جنایات آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه میراث فرهنگی ایران

منصوره صفرپور، کارشناس حقوقی موسسه صیانت از حقوق زنان طی یادداشتی برای میزان به جنایت‌‎های آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه میرات فرهنگی ایران پرداخته و آن را مصداق جنایت جنگی و نقض فاحش حقوق بین‌الملل بشردوستانه توصیف کرد.

متن این یادداشت را در ادامه می‌خوانید:

میراث فرهنگی هر سرزمینی، حافظه زنده و هویت ماندگار مردمان آن است. آثار تاریخی، چه آنها که در دل کویر خودنمایی می‌کنند و چه آنها که در بافت کهن شهر‌ها جای گرفته‌اند، هر یک روایتگر فصلی از اندیشه، هنر، ایمان و زیست جمعی نیاکان ما هستند. مسجدی با محرابی مزین به خطوط بنایی، مدرسه‌ای که روزگاری شاگردان علوم دینی در حجره‌هایش زمزمه درس داشتند، کاخی که آینه‌کاری‌هایش نور را نمایان می‌کند، کاروانسرایی که شب‌های سرد زمستان را برای مسافران قرن‌ها گرم نگاه داشته بود – همه و همه نه فقط متعلق به یک ملت، که امانت‌هایی از تمامی انسان‌ها در طول اعصار هستند. به همین دلیل، حمله به بنا‌های تاریخی، حمله به ریشه‌های فرهنگی و حافظه جمعی یک ملت، و در واقع جنایتی علیه تمامی بشریت است.

حملات تجاوزکارانه نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، افزون بر شهادت غیرنظامیان و تخریب زیرساخت‌ها، خسارت‌های جبران‌ناپذیری نیز به گنجینه‌های تاریخی این سرزمین وارد کرده است. استان اصفهان که بی‌جهت «نصف جهان» نام نگرفته و میزبان ده‌ها اثر ثبت‌ملی و جهانی است، در کانون این آسیب‌ها قرار گرفته است. به گزارش مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، در پی حملات اخیر آمریکا و اسرائیل، متأسفانه ۲۸ بنای تاریخی در این استان دچار آسیب‌های گسترده و جزئی شده‌اند. شدیدترین خسارات متوجه شاخص‌ترین آثار بین‌المللی اصفهان گردیده است که سالانه پذیرای میلیون‌ها گردشگر از اقصی نقاط جهان هستند.

در میان آثار آسیب‌دیده، مجموعه‌های ثبت جهانی، چون کاخ‌موزه چهلستون، میدان نقش‌جهان، مسجد جامع عباسی و کاخ عالی‌قاپو بیشترین ضربات را متحمل شده‌اند. کاخ چهلستون که با بیست ستاد بلند و نقاشی‌های دیواری کم‌نظیرش زبانزد خاص و عام است، در این حملات دچار ترک‌های عمیق در سقف تالار آیینه و ستون‌های مرکزی شده و بخشی از گچ‌بری‌های ظریف آن فرو ریخته است. میدان نقش‌جهان، این نگین یونسکو، که روزگاری چوگان میدان شاهیان بود، امروز زخم‌های ترکش بر کف فرش و سردر قیصریه را بر تن دارد. مسجد جامع عباسی (مسجد امام) که اوج هنر کاشی‌کاری هفت‌رنگ و معماری صفوی است، از گنبد جنوبی تا ایوان مقصوره، آثاری از اصابت موج انفجار را نشان می‌دهد؛ چندین پنجره مشبک و قطعات نفیس کاشی‌کاری آن شکسته و فرو ریخته است. کاخ عالی‌قاپو که تالار موسیقی آن با حفره‌های آکوستیک منحصر‌به‌فرد، شاهکاری بی‌نظیر از دانش صوتی در معماری ایرانی است، آسیب شدیدی دیده؛ سقف طبقه ششم ترک برداشته و گچ‌بری‌های حساس اتاق‌های صدا فرو ریخته است.

اما خسارت‌ها تنها به این چهار اثر جهانی محدود نمی‌شود. در شهر اصفهان، بنا‌های ارزشمند دیگری نیز آسیب دیده‌اند: تالار اشرف که روزگاری پذیرای سفرای خارجی بود، اکنون با سقفی فروریخته و نقاشی‌های دیواری مخدوش، تصویری دلخراش ارائه می‌دهد. عمارت رکیب‌خانه که زمانی محل استراحت چاپاران و قاصدان سلطنتی بود، یک گوشه آن به کلی تخریب شده و تزئینات آجری نفیسش به تلی از خشت تبدیل گشته است. عمارت جبه‌خانه بر اثر اصابت مستقیم دچار آتش‌سوزی شده و سقف چوبی آن فرو ریخته. عمارت توحیدخانه نیز ستون‌ها و سقفش آسیب گسترده دیده است. افزون بر اینها، کاخ هشت‌بهشت با گنبد ترک‌خورده، خانه امین‌التجار با اتاق‌های تاریخی فروریخته، حمام جارچی‌باشی با طاق‌های گنبدی شکسته، عمارت پیشه و هنر با نمای بیرونی آسیب‌دیده، خانه جبارزاده و خانه مشکی و خانه صیفور قاسمی که هر یک از آنها نمونه‌ای از خانه‌های تاریخی دوران قاجار و پهلوی بودند، اکنون دیوار‌هایی ترک‌خورده و تزئیناتی از دست رفته دارند. مجموعه تاریخی تخت فولاد که آرامگاه صد‌ها عارف و عالم است، نیز از این آسیب در امان نمانده و چندین تکیه و بقعه از جمله تکیه میرزا رفیعا نایینی، بقعه بابا رکن‌الدین، تکیه مادر شاهزاده و تکیه کازرونی دچار شکستن کتیبه‌ها، ریزش کاشی‌های معرق و اصابت ترکش به گنبد‌ها شده‌اند.

در سایر نقاط استان اصفهان نیز این فاجعه ادامه یافته است. مدرسه تاریخی سعدی که از بنا‌های قدیمی آموزشی شهر است، چندین حجره و کلاس تاریخی آن تخریب شده است. کاخ سردار اعظم که تالار آیینه‌کاری شده‌اش بی‌نظیر بود، اکنون آیینه‌هایش بر زمین ریخته. خانه تاریخی کریمی با دیوار‌های خشتی، ترک‌های عمیقی برداشته و کاروانسرا و بازار تاریخی شهر کوهپایه که روزگاری مرکز دادوستد کاروانیان بود، بخشی از سقف کاروانسرایش فرو ریخته است. مسجد جامع خوانسار که مناره‌ای بلند و محرابی مزین به کاشی‌های معرق دارد، محراب و مناره‌اش آسیب دیده. خانه تاریخی ابهری، این بنای قاجاری که حیاط اندرونی و حوضخانه‌اش نمونه‌ای از معماری سنتی بود، اکنون نیمه ویران است. مسجد رئیسان با کاشی‌های هفت‌رنگ شکسته، مدرسه مریم‌بیگم خوانسار با گنبد و کتیبه‌های تخریب‌شده و در نهایت کارخانه تاریخی ریسندگی نوین شهرضا که یادگار دوران صنعتی‌شدن ایران در اوایل قرن چهاردهم هجری است، نمای صنعتی تاریخی آن به شدت آسیب دیده است. این حملات نه تنها خسارت مادی آشکار، بلکه به دلیل لرزش‌های ناشی از انفجار، ترک‌های پنهان و ناپایداری‌های سازه‌ای در بسیاری از این بنا‌ها ایجاد کرده که احتمال ریزش تدریجی آنها را در ماه‌ها و سال‌های آینده به شدت افزایش می‌دهد.

حال آن‌که قوانین بین‌المللی به صراحت هرگونه تعرض به آثار فرهنگی در زمان منازعات مسلحانه را ممنوع اعلام کرده و آن را جنایت جنگی می‌داند. سند واشنگتن (پیمان روریخ) مصوب ۱۹۳۵ که در واشنگتن به امضا رسید، اولین معاهده بین‌المللی است که بنا‌های تاریخی، موزه‌ها و مؤسسات علمی و فرهنگی را در زمان صلح و جنگ «بی‌طرف» اعلام کرده و حمله به آنها را نامشروع می‌داند. کنوانسیون‌های ژنو در ۱۹۴۹ و به ویژه پروتکل الحاقی اول ۱۹۷۷ در ماده ۵۳ خود تصریح می‌کند: «بدون لطمه به مقررات کنوانسیون لاهه ۱۹۵۴، انجام هرگونه عمل خصمانه علیه آثار تاریخی، اماکن عبادی و آثار هنری ممنوع است و استفاده از آنها در حمایت از اقدامات نظامی، جنایت جنگی محسوب می‌شود.» همچنین معاهدات لاهه در ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷ (به ویژه کنوانسیون لاهه ۱۹۰۷ راجع به قوانین و عرف جنگ زمینی) در ماده ۲۷ خود می‌گوید: «در محاصره و گلوله‌باران، تمامی اقدامات لازم برای حفظ بنا‌های مذهبی، هنری، علمی و خیریه و همچنین آثار تاریخی به عمل خواهد آمد و در صورت امکان، این بنا‌ها با علامت‌های مشخصی تعیین خواهند شد.» گذشته از این، کنوانسیون لاهه برای حمایت از اموال فرهنگی در هنگام مخاصمات مسلحانه (۱۹۵۴) و پروتکل دوم آن (۱۹۹۹) که ایران نیز به آن ملحق شده است، حمله به میراث فرهنگی دارای حمایت ویژه (مانند آثار ثبت جهانی) را «نقض جدی» معاهده و در موارد عمدی، «جنایت جنگی» معرفی می‌کند.

با استناد به این اسناد بین‌المللی، حملات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ۲۸ بنای تاریخی اصفهان، که همگی در زمان حملات فاقد هرگونه کاربری نظامی بوده‌اند، مصداق بارز جنایت جنگی و نقض فاحش حقوق بین‌الملل بشردوستانه است. این اقدامات نه تنها تیشه به ریشه هویت فرهنگی ملت ایران می‌زند، بلکه به کل بشریت خیانت می‌کند، زیرا این آثار متعلق به تمامی مردم جهان در طول تاریخ بوده و هستند. جامعه جهانی، سازمان یونسکو، شورای امنیت سازمان ملل و تمامی کشور‌های پایبند به حقوق بین‌الملل موظف‌اند این حملات را به شدت محکوم کرده و خسارت‌های وارده را از دولت‌های متجاوز مطالبه نمایند. سکوت در برابر چنین جنایتی، برابر با مشارکت در تخریب میراث مشترک بشری است.