یا مرگ یا اندیشه؛ یا رنج یا آزادی

بسی آشکار است که فصل ممیزه انسان از موجودات غیرانسان، اندیشه‌مندی او و برآیند‌ها و بایسته‌های این اندیشه‌مندی است. انسان، هرآینه، اندیشه‌ور است؛ چه اندیشه‌مند بشود چه نشود؛ البته روشن است که حتی سطحی‌ترین ذهن‌های انسانی نیز از‌آن‌رو که بهره‌ور از قطراتی از دریای خردورزی‌اند، بی‌ربط و بی‌نسبت به آن گوهرین فطرت انسانی نمی‌توانند باشند؛ اما ثمربخشی اندیشه به نسبت مرتبه و میزان آن متفاوت است.