روز جهانی کودکان بی‌گناه قربانی درگیری‌های مسلحانه؛ تلنگری به جامعه جهانی

۴ ژوئن (۱۴ خرداد) توسط سازمان ملل به‌عنوان روز جهانی کودکان بی‌گناه قربانی تجاوز نظامی تعیین شده است تا درد و رنجی را که کودکان قربانی سوءاستفاده جسمی، روحی و عاطف در طول درگیری‌های مسلحانه و اقدام‌های تجاوزگرانه می‌شوند، تجربه می‌کنند، به رسمیت بشناسد؛ این روز همچنین به عنوان یادآوری مسئولیت جهانی برای محافظت از کودکان در برابر خشونت، استثمار، آوارگی و پیامد‌های ویرانگر جنگ است.

این روز توجه را به میلیون‌ها کودک در سراسر جهان جلب می‌کند که همچنان با تهدید‌های ناشی از درگیری‌های مسلحانه، تروریسم، مهاجرت اجباری، قاچاق و دیگر اشکال خشونت مواجه هستند و بر لزوم اقدام جمعی برای جلوگیری از خشونت علیه کودکان و اطمینان از حفاظت از حقوق اساسی آن‌ها تاکید می‌کند؛ ضمن اینکه به جهانیان یادآوری می‌کند که کودکان اغلب آسیب‌پذیرترین قربانیان جنگ و بی‌ثباتی هستند، با وجود اینکه هیچ نقشی در ایجاد چنین درگیری‌هایی ندارند.

اهداف این روز توسط کنوانسیون حقوق کودک که سریع‌ترین و گسترده‌ترین معاهده بین‌المللی حقوق بشر در تاریخ است، هدایت می‌شود؛ با وجود این، تخلفات آشکاری که کودکان را در زمان جنگ تحت تاثیر قرار می‌دهد، تا به امروز ادامه دارد.

تاریخچه روز جهانی کودکان بی گناه قربانی تجاوز

مجمع عمومی سازمان ملل در ۱۹ آگوست ۱۹۸۲ (۲۸ مرداد ۱۳۶۱)، قطعنامه ES-۷/۸ را تصویب و ۴ ژوئن را به‌عنوان روز جهانی کودکان بی‌گناه قربانی تجاوز اعلام کرد؛ در طول آن دوره، گزارش‌هایی در مورد تعداد زیادی از کودکان بی‌گناه فلسطینی و لبنانی که تحت تاثیر خشونت رژیم صهیونیستی و درگیری‌های جاری در منطقه غرب آسیا قرار داشتند، منتشر شد؛ در نتیجه با نگرانی از بحران فزاینده انسانی، مجمع عمومی سازمان ملل تصمیم گرفت روزی را به قدردانی از رنج کودکان قربانی اختصاص دهد.

در دهه ۱۹۹۰ تمرکز بر حمایت از کودکان در درگیری‌های مسلحانه در سطح جهان گسترش یافت و در دهه ۲۰۰۰ جهان شاهد تاکید بیشتر بر حقوق کودکان و حمایت‌های بشردوستانه بود.

در سال ۲۰۰۵، شورای امنیت سازمان ملل یک سازوکار نظارت و گزارش‌دهی (MRM) ایجاد کرد تا به‌طور نظام‌مند تخلفات انجام‌شده علیه کودکان، ازجمله تخلف‌های آشکار کشتن و نقص عضو کودکان، استخدام یا استفاده از کودکان، خشونت جنسی علیه کودکان، آدم‌ربایی کودکان، حمله‌ها به مدرسه‌ها یا بیمارستان‌ها و محرومیت از دسترسی بشردوستانه برای کودکان را رصد، مستندسازی و گزارش کند.

براساس اطلاعات جمع‌آوری‌شده، دبیرکل سازمان ملل، طرف‌های درگیر در درگیری‌هایی را که مرتکب چنین تخلفات فاحشی می‌شوند، نام می‌برد؛ هدف، نام بردن و رسوا کردن آن‌ها برای پایان دادن به تخلفاتشان است.

اکنون، هر روز، کودکانی که در جنگ‌های سراسر جهان زندگی می‌کنند، با وحشت‌های غیرقابل وصفی رو‌به‌رو هستند؛ آن‌ها در خانه‌های خود نمی‌خوابند، در فضای آزاد بازی نمی‌کنند، در مدرسه درس نمی‌خوانند یا در بیمارستان‌ها به دنبال مراقبت‌های پزشکی نیستند؛ از قتل و نقص عضو، آدم‌ربایی و خشونت جنسی گرفته تا حمله به مراکز آموزشی و بهداشتی و محرومیت از کمک‌های بشردوستانه‌ای که به‌شدت به آن نیاز دارند، کودکان در مقیاسی سرسام‌آور در تیررس طرف‌های درگیر قرار می‌گیرند.

کودکان در مرکز درگیری‌های مسلحانه و جنگ‌ها

آمار‌ها و گزارش‌های مختلف نشان می‌دهند که کودکان در مرکز آسیب‌های ناشی از درگیری‌های مسلحانه و جنگ‌های سراسر جهان قرار دارند.

گزارش سالانه دبیرکل سازمان ملل در مورد کودکان و درگیری‌های مسلحانه نشان می‌دهد که خشونت علیه کودکان در درگیری‌های مسلحانه در سال ۲۰۲۴ به سطوح بی‌سابقه‌ای رسید و ۲۵ درصد افزایش در تخلفات فاحش در مقایسه با سال قبل داشت؛ سازمان ملل ۴۱ هزار و ۳۷۰ تخلف آشکار علیه کودکان را تایید کرد که ۲۲ هزار و ۴۹۵ کودک را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار داده است.

در سال ۲۰۲۴، بیشترین تعداد تخلفات در رژیم صهیونیستی و سرزمین‌های اشغالی فلسطین (۸۵۵۴)، جمهوری دموکراتیک کنگو (۴۰۴۳)، سومالی (۲۵۶۸)، نیجریه (۲۴۳۶) و هائیتی (۲۲۶۹) تایید شد.

در آن سال، کشتن و نقص عضو همچنان شایع‌ترین تخلف آشکار بود که ۱۱ هزار و ۹۶۷ کودک را تحت تاثیر قرار داد؛ بیشتر تلفات ناشی از مهمات انفجاری، ازجمله بقایای مواد منفجره جنگ، مین‌ها و بمب‌های دست‌ساز و همچنین تیراندازی متقابل و استفاده از سلاح‌های انفجاری در مناطق پرجمعیت بوده است.

الف) استخدام و آدم‌ربایی

هزاران کودک توسط گروه‌های مسلح، اغلب در نقش‌های رزمی یا پشتیبانی، استخدام و مورد استفاده قرار گرفته‌اند؛ افزایش شدید موارد مربوط به استخدام، آدم‌ربایی و دیگر تخلفات همپوشانی، خطرات فزاینده‌ای را که کودکان در محیط‌های درگیری با آن مواجه هستند، برجسته می‌کند.

ب) خشونت جنسی مرتبط با درگیری

افزایش قابل توجه خشونت جنسی مرتبط با درگیری علیه کودکان، تایید شده است؛ دختران به طور نامتناسبی تحت تاثیر قرار گرفتند؛ این تخلف به دلیل برچسب اجتماعی، ترس از انتقام، کمبود خدمات و نگرانی برای ایمنی بازماندگان، همچنان به شدت کمتر گزارش می‌شود.

وظیفه قانونی جامعه بین‌المللی در حفاظت از کودکان

جامعه بین‌المللی مسئولیت دارد که از کودکان تحت کنوانسیون‌های متعدد محافظت کند؛ به‌طور خاص، کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل (UNCRC) که موارد زیر را تایید می‌کند:

حق کودک برای زنده بودن (ماده ۶)؛

حق کودک برای غذا، لباس و مکانی امن برای زندگی (ماده ۲۷)؛

حق کودک برای بهترین مراقبت‌های بهداشتی ممکن با آب تمیز و غذای سالم (ماده ۲۴).

حق کودک برای هویت خود (ماده ۸).

این مواد با تعهد کشور‌های عضو برای انجام تمام اقدام‌های مناسب برای محافظت از کودکان در برابر انواع بدرفتاری، خشونت جسمی یا روحی، آسیب و سوءاستفاده (ماده ۱۹) تقویت می‌شوند؛ کنوانسیون حقوق کودک همچنین به صراحت از کشور‌های عضو می‌خواهد که در درگیری‌های مسلحانه مربوط به کودکان، به قوانین بین‌المللی بشردوستانه که در مورد آن‌ها اعمال می‌شود، احترام بگذارند (ماده ۳۸).

علاوه بر این، پروتکل اختیاری کنوانسیون حقوق کودک در مورد مشارکت کودکان در درگیری‌های مسلحانه، دولت‌ها را ملزم می‌کند که حداقل سن پیوستن کودکان به نیرو‌های مسلح را افزایش دهند و اطمینان حاصل کنند که کودکان زیر ۱۸ سال مستقیما در درگیری‌های مسلحانه شرکت نمی‌کنند؛ منشور آفریقایی حقوق و رفاه کودک (ماده ۲۲) حاوی ماده مشابهی است که تصریح می‌کند کشور‌ها باید تمام اقدامات لازم را برای اطمینان از عدم مشارکت مستقیم هیچ کودکی در درگیری‌ها انجام دهند.

حقوق کودکان در زمان درگیری نیز تحت مفاد زیر محافظت می‌شود:

کنوانسیون چهارم ژنو که مراقبت ویژه از کودکان را در طول درگیری‌های مسلحانه تضمین می‌کند و پروتکل الحاقی یک آن (ماده ۷۷)، که بیان می‌کند کودکان باید از احترام و حمایت ویژه در برابر هر نوع حمله ناشایست برخوردار شوند.

حقوق بین‌الملل بشردوستانه عرفی تدوین شده در قانون ۱۳۵ کمیته بین‌المللی صلیب سرخ تصریح می‌کند کودکان آسیب‌دیده از درگیری‌های مسلحانه حق احترام و حمایت دارند.

روز جهانی کودکان بی‌گناه قربانی تجاوز در سال ۲۰۲۶ در حالی فرا رسیده است که جهان به‌خوبی می‌داند کودکان از بی‌دفاع‌ترین اعضای جامعه هستند و این آسیب‌پذیری با خشونتی که همراه با درگیری‌های مسلحانه است، تشدید می‌شود؛ به‌ویژه، کودکان در جمهوری دموکراتیک کنگو، غزه و سودان در معرض جنایت‌های وحشتناکی قرار می‌گیرند که معادل جنایت‌های بین‌المللی است.

در طول این درگیری‌ها، کودکان کشته شده، مورد تجاوز قرار می‌گیرند، دچار نقص عضو می‌شوند، گرسنگی می‌کشند و مورد ظلم شدید قرار می‌گیرند.