منابع آبی در مرز بحران؛ تهران در آستانه سخت‌ترین تابستان آبی

کاهش میانگین بارندگی‌ها و نگرانی درباره تنش آبی و افت سطح سفره‌های زیرزمینی همچنان یکی از محورهای اصلی بحث‌های کارشناسی است و در شرایطی که برخی استان‌های کشور با تنش آبی روبه‌رو هستند پرسش اصلی این است که آیا کشور وارد مرحله بحران شده یا هنوز امکان کنترل شرایط وجود دارد.

اگرچه آمارهای رسمی نشان می‌دهد میزان بارش‌ها در سال آبی جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته اندکی بهبود یافته، اما همچنان فاصله قابل‌توجهی با میانگین بلندمدت وجود دارد. 

رضا حاجی‌کریم، رئیس فدراسیون صنعت آب ایران در گفت‌و‌گو با میزان در رابطه با وضعیت منابع آبی با اشاره به تفاوت شرایط اقلیمی در نقاط مختلف کشور اظهار کرد: از ابتدای مهر و آغاز سال آبی جاری تاکنون، در برخی استان‌های جنوبی و غربی شاهد بارش‌های بسیار خوبی بوده‌ایم و حتی در تعدادی از مناطق، میانگین بارش سالانه پشت سر گذاشته شده است.

وی ادامه داد: با این حال مشکل اصلی کشور همواره مربوط به فلات مرکزی است، جایی‌که بخش عمده جمعیت ایران در آن متمرکز شده و منابع آبی محدودتر از سایر مناطق است.

سرانه آب در فلات مرکزی به سطح بحران رسیده است

رئیس فدراسیون صنعت آب ایران با اشاره به شاخص‌های جهانی سرانه آب تصریح کرد: ایران به‌طور متوسط به ازای هر نفر حدود هزار و ۳۰۰ متر مکعب آب تجدیدپذیر در سال دارد، در حالی که در دنیا زیر هزار و ۷۰۰ متر مکعب به معنای ورود به بحران محسوب می‌شود.

وی افزود: این عدد نباید گمراه‌کننده باشد، چرا که بخش زیادی از این منابع در استان‌های شمالی پربارش، خوزستان و نوار غربی قرار دارد، در حالی که حدود ۶۵ درصد جمعیت کشور در حاشیه فلات مرکزی از جمله تهران، کرج، اصفهان، شیراز، مشهد و قم زندگی می‌کنند.

به گفتنه حاجی‌کریم سرانه دسترسی به آب در این مناطق حدود ۶۰۰ متر مکعب است و در تهران حتی به ۳۳۵ متر مکعب برای هر نفر در سال رسیده که نشان‌دهنده یک وضعیت وخیم است.

وی ادامه داد: با وجود بارندگی‌های امسال، وضعیت پنج سد اصلی تأمین‌کننده آب تهران نسبت به سال گذشته که خشک‌ترین سال ۵۷ سال اخیر بود نیز بسیار نگران‌کننده‌تر شده است.

به گفته رئیس فدراسیون صنعت آب ایران، تابستان سختی در انتظار تهران و دیگر کلان‌شهر‌ها خواهد بود و باید از همین حالا برای مدیریت تنش آبی آماده بود.

توسعه ناپایدار؛ ریشه تشدید بحران آب

حاجی‌کریم درباره مهم‌ترین ضعف‌های مدیریتی در حوزه آب اظهار کرد: مسئله آب در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ آب کشاورزی یک بحث دارد و آب شهری بحثی دیگر، اما در نگاه کلان، نظام حکمرانی آب با اشکالات جدی، تعارض منافع و ناکارآمدی روبه‌رو است.

وی تصریح کرد: سیاست‌های توسعه‌ای کشور نیز با واقعیت منابع آبی همخوانی ندارد، شما نمی‌توانید در استان‌های خشک مانند تهران و قم کشاورزی سنگین داشته باشید یا در حاشیه فلات مرکزی صنایع آب‌بری مانند فولاد را توسعه دهید.

رئیس فدراسیون صنعت آب ایران گفت: همچنین بارگذاری جمعیتی و توسعه شهری گسترده در کلان‌شهر‌هایی مانند تهران، بدون توجه به ظرفیت منابع آب، بحران را تشدید کرده است.

بررسی راهکار‌های عبور از تنش آبی

رئیس فدراسیون صنعت آب ایران درباره راهکار‌های کوتاه‌مدت برای عبور از تابستان سال آینده اظهار کرد: واقعیت این است که از حالا تا تابستان سال آینده کار زیادی نمی‌توان انجام داد، چرا که بسیاری از اقدامات ممکن از جمله انتقال آب طالقان برای کمک به تأمین آب تهران در تابستان گذشته انجام شد.

وی ادامه داد: مردم نیز همکاری خوبی در صرفه‌جویی داشتند، اما گزینه‌های فوری محدود است.

بازچرخانی آب؛ راهکاری ضروری اما زمان‌بر

حاجی‌کریم یکی از مسیر‌های مهم آینده را توسعه بازچرخانی و استفاده از پساب دانست و گفت: بازچرخانی آب می‌تواند یکی از گزینه‌های مؤثر باشد، اما این راهکار کوتاه‌مدت نیست و نمی‌توان انتظار داشت اگر امروز آغاز شود، تا تابستان آینده به نتیجه کامل برسد.

رئیس فدراسیون صنعت آب ایران تاکید کرد: متأسفانه در این زمینه به‌ویژه در تهران، اقدامات جدی و مؤثری انجام نشده و این موضوع نیازمند تصمیم‌گیری فوری و سرمایه‌گذاری گسترده است.

نبود زیرساخت عامل هدررفت بارش‌ها

همچنین هاشم اورعی، رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران نیز در‌ گفت‌وگو با میزان با اشاره به کاهش بارندگی‌ها در زمستان امسال اظهار کرد: اگرچه آمارها نشان می‌دهد میزان بارش‌ها از ابتدای سال آبی جاری روند افزایشی داشته اما همچنان پایین‌تر از متوسط ۱۰ ساله و این موضوع نگرانی‌هایی را درباره ذخایر آبی کشور ایجاد کرده است.

وی افزود: ایران کشوری خشک و نیمه‌خشک است و متوسط بارندگی در کشور حدود یک‌سوم میانگین جهانی است، اما مسئله اصلی تنها کم‌بارشی نیست، بلکه نبود مدیریت صحیح منابع آبی است.

اورعی با بیان اینکه بخش زیادی از بارش‌ها به‌دلیل نبود زیرساخت مناسب از دست می‌رود، تصریح کرد: در برخی بارندگی‌های شدید، حجم آبی که طی چند روز وارد کشور می‌شود می‌تواند مصرف چندساله ایران را تأمین کند اما چون امکان بهره‌برداری درست وجود ندارد، این آب به جای ذخیره‌شدن تبدیل به روان‌آب و سیلاب می‌شود.

رئیس اتحادیه انجمن‌های علمی انرژی ایران ادامه داد: طی سال‌های گذشته با حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز، منابع آب زیرزمینی به‌شدت برداشت شده و سطح آب پایین رفته است. این روند باعث تخریب حفره‌های زیرزمینی ذخیره آب و در نهایت فرونشست زمین شده است.

وی ادامه داد: وقتی این ظرفیت‌های طبیعی از بین می‌رود، دیگر امکان جذب آب باران وجود ندارد و بارش‌ها به جای نفوذ به سفره‌های زیرزمینی، به روان‌آب تبدیل می‌شود.

راهکارهای فوری برای اصلاح وضعیت کشاورزی

این کارشناس انرژی با اشاره به ۳ اقدام ضروری در حوزه کشاورزی گفت: اولین اقدام اصلاح و بهینه‌سازی الگوی کشت با توجه به محدودیت منابع آبی کشور است.

اورعی گفت: دومین راهکار حرکت به سمت کشت فراسرزمینی مشابه اقدام کشورهایی مانند امارات و عربستان است و سومین راهکار استفاده از فناوری‌های نوین برای افزایش بهره‌وری مصرف آب و جلوگیری از هدررفت گسترده در روش‌های سنتی آبیاری است.

وی اظهار کرد: امروز حجم زیادی انرژی صرف استخراج آب از اعماق زمین می‌شود، اما بخش عمده آن پیش از رسیدن به محصول از بین می‌رود و باقی‌مانده نیز غالباً با روش غرقابی مصرف می‌شود.

اورعی با اشاره به وضعیت مصرف آب در شبکه شهری بیان کرد: حدود یک‌سوم آب واردشده به شبکه توزیع شهری به‌دلیل فرسودگی لوله‌ها، نشت و برداشت‌های غیرمجاز تلف می‌شود و اصلاح شبکه توزیع یکی از ضرورت‌های فوری است.