«شهرک»، مردمی که خرمشهر را در مشهد دوباره ساختند

خدیجه نیسی، کارگردان مستند، درباره شکل‌گیری ایده مستند «شهرک» گفت: من کودکی جنگ را تجربه کرده‌ام و خاطره جنگ و جنگ‌زدگی همیشه با زندگی‌ام همراه بوده است. سال‌ها در مشهد زندگی می‌کردم و رفت‌وآمد به شهرکی که ساکنان آن عمدتاً خرمشهری‌ها و آبادانی‌های مهاجر بودند، برایم حال و هوایی خاص داشت. هر بار که به آنجا می‌رفتم، بخشی از خاطرات کودکی و فضای سال‌های جنگ برایم زنده می‌شد و همین حس نوستالژیک به مرور به ایده ساخت این فیلم تبدیل شد.

کارگردان مستند «شهرک» افزود: در این شهرک با نشانه‌های پررنگی از فرهنگ جنوب روبه‌رو می‌شدم؛ از پوشش زنان و موسیقی محلی گرفته تا آیین‌ها و سبک زندگی مردم. احساس می‌کردم این عناصر فرهنگی بخشی از هویت ازدست‌نرفته مردمی است که به دلیل جنگ ناچار به ترک خانه‌هایشان شده‌اند. همین مسئله انگیزه اصلی من برای ساخت فیلم شد.

نیسی درباره روند تولید مستند توضیح داد: مهم‌ترین چالش ما جلب اعتماد مردم شهرک بود. حدود شش ماه زمان صرف رفت‌وآمد، گفت‌وگو و ایجاد رابطه دوستانه با خانواده‌ها شد تا در نهایت اجازه دهند دوربین وارد خانه‌هایشان شود. بسیاری از مراسم و آیین‌هایی که در فیلم ثبت شده، پیش از این هیچ‌گاه مقابل دوربین قرار نگرفته بود. ما توانستیم مراسم‌های خانوادگی، آیین‌های محلی و بخشی از زندگی روزمره آن‌ها را ثبت کنیم.

این مستندساز ادامه داد: مرحله پیش‌تولید فیلم حدود شش ماه طول کشید و تولید آن نیز طی ۱۲ روز فشرده انجام شد. در این مدت از صبح تا نیمه‌شب همراه مردم شهرک بودیم تا بتوانیم زندگی واقعی آن‌ها را به تصویر بکشیم.

این کارگردان با اشاره به مضمون اصلی اثر گفت: این فیلم صرفاً درباره جنگ نیست؛ درباره پیامدهای جنگ و تأثیر آن بر زندگی انسان‌هاست. مردمی که از خرمشهر و آبادان مهاجرت کردند، در مشهد خرمشهر دیگری برای خود ساختند و از طریق حفظ خاطرات، موسیقی، پوشش و سنت‌هایشان تلاش کردند رنج مهاجرت را تحمل کنند. آن‌ها در واقع با بازسازی هویت جمعی خود، درد دوری از سرزمین مادری را کاهش داده‌اند.

کارگردان مستند «شهرک» افزود: در فیلم از ساکنان شهرک می‌پرسیم چرا پس از پایان جنگ به شهر خود بازنگشتند. پاسخ بسیاری از آن‌ها این است که خرمشهری که در ذهنشان وجود دارد، دیگر در واقعیت وجود ندارد. آن‌ها سال‌هاست در شهری زندگی می‌کنند که تصویرش را از دهه ۵۰ در ذهن حفظ کرده‌اند؛ شهری که در واقعیت تغییر کرده اما در حافظه آن‌ها همچنان همان خرمشهر گذشته باقی مانده است.

نیسی درباره مخاطبان فیلم نیز گفت: هر کسی که تجربه جنگ، مهاجرت یا از دست دادن خانه و زیست‌بوم خود را داشته باشد، می‌تواند با این فیلم ارتباط برقرار کند. البته «شهرک» بیش از آنکه یک فیلم جنگی باشد، اثری انسانی است و درباره هویت، خاطره و تلاش انسان‌ها برای ادامه زندگی سخن می‌گوید.

وی درباره ساختار مستند توضیح داد: فیلم بر پایه گفت‌وگو با ساکنان شهرک شکل گرفته و از تصاویر آرشیوی نیز به صورت محدود استفاده شده است. بخش عمده روایت در فضای همان شهرک می‌گذرد و دوربین تلاش می‌کند جهان زیسته ساکنان را از نزدیک ثبت کند.

این مستندساز درباره نگاه خود در روایت این سوژه گفت: هدفم نمایش تلخی‌ها و مشکلات نبود. می‌خواستم فرهنگ، هویت و زیست روزمره این مردم را به تصویر بکشم. در فیلم از موسیقی، ادبیات و حضور زنان به عنوان عناصر مهم روایت استفاده شده است. مخاطب هم‌زمان با شنیدن روایت‌های تلخ مهاجرت و جنگ، با زیبایی‌های فرهنگی و انسانی این جامعه نیز روبه‌رو می‌شود.

نیسی در پایان با اشاره به اکران آنلاین مستند گفت: نمایش آنلاین این امکان را فراهم می‌کند که فیلم در هر زمان و هر مکان در دسترس مخاطبان باشد. «شهرک» روایتی از تبعات ماندگار جنگ است؛ روایتی درباره مردمانی که بیش از چهار دهه پس از مهاجرت، همچنان با خاطره شهری زندگی می‌کنند که در ذهنشان زنده مانده است و همین دسترسی گسترده‌تر می‌تواند به دیده شدن این تجربه انسانی کمک کند.
 مستند «شهرک» در خانه مستند تهیه و تولید شده و محصول سازمان اوج است، می توانید این مستند را پلتفرم‌های فیلیمو، روبیکا، شاد، آپارات، هاشور ببینید.