تجاوز نظامی علیه ایران؛ نقض‌های جدی حقوق بین‌الملل

آمریکا و رژیم صهیونیستی در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ (۹ اسفند ۱۴۰۴) تجاوز نظامی را علیه ایران آغاز کردند. آمریکا و رژیم صهیونیستی درطول تجاوز نظامی خود علیه ایران، غیرنظامیان و اشیاء غیرنظامی، از جمله مدارس، ساختمان‌های مسکونی، بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، پل‌ها و یک استادیوم بزرگ را هدف قرار دادند و تهدید کردند که زیرساخت‌های برق در ایران را هدف قرار داده و نابود می‌کنند.

پایگاه کورتینگ دِلا در یک مقاله به بررسی مشروعیت استفاده از زور توسط آمریکا و رژیم صهیونیستی تحت چارچوب قانونی حاکم بر توسل به زور پرداخته است.

استفاده غیرقانونی از زور

طبق ماده ۲ (۴) منشور سازمان ملل، هرگونه استفاده یا تهدید به استفاده از زور علیه تمامیت ارضی و استقلال سیاسی یک کشور ممنوع است. ممنوعیت مطلق «استفاده از زور» توسط دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) در پرونده فعالیت‌های نظامی و شبه‌نظامی در و علیه نیکاراگوئه (نیکاراگوئه علیه آمریکا) به عنوان قانون عرفی بین‌المللی به رسمیت شناخته شد. 

تنها استثنائات ماده ۲ (۴) حق ذاتی دفاع از خود طبق ماده ۵۱ و فصل هفتم منشور سازمان ملل است. طبق ماده ۵۱، کشور‌ها در صورت وقوع حمله مسلحانه حق ذاتی دفاع فردی یا جمعی از خود را دارند. طبق فصل هفتم، شورای امنیت سازمان ملل می‌تواند در پاسخ به هرگونه تهدید علیه صلح، نقض صلح یا اقدام تجاوزکارانه اجازه استفاده از زور را بدهد.

بدیهی است که ایران به رژیم صهیونیستی و آمریکا حمله نکرد؛ و شورای امنیت اجازه حمله به ایران را نداد. به خوبی مستند شده است که هیچ مدرکی مبنی بر حمله قریب‌الوقوع ایران وجود ندارد. 

با این حال، به نظر می‌رسد تصمیم برای حمله به ایران مبتنی بر انچه است که دفاع مشروع پیشگیرانه خوانده شده است، یعنی جلوگیری از دستیابی ایران به قابلیت‌های هسته‌ای در آینده، که نه تحت منشور سازمان ملل و نه در حقوق بین‌الملل عرفی به رسمیت شناخته نشده است. 

علاوه بر این، تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران نیز می‌تواند به عنوان یک عمل تجاوزکارانه تلقی شود. تجاوز طبق قطعنامه ۳۳۱۴ مجمع عمومی سازمان ملل تعریف شده است.

ماده اول، تجاوز را به عنوان استفاده از نیروی مسلح توسط یک دولت علیه حاکمیت، تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی دولت دیگر، یا به هر طریق دیگری که با منشور سازمان ملل مغایرت داشته باشد، تعریف می‌کند. 

تجاوز شامل تهاجم یا حمله توسط نیروی مسلح یک دولت به قلمرو دولت دیگر، بمباران توسط نیرو‌های مسلح یک دولت علیه قلمرو دولت دیگر و حمله توسط نیرو‌های مسلح یک دولت به نیروی زمینی، دریایی یا هوایی، یا ناوگان دریایی و هوایی دولت دیگر می‌شود. 

هیچ گونه ملاحظه‌ای از هیچ تغییری، چه سیاسی، اقتصادی، نظامی یا غیر آن، نمی‌تواند توجیهی برای تجاوز باشد (ماده ۵ (۱)). جنگ تجاوزکارانه جنایتی علیه صلح بین‌المللی تلقی می‌شود و مسئولیت بین‌المللی را به دنبال دارد (ماده ۵ (۲)). علاوه بر این، هیچ‌گونه تصرف ارضی یا امتیاز ویژه ناشی از تجاوز قانونی نیست و نخواهد بود (ماده ۵ (۳)).

دادگاه نظامی بین‌المللی نورنبرگ اعلام کرد که آغاز جنگ تجاوزکارانه نه تنها یک جنایت بین‌المللی است؛ بلکه بزرگترین جنایت بین‌المللی است که تنها با سایر جنایت‌های جنگی متفاوت است، زیرا شر انباشته شده کل را در خود جای داده است. 

بدیهی است که هرگونه تهدید یا استفاده از زور توسط یک دولت که فراتر از چارچوب تعریف شده در منشور سازمان ملل باشد، به مسئولیت بین‌المللی طرف متخاصم منجر خواهد شد. این می‌تواند به عنوان یک عمل تجاوزکارانه تلقی شود. 

حقوق بین‌الملل بشردوستانه

اصل تمایز یک اصل اساسی حقوق بین‌الملل بشردوستانه است که تصریح می‌کند طرفین درگیری مسلحانه باید در هر زمان بین جمعیت غیرنظامی و نظامیان و بین اهداف غیرنظامی و اهداف نظامی تمایز قائل شوند. حمله مسلحانه همچنین توسط اصول تناسب و احتیاط تنظیم می‌شود. اصل تناسب، حملات مسلحانه‌ای را که در مقایسه با مزیت نظامی ملموس و مستقیم پیش‌بینی‌شده بیش از حد باشد، ممنوع می‌کند. علاوه بر این، احتیاطات در حمله برای جلوگیری یا به حداقل رساندن تلفات غیرنظامیان، آسیب به غیرنظامیان و آسیب به اهداف غیرنظامی ضروری است.

علاوه بر این، براساس ماده ۵۱ پروتکل اول الحاقی، جمعیت غیرنظامی و افراد غیرنظامی از حمایت عمومی در برابر خطرات ناشی از عملیات نظامی برخوردارند. جمعیت غیرنظامی به خودی خود، و همچنین افراد غیرنظامی، نباید هدف حمله قرار گیرند. 

به همین ترتیب، طبق ماده ۵۲، اشیاء غیرنظامی نباید هدف حمله یا انتقام‌جویی قرار گیرند و حملات باید صرفا به اهداف نظامی محدود شوند. علاوه بر این، ماده ۵۴ (۲) حفاظت از اشیاء ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی را مقرر می‌دارد. گرسنگی دادن به غیرنظامیان به عنوان روشی از جنگ و حمله، تخریب، حذف یا بی‌فایده کردن اشیاء ضروری برای بقای جمعیت غیرنظامی با قصد یا «هدف خاص» محروم کردن جمعیت غیرنظامی از ارزش معیشتی آنها ممنوع است. 

آمریکا و رژیم صهیونیستی در ۲۸ فوریه تجاوز نظامی علیه ایران را آغاز کردند و به هدف قرار دادن اهداف غیرنظامی و نظامی ادامه دادند. طبق گزارش‌ها، بیش از ۳ هزار نفر، از جمله کودکان، در این حملات به شهادت رسیدند. 

این حملات اهداف غیرنظامی متعددی از جمله بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، پل‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها و اماکن تاریخی در ایران را هدف قرار داد. در ۲۸ فوریه، مدرسه ابتدایی شجره طیبه در میناب مورد حمله قرار گرفت و به شهادت دست‌کم ۱۷۵ نفر منجر شد. 

طبق گزارش‌ها، بیش از ۱۲۵ هزار ساختمان مسکونی و غیرنظامی آسیب دیده‌اند. 

تهدیدات غیرقانونی علیه تمدن ایران و میزان تخریب جان و اموال غیرنظامیان نشان می‌دهد که حملات بدون در نظر گرفتن اصول تمایز، تناسب و احتیاط، به صورت بی‌هدف انجام شده‌اند.

نتیجه‌گیری

ماده ۲ (۴) منشور سازمان ملل استفاده از زور را مطلقا ممنوع می‌کند، مشروط بر اینکه استثنائاتی با تعریف محدود طبق ماده ۵۱ و فصل هفتم در نظر گرفته شود. همین امر توسط رویه قضایی دیوان بین‌المللی دادگستری که منعکس‌کننده حقوق بین‌الملل عرفی است، تقویت شده است. 

به نظر می‌رسد تجاوز نظامی اخیر به ایران مبتنی بر جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح‌های هسته‌ای، یعنی دفاع پیشگیرانه از خود، باشد. چنین توجیهی در چارچوب حقوقی تثبیت شده حاکم بر استفاده از زور تحت حقوق بین‌الملل بی‌اساس است.

علاوه بر این، میزان تلفات غیرنظامیان و تخریب اشیاء ضروری برای بقای غیرنظامیان، نگرانی‌های جدی را در مورد اصول تمایز، تناسب و احتیاط ایجاد می‌کند. این اقدامات نه تنها غیرقانونی هستند، بلکه نقض فاحش حقوق بین‌الملل محسوب می‌شوند.