اکتشاف نفت ایران در مسیر جهش دیجیتال و هوش مصنوعی

به گزارش شانا، سیدمحی‌الدین جعفری با اشاره به تدوین نقشه راه تحول دیجیتال و هوش مصنوعی در مدیریت اکتشاف بیان کرد: این اقدام در پاسخ به تکالیف و الزام‌های اسناد بالادستی، سیاست‌های ابلاغی وزارت نفت، دستور مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران و نیاز‌های واقعی بخش اکتشاف انجام شده است. مدیریت اکتشاف با بررسی روند‌های جهانی و مطالعه تجربیات شرکت‌های بزرگ نفتی به این جمع‌بندی رسیده است که ادامه مسیر توسعه اکتشاف بدون بهره‌گیری از فناوری‌های نو، به‌ویژه هوش مصنوعی، مدنظر نیست، ازاین‌رو تدوین یک نقشه راه جامع در دستور کار قرار گرفت.

وی افزود: در گام نخست، با بهره‌گیری از ظرفیت یک شرکت دانش‌بنیان مشاور داخلی، مأموریت، چشم‌انداز و اهداف کلان تحول دیجیتال در مدیریت اکتشاف تعریف و سپس بر مبنای این چشم‌انداز، نقشه راه اجرایی تدوین شد. این سند اکنون به‌عنوان چهارچوب اصلی حرکت مدیریت اکتشاف در حوزه هوشمندسازی و تحول دیجیتال شناخته می‌شود و مسیر اقدام‌های آینده را مشخص می‌کند.

پاسخ به چالش‌های زمان و کیفیت در اکتشاف

مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران با بیان اینکه تحول دیجیتال فقط یک الزام اداری یا تکلیف ناشی از اسناد بالادستی نیست، گفت: نیاز واقعی مدیریت اکتشاف به این تحول، ناشی از چالش‌هایی است که امروز در فرایند‌های اکتشافی با آن روبه‌رو هستیم. مهم‌ترین این چالش‌ها، زمان طولانی اجرای پروژه‌های اکتشافی و کیفیت داده‌هایی است که مبنای تصمیم‌گیری‌های فنی قرار می‌گیرند.

جعفری ادامه داد: فرایند اکتشاف از آغاز مطالعات زمین‌شناسی و ژئوفیزیکی تا انتخاب هدف حفاری، اجرای عملیات حفاری و دستیابی به نتیجه نهایی، در برخی مناطق بکر و دست‌نخورده ممکن است حدود هشت سال طول بکشد. طبیعی است که کاهش این زمان، یکی از مهم‌ترین اهداف مدیریت اکتشاف باشد. در کنار آن، ارتقای کیفیت داده‌ها نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا تصمیم‌های اکتشافی براساس همین داده‌ها گرفته می‌شود و هرچه کیفیت داده‌ها بالاتر باشد، احتمال موفقیت عملیات اکتشافی نیز افزایش خواهد یافت.

وی تأکید کرد: بر همین اساس، در برنامه تحول دیجیتال هدف‌گذاری شده است تا با استفاده از فناوری‌های نو مبتنی بر هوش مصنوعی، زمان کشف منابع هیدروکربوری تا ۵۰درصد کاهش یابد و هم‌زمان کیفیت و دقت داده‌های مورد استفاده در مطالعات زمین‌شناسی، ژئوفیزیکی و مخزنی ارتقا پیدا کند.

تمرکز بر پردازش داده‌های ژئوفیزیکی و عملیات حفاری

مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران با اشاره به حوزه‌های اولویت‌دار استفاده از هوش مصنوعی گفت: در میان بخش‌های مختلف اکتشاف، دو حوزه پردازش داده‌های ژئوفیزیکی و عملیات حفاری اهمیت ویژه‌ای دارند. حجم بالای داده‌های ژئوفیزیکی و پیچیدگی تفسیر آنها سبب شده است استفاده از ابزار‌های هوش مصنوعی و یادگیری ماشین به نوعی ضرورت تبدیل شود.

جعفری افزود: هرچه دقت پردازش و تفسیر داده‌های ژئوفیزیکی افزایش یابد، شناخت دقیق‌تری از ساختار‌های زیرسطحی و مخازن احتمالی به دست می‌آید و ریسک حفاری کاهش پیدا می‌کند. در بخش حفاری نیز هوش مصنوعی می‌تواند نقش مهمی در مدیریت ریسک‌ها، کاهش زمان‌های غیرمولد و افزایش بهره‌وری عملیات ایفا کند.

وی با اشاره به برنامه‌های در دست اجرا در این حوزه بیان کرد: مدیریت اکتشاف بر زمینه‌های پتروفیزیک، سیال حفاری و تحلیل پارامتر‌های حفاری متمرکز شده تا با استفاده از الگو‌های هوشمند، رفتار سازند‌ها در حین حفاری بهتر پیش‌بینی شود. این موضوع می‌تواند در مدیریت پدیده‌هایی مانند هرزروی سیال حفاری، فوران و سایر مشکلات عملیاتی بسیار مؤثر باشد و از توقف‌های ناخواسته عملیات جلوگیری کند.

مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران تصریح کرد: کاهش زمان‌های ازدست‌رفته و کنترل ریسک‌های عملیاتی می‌تواند به افزایش سرعت حفاری و کاهش هزینه‌ها منجر شود و از این منظر، هوش مصنوعی ابزار راهبردی برای صنعت نفت به شمار می‌رود.

آغاز پروژه‌های عملیاتی در حوزه هوش مصنوعی

جعفری از آغاز اجرای چند پروژه عملیاتی در حوزه هوش مصنوعی خبر داد و گفت: یکی از مهم‌ترین پروژه‌های در حال اجرا، رقومی‌سازی و تفسیر هوشمند لاگ‌های پتروفیزیکی است. اکنون بخش قابل توجهی از فرایند تفسیر این داده‌ها مبتنی بر تحلیل کارشناسان خبره انجام می‌شود، اما استفاده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی می‌تواند سرعت و دقت این فرایند را افزایش داده و در شناسایی بهتر مخازن نقش‌آفرین باشد.

وی تصریح کرد: افزون‌براین، پروژه‌هایی نیز در زمینه مدیریت و یکپارچه‌سازی داده‌های اکتشافی در حال اجراست. در همین چهارچوب، استقرار سکوی مدیریت داده‌ها در دستور کار قرار گرفته است. این سامانه امکان تجمیع، پالایش، دسته‌بندی و بهره‌برداری مؤثرتر از داده‌های زمین‌شناسی، ژئوفیزیکی و حفاری را فراهم کرده است و زمینه لازم برای توسعه کاربرد‌های هوش مصنوعی را به وجود خواهد آورد.

نقش شرکت‌های دانش‌بنیان در تدوین و اجرای برنامه

مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران با تأکید بر نقش شرکت‌های دانش‌بنیان در پیشبرد برنامه تحول دیجیتال بیان کرد: از همان مراحل ابتدایی تدوین نقشه راه، تلاش شد از ظرفیت شرکت‌های فناور داخلی و نیرو‌های متخصص دانشگاهی استفاده شود. در این مسیر، چند شرکت طی یک فرایند رقابتی ارزیابی شدند و سرانجام مجموعه‌ای که بهترین پیشنهاد فنی را ارائه کرده بود برای همکاری در تدوین نقشه راه تحول دیجیتال انتخاب شد.

جعفری افزود: براساس برنامه‌ریزی انجام‌شده، بخش مهمی از فعالیت‌های مرتبط با هوش مصنوعی، داده‌کاوی و توسعه سامانه‌های هوشمند در چهارچوب نوآوری و با اتکا به توان شرکت‌های دانش‌بنیان و متخصصان داخلی انجام می‌شود و این موضوع می‌تواند به توسعه زیست‌بوم نوآوری در صنعت نفت نیز کمک کند.

هدف‌گذاری برای ارتقای جایگاه ایران در اوپک

وی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو با اشاره به اهداف بلندمدت مدیریت اکتشاف بیان کرد: بهره‌گیری از تحول دیجیتال و هوش مصنوعی فقط برای بهبود مقطعی فرایند‌ها نیست، بلکه باید درنهایت به تحقق اهداف کلان صنعت نفت منجر شود. ازاین‌رو، و با توجه به آنکه چشم‌انداز تعیین‌شده برای حوزه اکتشاف منابع هیدروکربنی شرکت ملی نفت ایران در افق ۱۴۲۰، افزایش حجم ذخایر کشف‌شده و ارتقای جایگاه ایران در میان کشور‌های عضو اوپک است، تلاش شده تا تحول دیجیتال و به‌کارگیری فناوری‌های هوش مصنوعی، بستری برای تحقق این هدف ارزشمند باشد.

مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران افزود: هم‌اکنون ایران از نظر حجم ذخایر نفتی با حدود ۲۰۸ میلیارد بشکه، پس از عربستان در جایگاه سوم اوپک قرار دارد. ما معتقدیم کاهش فاصله ذخایر دو کشور، در صورت تجهیز به تحول دیجیتال، زمینه‌ساز تسریع در کشف ظرفیت‌های اکتشافی کشور و امکان جبران این فاصله را فراهم می‌کند.

ایجاد بزرگ‌ترین بستر یکپارچه داده‌های اکتشافی کشور

جعفری با اشاره به گستره فعالیت‌های اکتشافی در کشور گفت: مدیریت اکتشاف در ۱۱ حوضه رسوبی ایران فعالیت دارد و به همین دلیل بزرگ‌ترین مجموعه داده‌های زمین‌شناسی، ژئوفیزیکی و ژئوشیمی کشور در اختیار این مدیریت قرار دارد. این حجم گسترده داده، ضرورت ایجاد بستری متمرکز و یکپارچه را دوچندان کرده است.

وی افزود: بر این اساس ایجاد یک پلتفرم جامع، یکپارچه و امن داده، به‌عنوان یکی از طرح‌های پیشران تحول دیجیتال در دستور کار قرار گرفته تا اطلاعات معتبر، به‌روز و قابل اتکا در محیطی واحد تجمیع شود. این اقدام افزون بر افزایش بهره‌وری مطالعات اکتشافی، زیرساخت لازم برای توسعه کاربرد‌های هوش مصنوعی را نیز فراهم می‌کند.

زاگرس و شمال شرق در اولویت برنامه‌های اکتشافی

مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران با تشریح اولویت‌های عملیاتی این مدیریت به فعالیت‌های اکتشافی در بخش‌های مختلف کشور در حال انجام اشاره و تصریح کرد: برخی مناطق به دلیل اهمیت راهبردی در اولویت‌اند و بخش قابل توجهی از تمرکز کنونی بر زاگرس و بلندای فارس قرار گرفته است؛ مناطقی که همچنان ظرفیت‌های قابل توجهی برای کشف نفت و گاز دارند.

وی افزود: اگرچه در حال حاضر چهار دکل اکتشافی در میدان «پهن» در نزدیکی گچساران، در ساختار «فال» در نزدیکی ایذه، در منطقه رگ‌سفید و یک دکل نیز در منطقه «دهنو» استان فارس فعال هستند، برنامه افزایش تعداد دکل‌ها از طریق جذب سرمایه‌گذاری و برگزاری مناقصه‌ها در دست اقدام است.

جعفری همچنین شمال شرق کشور را با توجه به دستور مدیرعامل شرکت ملی نفت ایران یکی از محور‌های مهم برنامه‌های آینده دانست و گفت: با توجه به اهمیت تأمین پایدار گاز در این منطقه، شناسایی مخازن جدید گازی و بررسی ظرفیت‌های ذخیره‌سازی گاز از اولویت‌های مدیریت اکتشاف تا پایان دولت چهاردهم خواهد بود.

وی با بیان اینکه تلاش شده تا با به‌کارگیری ظرفیت‌ها و توانمندی‌های داخلی، تأثیر تحریم‌ها بر فعالیت‌های اکتشافی به‌شکل مشهودی کاهش یابد، بیان کرد: در حوزه‌های طراحی مهندسی، مطالعات زمین‌شناسی، برداشت‌های ژئوفیزیکی و بخش عمده تجهیزات حفاری، توانمندی داخلی مناسبی وجود دارد و پروژه‌ها بدون وقفه در حال اجرا هستند. ضمن آنکه با توجه به توانمندی شرکت‌های دانش‌بنیان و واحد‌های فناور که متکی بر دانش و تخصص به‌روز جوانان تحصیل‌کرده ایران ایجاد شده، انتظار می‌رود توسعه فناوری‌های دیجیتال با محوریت هوش مصنوعی، فرصتی تاریخی برای کاهش شکاف فناورانه موجود و افزایش خوداتکایی بخش اکتشاف نفت ایران فراهم آورد.

اجرای برنامه در سه فاز تا سال ۱۴۱۴

مدیر اکتشاف شرکت ملی نفت ایران در پایان با تشریح زمان‌بندی اجرای نقشه‌راه تحول دیجیتال گفت: این برنامه در قالب سه فاز جهش و در بازه‌ای ۹ساله تا سال ۱۴۱۴ اجرا می‌شود. جهش نخست بر تکمیل زیرساخت‌ها و آماده‌سازی بستر‌های فنی متمرکز است. در جهش دوم، هوشمندسازی سامانه‌ها و فرایند‌ها تا تحقق تحلیل‌های پیشرفته دنبال می‌شود و در جهش سوم نیز توسعه الگو‌های پیشرفته و بهره‌برداری کامل از ظرفیت‌های هوش مصنوعی با هدف اکتشاف پیش‌بینانه و خودترمیم‌شونده در دستور کار قرار می‌گیرد.

جعفری گفت: کشور‌های رقیب منطقه‌ای از حدود یک دهه پیش سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در حوزه تحول دیجیتال و هوش مصنوعی انجام داده‌اند و صنعت نفت ایران نیز برای حفظ مزیت رقابتی خود ناگزیر است با سرعت بیشتری در این مسیر حرکت کند؛ اجرای این برنامه می‌تواند زمینه‌ساز جهشی قابل توجه در اکتشاف منابع هیدروکربوری کشور در سال‌های آینده باشد.