باید قهرمانان را از آرشیو خارج کنیم/ «آیینه در آیینه»؛ شکستن مرز آرشیو و صحنه در اقتباس از ادبیات پایداری

اصغر گروسی، نمایشنامه‌نویس و کارگردان تئاتر در گفت‌وگو با میزان درباره مجموعه نمایشی «آیینه در آیینه» گفت: بخش قابل توجهی از آثاری که در حوزه ایثار و مقاومت تولید می‌شوند، پس از انتشار در کتاب‌ها، عملاً به آرشیو سپرده می‌شوند و کمتر به چرخه تولید هنری و ارتباط مستقیم با مخاطب راه پیدا می‌کنند.

وی در توضیح شکل‌گیری این پروژه اظهار کرد: ایده اولیه «آیینه در آیینه» از این پرسش آغاز شد که چرا کتاب‌های ارزشمند ادبیات پایداری که با هزینه و تلاش فراوان توسط نهادهایی مانند حوزه هنری، بنیاد شهید و بنیاد حفظ آثار تولید می‌شوند، پس از انتشار به مرحله مصرف فرهنگی نمی‌رسند و ارتباط مؤثری با نسل جدید برقرار نمی‌کنند.

به گفته گروسی، در طراحی این مجموعه تلاش شد به زیست‌بوم فرهنگی استان فارس و ظرفیت‌های بومی آن توجه ویژه‌ای شود. 

وی افزود: در کنار شهدا و ایثارگران این خطه، شخصیت‌های تاریخی و فرهنگی برجسته‌ای همچون ملاصدرا نیز در دایره انتخاب‌ها قرار گرفتند تا مجموعه‌ای متنوع از روایت‌های الهام‌بخش شکل بگیرد.

این کارگردان تئاتر ادامه داد: برای انتخاب آثار، یک اتاق فکر تخصصی تشکیل شد و از میان صدها عنوان کتاب، پس از بررسی‌های دقیق، در نهایت حدود ۲۰ اثر منتخب شد. این کتاب‌ها عمدتاً از نویسندگان شناخته‌شده‌ای همچون نادر ابراهیمی، محمدرضا سنگری و دیگر چهره‌های معتبر حوزه ادبیات بودند.

گروسی درباره روند تولید نمایشنامه‌ها گفت: آثار منتخب در اختیار نمایشنامه‌نویسانی قرار گرفت که سابقه حرفه‌ای و قابل اعتنایی در تئاتر داشتند. بسیاری از این هنرمندان با وجود قراردادهای محدود مالی، صرفاً از سر دغدغه فرهنگی و علاقه شخصی وارد این پروژه شدند و نتیجه این همکاری، شکل‌گیری مجموعه‌ای شد که توانست یک نگاه سنتی و محدود به اقتباس را در فضای فرهنگی کشور به چالش بکشد.

وی با اشاره به فرآیند زمانی پروژه افزود: از مرحله ایده‌پردازی تا انتخاب آثار، نگارش نمایشنامه‌ها و اجرای صحنه‌ای، نزدیک به چهار سال زمان صرف شد. دو سال پایانی نیز به تولید و اجرای آثار اختصاص یافت؛ مسیری که نشان داد تبدیل متن به نمایش، اگر با برنامه‌ریزی و نگاه حرفه‌ای همراه باشد، کاملاً امکان‌پذیر است.

این نمایشنامه‌نویس تأکید کرد: در جریان اجراها، با استقبال مخاطبان در استان فارس مواجه شدیم و برخی آثار فراتر از انتظار دیده شدند. نمایش‌هایی با موضوعات حساس و انسانی مانند سرنگونی هواپیمای مسافربری یا روایت‌هایی مانند «چشم‌های اسماعیل» توانستند توجه عمومی را جلب کنند.

گروسی در ادامه گفت: تجربه «آیینه در آیینه» ثابت کرد که اگر روایت‌های مرتبط با شهدا و قهرمانان ملی به زبان هنر و با نگاه حرفه‌ای بازآفرینی شوند، می‌توانند با مخاطب امروز ارتباط برقرار کنند. مشکل اصلی در بسیاری از تولیدات فرهنگی، ضعف در کیفیت و نه موضوع آن‌هاست.

وی با انتقاد از برخی تولیدات ضعیف فرهنگی افزود: در برخی موارد به دلیل کم‌توجهی به کیفیت در برون‌سپاری‌ها، آثار ضعیفی تولید می‌شود که طبیعی است نتوانند مخاطب جذب کنند. در عصر رسانه، تنها آثار حرفه‌ای و فاخر هستند که می‌توانند اثرگذار باشند.

این کارگردان تئاتر با اشاره به ضرورت استمرار این مسیر گفت: امید ما این است که «آیینه در آیینه» تنها به یک دوره محدود نشود و بتوانیم دوره‌های بعدی آن را نیز ادامه دهیم. اگر این روند تداوم پیدا کند، می‌توان به شکل‌گیری یک بانک گسترده از نمایشنامه‌های اقتباسی مبتنی بر ادبیات پایداری امیدوار بود.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به مسئله فاصله نسل جدید با قهرمانان ملی پرداخت و اظهار داشت: امروز این پرسش جدی وجود دارد که چرا کودکان و نوجوانان ما شخصیت‌هایی مانند بتمن و اسپایدرمن را به‌خوبی می‌شناسند، اما نسبت به قهرمانان واقعی کشور خود شناخت کافی ندارند. پاسخ این مسئله در نبود روایت مستمر و هنرمندانه نهفته است.

گروسی با اشاره به ظرفیت اقتباس گفت: اقتباس این امکان را فراهم می‌کند که نویسنده بدون حضور فیزیکی در یک جغرافیا، با فرهنگ و زیست آن منطقه آشنا شود. همین ویژگی باعث شده اقتباس یکی از مهم‌ترین ابزارهای تولید فرهنگی باشد.

وی همچنین با تأکید بر گستره فرهنگی ایران افزود: فرهنگ ایران محدود به مرزهای امروز نیست و در پهنه وسیعی از آسیای میانه تا بخش‌هایی از غرب آسیا امتداد دارد. بسیاری از کشورهای منطقه هنوز با میراث فرهنگی ایران پیوند دارند و این ظرفیت می‌تواند مخاطب آثار فرهنگی ما را فراتر از مرزهای داخلی گسترش دهد.

این هنرمند در پایان با اشاره به برنامه‌های آینده مجموعه «آیینه در آیینه» گفت: در دوره‌های بعدی تلاش خواهیم کرد آثار شاخص استان‌های مختلف کشور را شناسایی و برای اقتباس انتخاب کنیم. هدف ما ایجاد یک جریان گسترده و ملی در حوزه نمایشنامه‌نویسی اقتباسی است؛ جریانی که بتواند هم از ظرفیت نویسندگان پیشکسوت بهره ببرد و هم استعدادهای جوان را وارد این مسیر کند.