‌هاست، بازخوانی اندیشه‌های مختومقلی فراغی تنها یک اقدام ادبی یا تاریخی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری بر آینده روابط فرهنگی منطقه است.

مفاخری از این دست به ما یادآوری می‌کنند که فرهنگ، پایدارترین پل میان ملت‌هاست و شعر و اندیشه، گاه بیش از هر ابزار دیگری می‌تواند مرز‌ها را درنوردد و دل‌ها را به هم نزدیک سازد.